Czesława Długoszek 
MURY ŻYJĄ DŁUŻEJ 
Historie od morza do jeziora Gardno i inne 



MURY ŻYJĄ DŁUŻEJ 

Czesława Długoszek 

MURY ŻYJĄ DŁUŻEJ 
Historie od morza do jeziora Gardno i inne 
52&ł1 
3h.(W«) 
© CzesławaDługoszek 2023 
Korekta i redakcja 
Beata Kazimieruk 
Konsultacja redakcyjna 
Zbigniew Babiarz-Zych 
Opracowanie typograficzne i projekt okładki 
Beata Kazimieruk 
Wydawca 
-Wt3 
GMINA USTKA 
Urząd Gminy Ustka ul. Dunina 24,76-270 Ustka 
Druk 


SZAREK 
Wydawnictwo • Reklama 
Szarek Wydawnictwo Reklama 
ul. Grottgera19,76-200 Słupsk 
Sfinansowano ze środków Gminy Ustka 
ISBN: 978-83-960000-4-0 
Wydanie I, Ustka 2023 Nakład 350 egz. 
Nie do sprzedaży 
Są mury, które trzeba zburzyć i takie, które trzeba chronić. 

Wstęp 
Składanie książki Mury żyją dłużej było jak tkanie barwnej tkaniny. Pamiętam skromny warsztat tkacki Filomeny Ragielowej ustawiony wpokoiku na strychu. Ciotka Filomena przyjechała doObjazdy zeStrusta podBrasławiem na zaproszenie siostryjaniny Wieliczko,kiedy podługoletnim oczekiwaniu na męża,który zaginął na froncie II wojny światowej,ostatecznie straciłanadzieję na jegopowrót.Chłopcy 
-synowie-mieli po kilkanaście lati trzeba było pomyślećpoważnie oich przyszłości. Starszy wSłupsku zdobywałzawód wzakładzie piekarniczym,chociaż późniejnigdy jako piekarznie pracował.Młodszy wObjeździe ukończył VII klasęi został uczniem, następnie absolwentem słupskiego technikum mechanicznego. 
Filomena Ragiel zsynami: Tadeuszem i Franciszkiem 
Zdjęcie zrodzinnego albumuwykonane w 1956r. dopaszportu. (Fotografia wykorzystanaw publikacjiFotografia chłopów pomorskich, Słupsk 2012) 
-7
Ciotka zbierałaszmatki,gałganki, wszystko,co sąsiadom było już niepotrzebne, cięła na paski, z których tkała chodniki. Były kolorowe i trwałe, modne wówczas w niemal każdym wiejskimdomu. Czułam podobnie.Zbierałam strzępyzapomnianych opowieści o ludzkich losach, o niechcianych podróżach, ucieczkach i zdarzeniach odmieniających życie.Starałam się wpisaćje wkanwę szerszejhistorii, której cezurą był rok 1945, apóźniej również innedaty. 
Pamięć początku była i jest jednocześnie zapisem końca świata dla milionów ludzi, którzy opuszczalirodzinne stronyz powoduwielkiej akcji przesiedleń wczasie i po II wojnieświatowej,a takżepóźniej, na przykładw 1%8, kiedy opuszczaliswoje domy Polacy żydowskiego pochodzenia wygnani niechęcią władzy. Wrastanie, oswajanie nowejmałej ojczyzny jest niemożliwebez poznaniajej historii.Choćbyśmy zamazywali dawne ślady, to przecież one istnieją,mówią materialnymi znakami, opowiadają dawne historie. 
Fotografie ciotki Ragielowej z synami, mojej matki Reginy, ciotki Wiktorii, babki Julii i wielu innych mieszkańców Pomorza znalazły się w publikacji Fotografia chłopów pomorskich(2012) podredakcją DanutySroki.Obszerniej otej albumowej pozycji piszę w mojej książceMury żyją dłużej,którą przedstawiam Czytelnikom. 
Szczyt budynku przy ulicy Bałtyckiej wObjeździe z kutą datą powstania 
(Źródło: domowearchiwum) 
Ci pierwsi powojenni mieszkańcy pomorskiej-w tym słupskiej-ziemi, którzy ją oswajali, dziś odchodzą.Zostają mury-materialne znakiminionego czasu-często znaczone kutą datą powstania.W jej kształciedawny kowal zamknąłhistorię i wysiłek tych, którzy stąd odeszli. Zimna materia murów przyjęła nowych mieszkańców. Przejęliśmy domy, kościoły,cmentarze... Wypełniamy je własną historią. Gdzieś na skali czasu są miejsca spotkania: dawne-tragiczne, często wrogie oraz współczesne-naznaczone przebaczeniem,pojednaniem i gorącym pragnieniem pokoju. 
Przedstawiam Czytelnikom krótkie reportaże historyczne, które pisałam między 2017 a 2022 rokiem korzystając z dawnych annałów, w tym z przedwojennej kroniki parafialnej z Rowów: Kirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940 w transkrypcji Ilse Trenkle-Lippl, Kroniki Objazdy Romana Zuba, wspomnień mieszkańców, dokumentów i fotografii z własnego domowego archiwum oraz domowych albumówmoich rozmówców. Uzupełnienia i potwierdzenia oralhistory,czyli historii mówionej,szukałam wopracowaniach historycznych, które przedstawiam wprzypisach i bibliografii. 
Układ tekstów oddaje, wmoim założeniu, procesy społeczne i ich chronologię.Spoiwem -wątkiem łączącym przedstawione opowieści-jest zarys geogra
ficzny: głównie pas Wybrzeża  
między Rowami i Ustką, okolice  
jeziora Gardno oraz historyczne  
i kulturowe uwarunkowania zmian  
zachodzących na tych ziemiach  
po 1945 roku. Przestrzeń geogra 
ficzna jest pojęciem rzeczywistym,  
jest też znakiem tęsknoty. Wpisuje  
się w losy bohaterów,oni ją przekra 
czają i nasycają własnymi emocjami.  
Dlatego Czytelnik, wiedziony  
opowieścią wyruszy w podróż  
na Kresy, do Niemiec, Szwecji,  
Australii i na Grenlandię,pamiętając  Fotografia Prządki  
O punkcie wyjścia — słupskiej ziemi  lewej: Adolfina Basałaj,Julia Matulis,Wiktoria Zamościk, Regina Turek,  
'  Jadwiga Wojciechowicz. Z tyłu stoją: Roman Zub z akordeonem i Barbara  
Kierzkowska, Polewej dzieci.Zdjęciewykonane wwiejskiej świetlicyw Objeździe.  
(Źródło: Fotografia chłopów pomorskich)  

* * # 
Ostoją, rodzajem kotwicy kulturowej i społecznej w tuż powojennym czasie, gdy administracjapaństwowa nie była ugruntowana, byłyparafie i szkoły.Powstawały w miejscachzamieszkania łudzi przybyłych z różnychstron i stanowiły płaszczyznę spotkania, a tym samymkształtowania wspólnoty. Proboszcz, nauczyciel,sołtys-byli naturalnymi autorytetami,do którychodwoływali się nowi mieszkańcy Wytowna, Objazdy, Rowów i innych wsi słupskiej ziemi. Dlatego pamięć o księżach i nauczycielach znajduje odbicie we wspomnieniach mieszkańców. 
KsiążkaMury żyją dłużej powstawała kilka lat. Kolejnereportaże ukazywały się wnieistniejącym jużczasopiśmie Powiat Słupski. Teraz zebranew wydawnictwo zwarte są opowieścią o najbliższejokolicy, o wędrówkachludzi, którzyprzymuszeni decyzją konferencji Wielkiej Trójki zlutego 1945 w Liwadii 
-Jałcie opuszczali rodzinne strony, byzaczynać wszystko od nowa.Łączy nas wspólna historia, którą warto znać, by wzajemnie się rozumieć. 
Zabytkowa część rozbudowanego wlatach 70. UrzęduGminy Ustka 
W latach 30.XX wieku była tusiedziba przedsiębiorstwa budowlanego i tartaku. (Źródło: UrządGminy Ustka) 
-10


Część I Dzwony 
Wielkanocne dzwony1 
Otarłam łzy uwierzyłam wJonaszowy cud teraz trudzę się nad kamieniem 
o którym zapomnielianiołowie dzwony biją alleluja na stole baby i palmy a u mnie jeszczegorzkie żale 
Panie odmień smutnyczas do nas zstąp w drodze do Emaus usiądź doświęconego obejmij mnie ramieniem męża pozdrów głosem syna otul uśmiechem matki 
niech się stanieWielkanoc niech dzwony głoszą radość 
Tajemnica dzwonnicy z Objazdy 
W Objeździe, dawnej Wobesde, na wzgórzu w środku wsi stoi maleńki budynek sakralny zpruskiego muru,mylonego z szachulcem zpowodu otynkowaniai bielenia. Do 1945 roku był to ewangelicki kościół filialny należący do parafii w Rowach, mimo żestarania oprzeniesienie siedzibyparafii do Objazdy (Wobesde)rozpoczęły się w 1901 roku. Dach świątyni wieńczy drewniana wieżyczka wkształcie latarni, kryjąc niewielki,lecz niezwykły dzwon. 
W starym opracowaniuks. dr.Romualda Frydrychowicza,pt.Dzwony kościelne w diecezji chełmińskiej (1919 -1925), autor napisał: nie wszystkie dzwonysą tu opisane, bo brak nam było o nich bliższych wiadomości. 
Nie ma wśród opisanych przez ks.Frydrychowicza dzwonów tego zObjazdy, ponieważ dopierow 1992roku nowo utworzona parafiaObjazda wcielonazostała do diecezji pelplińskiej i nowo utworzonej metropolii gdańskiej. Współczesna diecezja pelplińska składa się z 30 dekanatów i 285 parafii. W czasach ks. Frydrychowicza granice państwowesytuowały Objazdę(Wobesde) poza diecezją zsiedzibą w Chełmży,później w Pelplinie. 
W tym miejscu warto zajrzeć do podręcznika historii. W październiku 1648 roku w Osnabruck został zawarty, chyba najbardziej znaczący dla Europy, traktat międzynarodowy (między Francją,Habsburgami i Szwecją) kończący wojnę trzydziestoletnią (1618-1648), nazwany pokojem westfalskim. Jedno z postanowień głosiło, że margrabia-elektor Brandenburgii -otrzymuje Pomorze ^ , , . . , . , . ,, . ,
D J 
' wschodni szczytkościoła wObjezdzie zdzwonnicą poprzeciwnej Tylne (Hinterpommerri), biskupstwo stronie 
(Źródło: domowearchiwum) 
-13
kamieńskie (,Kamień Pomorski) oraz arcybiskupstwo magdeburskie, biskupstwa Halberstadt i Minden -jako rekompensatę za utratę Pomorza Przedniego,które przypadło Szwedom.Ponadto zarówno król szwedzki,jak i elektor brandenburski otrzymali prawo posługiwania się insygniami książęcymi władców Pomorza. Przyczyniła się do tego w jakimś stopniu bezpotomnaśmierć ostatniego Gryfity Bogusława XIV (1580-1637). Wspomnianezależności sprawiły,że dawnedziedzictwo Gryfitów-w tymSłupsk i okolice-na ponaddwieście siedemdziesiątlat pozostało pod rządami brandenburskiej linii Hohenzollernów 
Poszukiwania ludwisarza,który odlał dzwondo kościółka wObjeździe (Wobesde), rozpoczęłam od lektury katalogu wystawy Ludwisarstwo stargardzkie i pomorskie XIV-XVII wieku pod redakcją Marcina Majewskiego. Katalog piękny, ale nieznalazłam wnim żadnej przydatnejwskazówki, poza kilkoma ciekawostkami z początkuXVII wieku,kiedy toludwisarze zeSzczecina,Stargardu i Trzebiatowa, zaniepokojeni przybyciem zLotaryngii trzech ludwisarzy,braci Breutell i ich szwagra, wysłali do księcia Fryderyka Wilhelma pismoz prośbą o wydaniezakazu zatrudniania obcych.Na nicsię zdała ichprośba. Poza tym żadenz nichnie miał imienia zaczynającego sięod litery G\ więc i ja straciłam nimi zainteresowanie.Dzwon wObjeździe sygnowany jest inicjałami GB. 
Dzieje Słupska (Słupsk 1986)-pozycja ohistorycznych perypetiach miasta potwierdza, że po wojnie trzydziestoletniej Gdańsk pozostałgłównym partnerem handlowym Słupska.Kupcy z miasta nadSłupią wywozili doGdańska piwo,konie, zwierzęta rzeźne,surowe skóry,tłuszcze, wełnę,wyroby bursztynowe.Z Gdańska przywożono skóry garbowane, artykuły kolonialne oraz wapno,kredę, metale kolorowe i jubilerskie. 
W Gdańsku i Malborku znajdowały się jedne z najstarszych giserni, które funkcjonowały mimo braku w tym miejscu kruszców do lania dzwonów. Od początku XVwieku cynę sprowadzano z Czech lub Anglii,a miedź zWęgier. Miedź-główny składnikdzwonu-od czasówstarożytnych znana i stosowanabyła w Kampanii (południowe Włochy), dlatego dzwony z łaciny nazywano campana. 
W Gdańsku odlat '30 XVI wiekuczynny był warsztatodlewniczy Benningków. Skąd pochodził protoplasta rodu? Był Niderlandczykiem, a może Niemcem? Być może był Pomorzaninem, nieznanym zwykłym gdańszczaninem, a jego nazwisko do historii wprowadziłsyn? Ludwisarnia działała do śmierci ostatniego z pięciu odlewników-Gerharda III Benningka. 
-14
O najstarszych znanych pomorskich warsztatach odlewniczych między XIV i XVIII wiekiem pisze Elżbieta Wróblewska w publikacji Ludwisarnie Benningków, Wittwercków i Anthonych. Również w tej pozycji nie wymienia się Objazdy chociażposzlaki dowodzą,że dzwon w wieżyczce mającejformę ośmiobocznej latarni nakrytej cebulastym dachem zwieńczonym sygnaturą zdatą 1606 pochodzi zludwisarni Gerta Bemngka III, jak siędzisiaj nazywa trzeciegoludwisarza tego imienia zesłynnej dynastii Benningków 
Gert zostałochrzczony 23września 1607roku.Zmarł wpołowie sierpnia 1670. Mieszkał prawdopodobnie przy ulicy Korzennej w Gdańsku. Większość jego znanych dziś prac pochodzi z lat 1635-1655, później następuje przerwa.Kolejne prace pojawiają się dopiero w roku 1668, gdy miał ponad sześćdziesiąt lat. Mało prawdopodobne, by czterdziestoośmioletni doświadczony ludwisarzzaprzestał działalności. Elżbieta Wróblewska, autorka wspominanej już pracy Ludwisarnie Benningków, Wittwercków i Anthonych (1999) ową przerwę w działalności wiąże zwojnami szwedzkimi,kiedy najpewniejodlewał lufydo armat.Najpewniej. Prawdopodobna była też inna przyczyna.Zarówno katolickie, jak i ewangelickie parafie nie miały odpowiednich funduszy, a i atmosfera nie służyłasztuce. 
Szyja dzwonuz kościoławObjeździe zinicjałami GB(Gerta Benningka III) i charakterystycznym fryzem 
(Fot.Marek Pankanin) 
-15
Liczba zachowanych prac wskazujena kilka udanych lat w działalności giserni. Obecnie rozpoznanych jest około czterdziestu obiektów, ale wiele prac Gerta Beningka, szczególnie z połowy XVII wieku, jest nieznanych.Może jest wśród nich dzwon z Objazdy? 
Dzwon Gerharda Benningka z 1647 roku z Sypanicy2 w gminie Prabuty (dla dawnej kaplicy dworskiej,a później nieistniejącegojuż dziśkościoła z przełomu XVI/XVII wieku) z sentencją z Ewangelii św. Łukasza sygnowany był tylko inicjałami ludwisarza.Z kolei w 1655 roku dla kościoła ewangelickiego wStablewie powstał dzwon z sentencją GLORIA INEXCELSIS. W późniejszym okresie ludwisarz stosował misterne fryzy przeplatających się kolistych ogniw i wici skręcających sięsymetrycznie wokółpionowej osi.Ostatnim znanym dziełemrzemieślnika jest dzwonwSzwarcenowie. Najego szyi mistrz umieściłswoje inicjały,datę odlania dzwonu i sentencję SOLIDEO GLORIA.Wielką wartość mają zachowane dzieła Gerta Beninga III, takie jak:Jan Chrzciciel w Archikatedrze Oliwskiej i dzwon z CedrówWielkich. 
Piszę o tym wszystkim z myślą o zebraniu dowodów pośrednich -poszlak, które uzasadniałyby moją tezę, że twórcą dzwonu zawieszonego wpróchniejącej starej dzwonnicy w kościele Objeździe był GerhardBenningk III, zwany Gertem 
Dawny ludowo-barokowy ołtarzz kościoła w Objeździe z wizerunkiemMatki Bożej Częstochowskiej 
Na StolePańskim widoczne zabytkowecynowc lichtarze,po lewej stronieołtarza siedmioramienny wolno stojącykandelabr. (Fotografiaz karty zabytku-zdjęcie polewej stronie) 
Stalle z nawy bocznejkościoła wObjeździe przyścianie wschodniej, usuniętepodczas zmiany 
wystroju kościoła wlatach 70.XX wieku.(Fotografia z kartyzabytku-zdjęcie po prawejstronie) 
-16
Beningiem III.Na szyi naszego dzwonu zastosowanopodobne rozwiązanie:inicjały GB, datęodlania dzwonuANNO MDCLKoraz sentencję: GLORIA INEXCELSIS. Niżej fryz ujmujący wkoliste ogniwasplatające się roślinne wici. 
Tezę o autorstwie Gerta Beninga dzwonu dlakościoła w Objeździe wspierają, moim zdaniem,dodatkowe okoliczności.Kościół wObjeździe powstałnajpewniej w 1606roku, na co wskazywałaby wieża w formie latarni z sygnaturką z wykutą datą.Jeszcze na początku XX w.latarnia była umieszczana na mapach morskich jako oznakowanie nawigacyjne. Była wówczas widziana z morza, nie zasłaniały jej dzisiejsze drzewa. Budynek posadowiony w bezpośrednim sąsiedztwie dworu początkowo miałformę jednonawowejkaplicy dworskiej,bez organów i bezdzwonu. 
Dzwon pojawił się później.Data umieszczona w inskrypcji na szyi wskazuje na rok odlewu -1655, czyli niemal pięćdziesiąt lat później, w czasie, gdy właścicielem majątku był Antonius Natzmer(fundator ołtarza i ambony).Jeszcze później, na początku wieku XVIII dobudowano nawę boczną z ozdobnymi stallami tuż przy ołtarzu, zprospektem organowym, alewciąż był to kościół filialny w mało znaczącej wioseczce. Dopiero w wieku XX zmieniło się znaczenie wsi, ale kościół pozostał wciąż ten sam,chociaż pojawiła się koncepcja-na szczęście odrzuconabudowy nowejświątyni.Od 1945roku ewangelickaświątynia zmieniłasię. Nadanojej katolicki charakter. W latach 70. XX w.usunięto dawneludowo barokowe wyposażenie-ołtarz i ambonę.Zniknęły także dawneświeczniki i naczynia liturgiczne. 
Wśród wyrobówcynowych zgromadzonych wMuzeum PomorzaŚrodkowego wSłupsku zapewnesą świeczniki z kościoła zObjazdy, o którychpisano przedlaty w przewodnikach turystycznych. 
Fragment inskrypcji i fryzu, kabłąka i czapydzwonu oraz arkadowaczęść dzwonnicy 
(Fot.Marek Pankanin) 
Uważnie przejrzałam katalog jakiś czas temu organizowanej wystawy. Wiele prezentowanych obiektów (świeczniki, kielichy mszalne) najczęściej ma ogólnikowy podpis Pomorze i autor NN,mimo że wcześniej we Wstępie komisarz wystawy i autorka informatora AnnaSujecka napisała: 
Rygorystyczne normy produkcji zakładały każdorazowe znakowanie wyrobów rzemieślniczych. Gwarantowało to najwyższąjakość produktu i wspierało lokalnestruktury cechowe (...) 
W sprawie dzwonu odwiedziłam panią Katarzynę Bartosiewicz w słupskiej Delegaturze WojewódzkiegoUrzędu OchronyZabytków.Okazało się,że dzwon zObjazdy czeka nawłasną kartotekę i profesjonalny opis.Pani Katarzynanie negowała moich ustaleń.W kartotekach urzędu było jużkilka beningków-dzwonów, znajdujących sięw wielu miejscowościach regionu słupskiego,między innymiwStarznie koło Koczały. Podobieństwokroju czcionkii elementów zdobnictwapotwierdzało moją tezę.Jednak niczegonie wiedziałam napewno.Moje poszukiwaniamiały amatorski charakter, dostarczały mi jednak wielu wzruszeń.Może wprzyszłości staną sięone zaczynem naukowego opracowania odzwonach Benninkgów w powieciesłupskim. 
Fragment czapy dzwonuz datą zapisaną cyframi rzymskimi 
(Fot.Marek Pankanin) 
* * * 
dotykam cegieł klejonych kunsztem nieznanego murarza sprzedwieków czuję jego wieczorne zmęczenie czytam myśli zapisane misternym rysunkiem strzelistych sklepień 
w trudzienasze istnienie tylko mury przetrwają 
ponad liśćmi łopianu katedra zieleni na jedno lato 
kukułka w dzwon uderza odejdziemy przeminiemy na hamaku zliści łopianu 
nasz wieczny odpoczynek 
* * # 
W lutym 2019r. parafiaw Objeździe otrzymałaoficjalne pismood Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w sprawie zakończenia postępowania dowodowego.Benningk z Objazdy został wpisany do rejestru zabytków. 
-19
'3$ 
Pomorekl Wojłwidikl KonMrmtor Zabytków Słupsk, dniał 
ZRD.5 itó.2-32019.KB 
'nforMACJJia dowodowego O ZAKOŃCZENIU POSTĘP°^Jt£mu ZABYTKÓW W SPRAWIE WPISANIA t>0 «tJC 
.oortwaaia administracyjni <wksl 
^. .Kodeks postępo**1'3 Na podslawo al 10 § 1 usla»y dnia 14 weraca 1S«J _ zabytków jednolity: DŁ U z 2018 r. pca. »5S) Pomorski Woja»Mi)dl«»n581 
rauilidanl* 
• ^iado^^wntchomyc^^a
ozebraiwmaier-it6wdorA<x!owyonwtprawewpsawao? p
pomoisiafa3 naslępujttfych Vbyltó*: Dzwon, 1B65 r„Gartiatd Bannick II), odlow splżwy. techniki ludwissrsk 
,*»«c.i. **" 
do prowadzonego postępowania adminisuawiego. 
f^ftz^skctaldttap.w.MtfMBotejCz^eha^irajtóa.
Opania 65a. 75-211 1 ^eSwZwG^uDeies««wS,uPsill'
13!ul£®o20''3Wku 
Pismo potwierdzające wpis dzwonudo rejestru zabytków 
(Źródło: Parafia Objazda) 
Dzwon od wieków uznawany jest za narzędzie organizacji religijnego życia społecznego, ponieważ jego głos jest powszechnie słyszany,rozpoznawany i zrozumiały; najczęściej o wyraźnych walorach muzycznych. Wyznacza czas nabożeństw i modlitwy, ostrzega przed niebezpieczeństwem,oznajmia śmierćkogoś ze wspólnoty, donośnym głosem prowadzi zmarłego na miejsce spoczynku, wyraża radość Zmartwychwstania i obietnicęnowożeńców Zwany z łacińskiego campana, prawdopodobnie od nazwy krainy Kampania słynnej niegdyś najlepszą miedzią używaną obok cyny do stopu, zktórego był odlewany. 
Marek Pankanin: Kościółw Objeździe 
(Rysunek ołówkiem) 
-20
Dzwon, czyli campana 
Najpierw używano ich w klasztorach, gdzie odmierzały święty czas. Później w katedrach i kościołach były jednym z narzędzi katechizacji. Wspomina o tym w wydanej ponad osiemdziesiąt lat temu publikacji Dzwony kościelne w diecezji chełmińskiej przywoływany już ks. dr Frydrychowicz, który opierając się na liście diakona Fulgencjusza pisanym w Kartaginie w 535 roku do przyjaciela Eugippjusza, opata klasztoru pod Neapolem, podaje,że: 
Już wówczas w licznych klasztorachpółnocnej Afryki, tej ziemi św.Augustyna i Cyprjana, dzwony były powszechnie w używaniu, stąd rozpowszechniłsię ich użytek najprzód w włoskiej ziemi i wprzyległych krajach zachodniej Europy. Dopiero potem zaczęto ichużywać i w wschodniej Europie. Cesarzowi Michałowi III darował w roku 862prezydent miasta Wenecji 12 dzwonów, któretenże kazał w Carogrodzie [Istanbul,Stambuł, Carogród] zawiesić na wieży kościoła św. Zofii. [Aja Sofia, dawny kościół Sw. Zofii: Hagia Sophia]. Lecz po zdobyciu Konstantynopola przez Turków w r. 1453, którzytę wspaniałą świątynię na meczet zamienili, znikły i te dzwony,gdyż Turcy dzwonów nie mają1. 
Pierwsze dzwony miały bardzo prostąfiormę. Z założenia nawiązywały do skromnych szat zakonników i tzw. korony kleryckiej, czyli wieńca włosów wokół zgolonej na czubku głowy. Zdobienia sporej ilości późnośredniowiecznych dzwonów ograniczają się często tylko do górnejkrawędzi. Również podobieństwo pomiędzy szesnastowiecznąsuknią klerycką aformą dzwonu nie wydajesię pozbawionepodstaw-twierdzi Adam Kowalski,autor pracy pt. Dzwon-kaznodzieja. O strukturalnych podobieństwach kazań i sygnałów dzwonów w późnym średniowieczu*. 
Laniem dzwonówzajmowali sięnajpierw zakonnicy.Patronem ludwisarzyjest święty Forkern zIrlandii. 
Przyjąwszy wiarę chrześcijańską, został kapłanem,a gdy zamierzano obraćgo biskupem, schronił się na puszczęi wybudował tamklasztor. Powiadają o nim, że z zamiłowaniem trudnił się laniem dzwonów,dlatego teżprzedstawiajągo,jak w lejami dokłada ostatniej ręki do nowo ulanego dzwonu.Jego święto obchodzikościół 17lutego-zanotował ks.Frydrychowicz. 
-21
Zakonnicy strzegli wiedzy i trudnej, niemal tajemnej, sztuki ludwisarskiej. Później -od XIV wieku-zmienia sięfunkcja dzwonu.Trafiają do katedr i kościołów. Pojawiają się świeckie ludwisarnie, ale początkowo większedzwony na potrzeby kościołów pomorskich wykonywali wędrowni ludwisarzepochodzący z ośrodków zachodnioeuropejskich. Część ichjest zupełnieanonimowa (...) -pisze Marcin Majewski wV2xAo^xLudwisarstwo stargardzkie i pomorskie w XIV-XVII wieku. 
Na PomorzuGdańskim najstarszeodlewnie dzwonówpowstawaływ Gdańsku i Malborku (pod opieką Krzyżaków), później w Toruniu, Elblągu, Chełmnie i Człuchowie. Wykonywano w nich grapeny, szpunty,sprzączki, lichtarze,łyżki oraz moździerze. Gdańskie ludwisarniedziałały odpoczątku XIV wieku, na co wskazuje analiza dzwonów -pisze Elżbieta Wróblewska w Dziejach cechu ludwisarskiego w Gdańsku od XIV do końca XVIII wieku.Prawdziwą sławę zdobyłydziałające przez kilkapokoleń warsztatyodlewnicze Benningków,Wittwercków i Anthonych. 
Z pracowni Gerta Benninga II pochodzi najsłynniejszy symbol Gdańska fontanna Neptun,obok DworuArtusa-wykonana wedługprojektu PiotraHusena. 
W Słupsku istniała ludwisarniaDidericka Beckmana,który wroku 1581 odlał dzwon dla kościoła w Poroście. Obecnie pęknięty dzwon znajduje się wzbiorach Izby Muzealnej Miejsko-Gminnego Ośrodka Kultury w Bobolicach (za: Ludwisarstwo stargardzkie i pomorskie w XIV-XVII wieku). Dzwony, jako wyroby artystyczne, oddają cechy styluepoki.Te zgdańskich pracowni zdobią renesansowe dekoracje ornamentalne, główniena kabłąku i szyi, na płaszczu widnieją plakietki z wizerunkami świętych.Najczęściej na szyi,rzadziej na płaszczu lub pierścieniu odsercowym są obecne inskrypcjei autorskie sygnaturyoraz rok odlewu. 
Napisy na dzwonach są z różnych względów ważne. Z nich bowiem dowiadujemy się, gdzie i przez kogo dzwony ulane zostały i jakie imięim przy poświęceniu nadano. Częstojest tam też wymieniane nazwiskofundatora dzwonu, ówczesnego biskupa i proboszcza jako też zarządu kościelnego. Inne napisy zawierają różne miejsca z pisma św. albo wyrażają trafnie cel dzwonów istoją w związku z zdarzeniamihistorycznemi. Na naszychdzwonach zachodzą napisy w trzechjęzykach: w łacińskim,polskim iniemieckim-pisał ks. Frydrychowicz. 
Przed zawieszeniem zazwyczaj dokonywano poświęcenia dzwonu. Przywilej ten posiadał biskup. Podczas uroczystości nadawano dzwonowi oficjalne imię, ale najczęściej dzwon posiada też drugie, jak Zygmunt na Wawelu czy Wojciech wGnieźnie i inne mniej znane. Zygmunta wykonałw 1520 roku na zlecenie króla ZygmuntaStarego norymberczykJan Beham. Płaszcz dzwonu 
zdobią postacie świętych Zygmunta i Stanisława orazherby Polski i Litwy. Zawisł 
na wieży 9 lipca 1521 roku, acztery dni później rozległ się jego głos. 
Różne podania łączą się z tym dzwonem.Powiadają, że do wrzącego spiżu króldorzucił swój pancerz srebrny, hetman Tarnowski zaś swoją buławę srebrną, a drugi hetman Konstanty Ostrogski swój miecz zwycięski, inni z otoczenia króla dodali różne klejnoty. Gdy i to jeszcze nie starczyło, ofiarowała matka ludwisarza swój zloty pierścionek ślubny\ 
Również gnieźnieński Wojciech ma niezwykłą historię, która zaczyna się... w Moskwie. Stamtąd na Litwę wraz z łupami wojennymi przywiózł go królewicz Władysław IV Waza,a ksiądz Szołdrski,proboszcz gnieźnieński,wyprosił dzwon dla Gniezna.Najpierw spławił go Niemnem doTylży, załadowałna statekkupiecki płynący doGdańska. Następniedzwon płynąłna krypieWisłą i Brdą do Bydgoszczy, skąd przewieziono go furmankami do Gniezna.Działo się to w roku 1621. 
Pół wiekupóźniej Wojciech pękł. Trzeba gobyło przetopić.Zarządzono zbiórkę miedzi, a zadanie po kilkunastu latach powierzono Absalomowi Wittwerckowi z Gdańska. Dzwon był gotowy dopiero w 1692 roku.Nazwano go Michał i Wojciech. Ne minęło trzydzieścilat, dzwonpowtórnie pękł,a jego przetopienie powierzono Michałowi Wittwerckowi (synowi Absaloma), którywykonał dzieło w Gnieźnie w 1726.Nie koniec to przygód Wojciecha. Dzwon spadł po latach i dwukrotnie spadało jego serce. 
# * # 
Największym dzwonem w Polsce,siódmym podwzględem wielkości w Europie, jest zawieszony w Licheniu 30 listopada 2000 rokuspiżowy dzwon Maryja Bogurodzica zczterystakilogramowym sercem.Ulano go w pracowniEnrico Capanniego pod Mediolanem. Napis nadzwonie głosi: 
Imię moje Maria -Bogarodzica. Powołano mnie do życia, aby Bogu Ojcu dziękować za Narodzenie sięJego Syna Jezusa Chrystusa na ziemi dwa tysiące lat temu, aby dziękować Matce Bożej za objawieniesię w Licheniu ISO lat temu,aby uprosić pokój i błogosławieństwo Trójcy Świętej na Trzecie Tysiąclecie dla Polskiego Narodu i świata całego. 
Do mego Obrazu w tym kościele będzie przychodziłcały Mój Naródi będzie czerpałmoc łask z rąk moich w najtrudniejszych dla siebie czasach. Gdy z dalekich Wioch przybyłam doLichenia był rok 1997.1000lat odśmierci św. Wojciecha. Papieżem byl Polak -JanPaweł II, prymasem Polski-ks. KardynałJózefGlemp, Biskupem 
wiociawskim -ks. Bronisław Dembowski, generałem Marianów w Rzymie -ks. Adam Boniecki, Przełożonym Marianów w Polsce -ks.Jan Rokosz, Proboszczem w Licheniu ks. Eugeniusz Makulski. 
Powołał mnie do życia Naród Polski, abym głosił Chwałę Wszechmogącego Boga, wielbił 
Maryję Niepokalaną, żyjących wzywał do SłużbyBożej, żegnali płakał za umarłymi,abym odpędził złe duchy od tego miejsca i całego Polskiego Narodu. 
W historie dzwonów, często półlegendarne, został wpisany czas ich narodzin: ludzi i miejsc, októrych głoszą nieświadomym, bezimiennym słuchaczom.Te dawne, ukryte w wysokich ciasnych dzwonnicach, najczęściej niewidoczne,są zakurzone i zabrudzone, jedynie brzmieniem zaświadczają o swej obecności. Ich głos wrasta wdźwiękowy krajobraztak, żestaje sięzwyczajny i naturalnyjak powietrze.Są mimo to materialnymdokumentem rozwoju technologii,zdobnictwa charakterystycznego dla epoki orazpozycji społecznej fundatorów i ludwisarzy. 
Dzwon wszedł do języka codziennego i literatury. Ktoś ma glos jak dzwon, inny sercejak dzwon, ktoś jest głośnyjak dzwon i pustyjak on. Zdarza nam się zrobić coś od wielkiego dzwonu i nigdy nie wiemy, komu bije dzwon... 
to tylko wieczna zmienność cokolwiek się stanie nie sądź żekoniec świata 
kwiat lipy odwiedzi pszczoła miodem lato zapachnie na chwilę na wieczność 
przysiądziemy spleceni 
wpatrzeni w bezkres 
który wabi i czeka 
na kwiat lipy pszczołę 
ciebie i mnie 
Fragment dawnego dziecięcego nagrobka z cmentarza wObjeździe 
(Źródło: domowearchiwum) 
Dzwony z Wytowna 
Czy biły wtedy dzwony? Głosiły pokój czy biły na trwogę? Nic o tym nie wiemy chociaż odwieków ich głosniósł sięw ważnych dla lokalnej społecznościchwilach. Biły na trwogę, ostrzegały wzywały na modlitwę,głosiły wolność, radość,a nawet odstraszały złe moce. Nadawano im imiona podczas uroczystego chrztu. Istniało bowiem przekonanie, że od tego momentu dzwon mówi głosem świętego. To wrażenie potęgowało jego zawieszenie między niebem aziemią. 
W wiosennych miesiącach1945 r. pewnie milczały Pierwszy koniec dzwonów na Pomorzu nastąpił w latach I wojny światowej, 
gdy rosły koszty utrzymania armii i brakowało surowców do produkcji broni. Wówczas zdecydowano, że dzwony zostaną przetopione na potrzeby wojska. Wywieziono dzwony zWytowna, Rowówi wielu innych miejscowości Pomorza. Stare barokowe spiżowedzwony przetopiono na broń. To nie był jednostkowy akt barbarzyństwa. Najsłyn
niejszy z dzwonów Gerta Benninga III, ulany przez niego w 1642r.-wielki dzwon Tuba Deiz kościoła św. Piotra na Starym Przedmieściuw Gdańsku-został zarekwirowany przezwojsko wczasie I wojnyświatowej6. 
O dzwonach zkościoła wWeitenhagen (Wytownie) pisał Ludwig Bóttger w publikacji Die Bauund Kunstdenkmaler, Heft 4 Kreis Stolp wydanej wSzczecinie w 1894 roku: 
Pierwszy z nichjest rozbityi ma reliefz wizerunkiem Zbawiciela na krzyżu z dwiema postaciami po obu stronach (scena Ukrzyżowania), podobnie jak w Gr.Machmin. Napisbrzmi: Georg Ramel Vrsvla Ramel Georg Hinrich Ramel Iochim Dorinck Ramel Anno 1606.Drugi madość wydłużony Dzwon z 1606 rokuz kościoła wMachowinie 
(Fot. W. Górski, 1961 r„ źródło: kartoteka zabytku
profil 64 cmi średnicę 55cm. Tenjest średniowieczny. 
w słupskiejDelegaturze UrzęduOchrony Zabytków) 
-25
Dzwony zWytowna nieprzetrwały.Zachował siędzwon zkościoła wMacho-winie z tegosamego roku: 
To nieprawda, że okupanci zawsze przetapiali dzwony na armaty -mówił znany ludwisarz Janusz Felczyński (196^0 -2018) -(...) Z Polski dzwony wywożono podczas rozbiorów, podczas drugiej wojny światowej Niemcy ściągali je z całej Europy do składowisk we Wrocławiu i pod Hamburgiem. 
Kiedy zbiórka metali z okazji urodzin fiuhrera nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, w lutym 1941 rokuzaczęto zdejmowaćdzwony kościelne.Do końcaII wojny światowej zdjęto ponad stotysięcy dzwonów. Tylko niewiele z nich, te o największej wartości, udało się ocalić przedwywózką do huty. Taka łaska objęła dzwon z 1655 roku odlany przezGerta Benninga III zkościółka w Objeździe,prawdopodobnie dlatego,że był niewielki oraz objętyopieką Kutscherów. 
Horst Bienek,niemieckojęzyczny pisarz urodzony w Gliwicach,trzecią część swojej tetralogii zatytułował Czas bez dzwonów. Opisuje historię oddawania dzwonów w latach1942-43w rodzinnymmieście: 
Bylto podobno rozkaz MarszalkaRzeszy (...) ale nikttego nie widzialna piśmie. Tercjanie zaczęli na własną rękę zbierać metale kolorowe, aby uratowaćprzynajmniej najstarszy dzwon z 1654 roku. (...) Później okazało się jednak, że starych historycznych dzwonów, a dzwon gliwicki został ufundowany tuż po wojnie trzydziestoletniej przez ówczesną dość zubożałą społeczność miasta -nowa ustawa nie dotyczyła. Kiedy w dodatku w Koźlu aresztowano proboszcza za to, że wezwał swoją parafię do publicznej modlitwy w intencji ratowania dzwonów, już zupełnie ucichło na ten temat. 
-Nasze piękne dzwony -powiedział Willi Wondrak bezradnie. Ze też muszą to robić w Wielki Piątek! (...) 
-Słyszałam, odezwała się Yaleska-że kościoły ewangelickie robią z tego niemal nabożeństwa ofiarne; najpierw po raz ostatni uderzają w dzwony, po czym przekazują je uroczyście fuhrerowi, narodowi i ojczyźnie7. 
Zatem zmiana dokonała się bez bicia w dzwony8. Nikomu nie było to w głowie, a poza tym te nowe, żeliwne, zawieszone wlatach 20 popierwszej wojnie, były dzwonami zastępczymi.Chyba nie wierzono w ich magiczną moc.Stary świat upadał zatem whuku armatodlanych zdzwonów... i niemej rozpaczy Noweniewiadome dopiero miało przyjść. 
Dis trikt; 
Mapa Pomorza Tylnego (Hinterpommern) 
(Źródło: Wikimedia Commonś) 
* # * 
25 września 1945 powojenną administrację gminną dla 10 gromad9:Charnowa, Dębiny, Gąbina,Grabna,Machowinka,Machowina,Niestkowa,Objazdy, Przewłoki i Wytowna osadzono w Wytownie w powieciesłupskim, najpierw podzarządem wojewody gdańskiego (od lipca 1945 r. do maja 1946 r.), a od dnia 28 czerwca 1946 roku -w administracji wojewody szczecińskiego. Od lipca 1950 gmina Wytowno wraz z całym powiatem słupskim weszła w skład nowo utworzonego województwa koszalińskiego. 
Jako wieś gminna Wytowno funkcjonowało do 1954 roku. Zmiany admini
stracji państwowej były częste i później.Stan na dziś: gmina Ustka, powiatsłupski, 
województwo pomorskie. 
W ślad za administracją państwową na terenach Pomorza Tylnego (Hinterpommern) obejmującego obecne województwo zachodniopomorskie,częściowo pomorskie oraz wielkopolskie organizowano katolicką administrację kościelną. Kardynał August Hlond wsierpniu 1945 roku mianowałks. Edmunda Nowickiego na stanowisko administratora kamieńskiego i lubuskiego z siedzibą w Gorzowie. Ten posłał do Wytowna ks.Jana Zieję, któryw 1947 roku zainicjowałpowołanie w Słupsku NiższegoSeminarium Duchownego. 
Pierwsze powojennelata (1945-1947) były czasem organizowania i urządzania przejętych świątyń ewangelickich oraz troski o wiernych przybyłych na te ziemie z różnych krańców Polski. Księżakatoliccy cieszylisię względną swobodą działania, co potwierdzaaktywność społecznaks.Jana Ziei,pierwszego powojennegokapłana w Słupsku zobowiązkami proboszcza parafii w Wytownie. 
Za datępowstania parafii katolickiej wWytownie przyjmujesię 3kwietnia 1946 roku (ewangelickaz kościołem filialnymwMachowinie-GrofMachmin-istniała od XVIw.), awezwanie kościołaimieniem św.Franciszka z Asyżu przyjąłjej pierwszy proboszcz ks.Jan Zieją, uznającyświętego za swojegoduchowego patrona. 
To tylko kilka zdań o skali problemów związanych z organizacją życia na ziemiach Pomorza po II wojnie światowej. Dopiero po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych między Republiką Federalną Niemiec a Polską Rzecząpospolitą Ludową w czerwcu 1972 r. Paweł VI bullą EpiscoporumPoloniae coetus na terenach administracji gorzowskiej utworzyłtrzy pełnoprawnediecezje, w tymdiecezję koszalińsko-kołobrzeską, wskład której do dziś wchodzi parafia Wytowno (erygowana w 1968 roku, kiedy proboszczem był ks.Edmund Radtke). 
Od roku 1989część parafii Wytowno, to znaczy Objazda, Bałamątek, Dębina i Rowy przeszły pod administrację diecezji pelplińskiej jako wsie przynależne do parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe z pierwszym jej proboszczem ks. Stanisławem Fortuńskim. 
W Wytownie(Weitenhagen) kościelny budynek z tynkowa-
Ks. EdmundRadtke, proboszczparani Wytowno wlatach 1959-1972 
(Źródło: domowearchiwum) nego muru pruskiego -bez 
-28
wyodrębnionego prezbiteriumw nawiegłównej,datowany jestna drugąpołowę XVII wieku. Z wcześniejszego okresupochodzą murowana zcegły wieża i przybudówka na fundamencie z kamieniapolnego zwejściem ze sklepieniem okonstrukcji ostrołukowej.O możliwości wcześniejszegopowstania tejczęści budowli świadczą między innymi stiukowe obramowania łukówwewnętrznych okien. W 1880 kościelny budynek został odnowiony.Masywna wieża kościelna i ostrołuki przybudówki nawiązują do architekturyobronnej kościołaMariackiego i NowejBramy wSłupsku. 
Wewnątrz znajdziemyoryginalne wyposażeniekościoła10 -ołtarz zII połowy XVII wieku z gotyckimi rzeźbami, ambonę kompilowaną z elementów barokowych i neogotyckich, epitafium pastoraMarcina Westphala z 1680 roku-z emblematem Zbawiciela na krzyżu-otoczonego przezrodzinę kaznodziei.Zabytkiem jest teżempora zdrugiej połowyXVIII wiekuoraz przepiękny prospekt organowy z XIX wieku wykonany przez firmę Voelcknera działającą w latach 1859-1906 w nieodległym Duninowie.W kościele znajduje siękilka drewnianych rzeźbionych figurek świętych. Pod sufitem wisi miniatura statku prowadzonego przez anioła z rozpostartymi skrzydłami z napisem Soli Deo Gloria. Świątynia chlubisię ponadto złoconym, bogato zdobionymsrebrnym kielichem z 1662 roku o sześciostopowej podstawie, do której przylutowano krucyfiks i herb rodziny fundatorki Margarety Agnes von Winterfeld. 
Wyposażenie zabytkowego wnętrza stanowią również dwa ołtarzowe świeczniki, mosiężna grawerowana chrzcielnica, a w oknie mały -malowany na szkle -witraż z postaciąMojżesza. Dawniej była tuteż wyhaftowana tkaninaołtarzowa zzielonego jedwabiu z 1771 roku -o której
' Uroczystość ślubna,kościół w Wytownie (Weitenhagen) 
Wspomina cytowanywcześniej Bóttger. (Źródło: domenapubliczna) 
W 1924 roku do kościoła w Weiten 
hagen  w  zakładzie Ulrich&Weule  
wBockenem am Hartzwykonano żeliwne  
odlewy dzwonu zastępczego z napisem  
w dwóch rzędach o treści: Ehre sei Gott  
in der Hóhe (Chwała Bogu na wysokości).  
Potwierdzają tę informację Karty zabytku  
udostępnione przez Słupską Delega 
Karta zabytku dzwonu środkowego (Źródło: Ewidencja zabytków)  Wytc  turę Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. Drugi dzwon zawieszony  
na środkowym stanowisku pochodzi  
z tego samego roku i tej samej pracowni,  
co zostało uwidocznione na jego płaszczu.  
Inskrypcja: Und Friede auf Erden  
(/pokój na ziemi) jest wyraźnym dopeł 
nieniem wezwania z pierwszego dzwonu.  
Ostatnie miejsce, zajmowane niegdyś  
przez barokowy dzwon, zajmuje niewielka  
mosiężna sygnaturka,starsza niż żeliwne  
dzwony.  
Karta zabytku spiżowej sygnaturki z Wytowna  W nieodległych Rowach, parafii  
(Źródło: Ewidencjazabytków)  pastora i kronikarza Franza Kypke,  

1 października 1922 roku uroczyście zawieszono dwa dzwony z tej samej giserni Ulrich&Weule. Wybór nie był przypadkowy.Firma Ulrich&Weule. miała siedzibę w Bockenem whrabstwie Hildesheim, gdzie prezydentem okręgu był Wilhelm Kutscher urodzony w Wobesde. Wydaje się, że w sprawie zlecenia na dzwony do Rowów, a może i później do Wytowna, zadziałały koneksje rodzinne rodu Kutscherów,szczególnie Wilhelma Kutschera. 
Gisernia Ulrich&Weule odlewała dzwony z żeliwa chlorowanego zamiast z brązu.Zawieszenie stanowiłyproste jarzma,gwarantujące lepszydźwięk. Zdobiły je plastyczne liście dębu, pewniena znak związku zwojenną historią. Po I wojnie światowej masowoodlewano tak zwane dzwony zastępcze-tańsze i bardziej opłacalne. Dwa lata później,17 sierpnia 1926roku, Weitenhagen(Wytowno) odwiedził blisko osiemdziesięcioletni Paul Ludwig Hans Anton von Hindenburg-feldmarszałek 
Wesele Hansa-Heinricha von Brockhusen z Werą von Bandemer 
(Źródło: MuzeumPomorza ŚrodkowegowSłupsku) 
i prezydent Republiki Weimarskiej i III Rzeszy -jako gość uroczystości ślubnej swojego wnuka Hansa-Heinrichavon Brockhusen z Werą von Bandemer. 
Gościa najpierwuroczyście powitałomiasto Słupsk,ale spędziłw nim zaledwie cztery godziny,następnie pojechałdo Wytowna i gościł tam trzydoby Tonie koniec śladów Hindenburga w okolicy. O pamiątce zwiazanej z jego osobą i ...Hitlerem opowiem nieco dalej. 
Dwór w Wytownie 
14 października2020 r.w opuszczonymdworze wybuchłpożar, w wynikuktórego zokazałej budowli pozostały osmaloneściany. (Źródło: https://zamkomania.pl/wytowno.pbp) 
No tak,historia zostawiławyraźnie ślady,choć często ich nie dostrzegamy i nie znamy. WObjeździe,przez długiepowojenne latanależącej doparafii w Wytownie, mijamy codzienniekamień ustawiony na kościelnym wzgórzu,nie zdającsobie sprawy, że ongiś,w roku 1933,we wsi odbyła się uroczystość ustawienia owego kamienia, 
o czym szczegółowo napisał autorKroniki parafialnej z Rowów. 
# # # 
Po 87 latach, 30 stycznia 2020 roku, deputowani Berlina skreślili byłego prezydenta Republiki Weimarskiej i III Rzeszy Paula von Hindenburga z listy honorowych obywateli miasta. 
Konsekwencji zgubnego aktu Hindenburga -z 30 stycznia 1933, kiedy jako prezydent powołałAdolfa Hitlerana stanowiskokanclerza Rzeszy-doświadczyły obie społeczności, dla których wsie między Rowami i Ustką były lub są małą ojczyzną. Warto znać historię.Jej materialne znaki są wokół nas. 
# * # 
Jak zakończyć opowieśćo dzwonach? 
Kościoły wNiemczech zmieniają swą sakralną funkcję, zatem i dzwony przestają być świętością.Ze zlikwidowanego kilka lat temu kościoła św.Józefa wEssen sześć dzwonów z brązupowinno służyćw innej parafii.Chcą je odstąpić za półceny. Inter
netowa giełda dzwonów Glockenbórse GbR oferuje kilkanaściedzwonów-pojedynczych i wielogłosowych. Warunek stawianykupującym -muszą trafić do kościoła. Kilka z nich już znalazło miejsce w polskich nowych parafiach. 
W Wytownie kolejna jesień. Stary kościół wypełnia się wiernymi,którym dzwony zastępczeobwieszczają czas modlitwy.Odeszli dawni bohaterowie,zostały mury, pamiątki sakralnej kultury,pomniki i pisane świadectwa tamtego czasu. 
# * # 
Bardzo dziękuję PaniKrystynie Mazurkiewicz-Palacz,kierownikowi Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków Delegatura wSłupsku oraz Pani KatarzynieBartosiewicz za umożliwienie skorzystania z kart zabytków. 
-32
Kamień Hindenburga w Objeździe 
Od lat mieszkańców Objazdy intryguje tajemniczy olbrzymi kamień ustawiony po prawejstronie schodówna wzgórzu z kościołem zpruskiego muruz 1606roku. Dawniej była to ewangelicka świątynia należąca do parafii Rowy,od 1945 roku filialny budynek kościelny należał doparafii w Wytownie, od roku1989 wObjeździe znajduje się parafia pw. Matki Bożej Częstochowskiej. 
Kościół i całe wzgórze kościelne objęte są opieką konserwatorską na mocy wpisu do rejestru zabytkówwojewództwa koszalińskiego pod nr 317. Poza informacją o zabytku dokument świadczy o administracyjnych losach ziemi słupskiej, która od 6 lipca 1950 roku weszła pod zarząd nowo utworzonegowojewództwa koszalińskiego i w tej formule pozostawałado roku 1975. 
Kościelne wzgórze kryje niezbadane opowieści o meandrach polityki, zmian administracyjnych, historycznych i po prostu historie ludzkich losów na przestrzeni czterech wieków. Wiele z nich zostało zapomnianych,a inne wciąż trwają wludzkiej pamięci lub zostałyzapisane nakartach kronik,do których z rzadka zaglądamy, byprzywołać dawnedzieje.Są wśród nich też zapiski dotyczące historii, które mieszkańcy,znający konsekwencjedziałań poszczególnych postaci,przywołują z niechęcią.Ta zdarzyła sięw 1933roku. 
Z kalendarium Niemiec i III Rzeszy 
30 stycznia 1933 roku przywódca NSDAPAdolfHitler został mianowany przezprezydenta 
Paula von Hindenburga kanclerzem Niemiec. Tego samego dnia o godzinie 17. odbyło się pierwsze posiedzenie rządu, na którym Hitler 
przedstawił swój program i zamierzenia na przyszłość, aJoseph Goebbels zainscenizował 
marsz tysięcy manifestantów z pochodniami przez Wilhelmastrasse. 2 okna pałacu prezydenckiego marsz obserwowali wspólnie Hindenburg i Hitler 

Z Kroniki parafii Rowy 
(Kirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940) 
Świąteczny dzień w Wobesde. Inauguracja kamienia Hindenburga. Wniedzielę z okazji Święta Dziękczynienia przy pięknejjesiennejpogodzie odbyta się inauguracja kamienia pamiątkowego Hindenburga. Dzień rozpoczęło pojawienie się Stowarzyszenia Wojowników, SA. O 6:30 w uformowanym szyku udalisię na strzelnicę,gdzie walczyli o nagrodę Hindenburga. Po południu w bogato zdobionym plonami zpól i ogrodów kościele mieliśmy wspólną mszę. Nigdy wcześniej w kościele nie było tylu wiernych. Odbyło się poświęcenie kamienia Hindenburga. Przewodnicząca Stowarzyszenia WojownikówSchónebeckprzywitała wszystkich, otworzyła akt konsekracji i odczytała dokument, który został zamurowany wfundamenciegłazu narzutowego: Ten kamień upamiętnia 86. urodziny Paula Ludwiga Hansa Antona von Beneckendorffund von Hindenburgjako niepokonanego dowódcy wojny światowej 1914 -1918. W roku 1933 najwyższy dowódca i prezydent Rzeszy przekazał przywództwo państwa żołnierzowifrontowemu Adolfowi Hitlerowi. Związek Wojowników Wobesde jest mu za to wdzięczny. 
Wobesde, 2 października 1933. Certyfikat podpisali wszyscy członkowie klubu. Kiedygłaz stanął, padły trzy strzały petard. Ta wzniosła ceremonia zakończyła się wspólnie śpiewaną Deutschlandliede.Następnie przez wieś ruszył pochódpoprzedzony pięknie udekorowanym wozem żniwnym. Nigdyjeszcze nasza wioska nie była tak bogato dekorowanaflagami i girlandami. 
Fotografie kościoła wObjeździe z ok. 1926 roku 
Po lewej stroniena drugim planie widocznypomnik poległych w I wojnie światowejw kształcie ławy wotywnej,po prawej nie ma wystawionego później,w 1933roku tzw.kamienia Hindenburga. (Źródło: domenapubliczna) 
-34
* # # 
Przeglądam starezdjęcia. Napewno były zrobionepo roku1921, a przedrokiem 1933, ponieważjest na nich pomnik w formie ławywotywnej poświęconyw sierpniu 1921 roku żołnierzom poległym wI wojnie. Po prawejstronie schodów rosną krzewy, nie ma wśród kamienia Hindenburga.Stanie dopiero w1933 roku. 
W publikacji:Jeśli będziemy jak kamienie. Reportaże z Objazdy i okolic (Słupsk 2018)pisałam o niezidentyfikowanym kamieniu przy kościelew Objeździe: 
Pozostał również nienaruszony kamienny obelisk w kształcie siedziska po prawej stronie schodów na kościelne wzgórze. Nasteli widać ślady wykutych płytko liter.Niestety; znikają pod wpływem naturalnej erozji. Intencja ustawienia olbrzymiego polnego granitu niejest znana i tylko na zasadzie prawdopodobieństwa można sądzić, jak sugeruje Warcisław Machura, że najprostsząformą pomnika stosowaną przez najuboższe wsie było wykorzystanie kamieni polnych, na których miejscowy rzemieślnik wykuwał płytko napisy upamiętniające nazwiska poległych. Być może to pomnik wcześniejszego okresu? 
Zagadka kamienianie dawałami spokoju.W końcuznalazłam jej rozwiązanie. Poza opisem uroczystości odsłonięcia kamienia w miejscowejkronice spisywanej przez pastoraFranza Kypke potwierdzenia szukałamw publikacjachinternetowych. 
Kamienie Hindenburgaznajdują się wkilku innychmiejscowościach, najwięcej na Warmii i Mazurach. W powiecie Szczytno obok drogiJęcznik-Elganowo jest tak zwany kamień Hindenburga, przy drodze nr 650 -w miejscowościBoćwinka w otoczeniu drzew-również stoi kamień Hindenburga.Nazwę Kamień Hindenburga przyjąłszlak rowerowy Pasym-Grzegrzółki-ŁysaGóra-ośrodek Wrzos,Leśna 
Obelisk, kamień Hindenburgaprzed kościołem wObjeździe 
(Źródło: domowearchiwum) 
ścieżka dydaktycznaElganowo-Pasym. Również miejscowość Kulka(niem.Kułłz) w gminie Dźwierzutyma własny kamień Hindenburga.Jest ich wiele, nie sposób przypomnieć wszystkie. Prócz nazwy, upamiętnienia Hindenburga mają inną wspólną cechę. Zawsze są tonieforemne kamienne obeliski, do których przymocowano tablicę z inskrypcją lub na których umieszczono inskrypcję. 
Stawiano je w latach 30. XX wieku. 
Podobny charakter ma kamień Hindenburga w Objeździe.To kamienny obelisk z płytko wyciętym siedziskiem, którego zapiecek jest rodzajempłyty inskrypcyjnej. Niestety,widoczne są tylko żłobienia, natomiast trudno odczytać treśćinskrypcji. 
Historia kamieniaHindenburga wObjeździe opisana w parafialnej kronice pozwala na wysnucie kilku znaczą
Wnętrze kościoła 
Deskowany stropna drewnianych belkach,drewniane cych refleksji. Nie będę ich werbalizowała. Historia magistra kolumny z charakterystyczną głowicą, ławki, sznur 
vitae -czy potrafimy ją właściwie odczytać? Wracam 
-określający miejsce dzwonnicy, wskazywałyby 
na kościół w Objeździeprzed przebudową w 1919 r. do wcześniejszych zapisów w Kronice,aby rozwiązać 
(Stara fotografia nieznanegopochodzenia) 
kolejną zagadkę kościelnego budynku w Objeździe.Jak wyglądało jego wnętrze?Czy kolejneprzeróbki wzbogaciły, czy zubożyły dawne wnętrze? W1919 roku pastorTheodor v.Sicard wKronice,która zamilkłana czasI wojny światowej, napisał: 
Podobniejak mójpoprzednik, ja również mam nierozwiązanekwestie dotyczące przeniesienia parafii i budowy kościoła w Wobesde. 
Ta ostatnia kwestia została rozstrzygnięta latem ijesienią, w wyniku czego na raziejest tylko decyzja na przeprowadzeniegruntownego remontu kościoła, poparta listem od Powierników Prowincjalnych, którzy byli zdecydowanie przeciwni zburzeniu kościoła, który miał dużą wartość zabytkową. We wrześniu przeprowadzono prace, które objęły również przeniesienie schodów prowadzących do ambony, w tym miejscu powstała mała zakrystia. Remont kościoła został podjęty przez patronkę całkowicie najej własny koszt. Zgromadzenie ze swej strony zapewniło kościołowi środki na wyposażenie w oświetlenie elektryczne i złożono dobrowolne datki w wysokościponad500min na nowy ołtarz, ambonę i ubiór ambony. 
Rowskie dzwony. Historia i legenda 
Legenda 
W 1930roku FranzKypke, ewangelicki proboszczz Rowów,powołując sięna Otto Knoppa,w Kronice parafialnej streściłlegendę o rowskich dzwonach. 
Otto Knoop urodził się w1853 roku wnieodległym odRowów Karżcinie. Badał kulturę Pomorza, spisał ponad trzysta pomorskich podań i legend.Jego Legendy pomorskie (307 podań i legend z 12 powiatów) w przekładzie Dariusza Kaczora i Izabeli Kowalskiej ukazały sięw Wydawnictwie Region(2009,2013). W wydaniu z 2013 roku zmienionymipoprawianym niema podaniao kamieniachz Poddąbia.Może podanie zapisane zostało później i nawiązywało do innegozdarzenia? 
Legenda o rowskich dzwonach opowiada o olbrzymich głazach w lesie na zachodnim skraju Poddąbią (Neustrander Feld).Ludzie mówią, że to dzwony z kościoła w Rowach. Zjawiły się tu wtedy, gdy wsieRowe i Weitenhagen (Rowy i Wytowno) były w posiadaniu możnego pana z Wytowna. Kapryśny panchciał jemieć u siebie. Dzwony załadowano w Rowach na wóz i leśną drogą wieziono do Wytowna (Weitenhagen). W pewnejchwili na granicydwóch parafii dzwony zniknęły. Spadły z wozu i zamieniły sięw kamienie. Stoją tam do dziś. Inni twierdzą, że kamienie należą najprawdopodobniej doprehistorycznego grobu, do lat30. XX wiekuosadzone były ^ościół w R°7ach 
J J 
Na pierwszym planiezewnętrzna dzwonnica. pionowo W ziemi. (źródło: domowearchiwum) 
Jakub von Ramel 
Profesor Zygmunt Szultka ze Słupska w książce Szkoły z polskim językiem 
nauczania w synodzie słupskim do początku XIX wieku (Słupsk 2018) pisze, 
że w1535 rokuczęść klasztorną wsi Rowy przejąłJakub von Ramel,zwolennik refor
macji. Wskład dziedzinywszedł majątek kościelny, tzn.pola i łąki, plebaniai należące 
do niej zabudowania gospodarcze. Przez 23 lata wiejski kościół pozostawał bez 
duszpasterza i wkońcu, podmyty przezwody jeziora,9 lutego1558 roku zawaliłsię. 
Dopiero po śmierci Jakuba,kiedy schedę przejął jego brat Georg, wzniósł na wzgórzuLippitze (dziś miejscestarego cmentarza) nowy kościół. 
W każdej legendzie jest ziarno prawdy 
Zgodnie z zasadą gatunkową podania niosą ludową wersję zdarzeń związanych z konkretnym miejscem. Czy ludowa historiao rowskichdzwonach jest zupełnie pozbawiona autentycznegoziarna? W posiadaniu rodu von Ramel przez wiek XVI były obie wsie: Wytowno (iWeitenhagen) i Rowy (.Rowe). 
Być możew czasachreformacji historia z wywiezieniem dzwonówz Rowówzdarzyła się naprawdę.Może, gdy kościół runął, dzwony, dla ich ratowania, wywieziono do Wytowna? 
Kościół w Rowach na wzgórzu Lippize  
Został postawionyw 1581 roku.Prof.Szultka podważatę  
informację,ale uznaje,że podczas wizytacji w1590 roku  
Portret pastora Obraz prawdopodobnieznaleziony na strychukościoła  probostwem w Rowach od trzech lat kierowałpastor Eliasz Tinellus (inaczej:Tonellus). Kościółstał nawzgórzu  
w Objeździe. Załamania i ubytki farby wskazują na ztożenie płótna.  na(J jeziorem Gardno otoczony cmentarzem famym. ' • J J  
(Źródło: domowearchiwum)  Kiedy kościół podmyty wodami jeziora zawalił się,  
na starym miejscupozostał cmentarz.  

Następny był budynek z muru pruskiego zbudowany w 1750 r. Budynek zwieżą, która w1816 r. groziła zawaleniem,dlatego władzekościelne wydały nakaz jej rozbiórki.W miejscu wieży zbudowano zewnętrzną dzwonnicę. 
-38
Dzwony wisiały na wolnostojącej ramie dzwonnej.Jeden dzwon bylśredniowieczny bez inskrypcji. Drugi został odlany w 1660 roku zdużym herbemi długimnapisem -podają niemieckojęzyczne źródła. Zniszczony, grożący zawaleniem szachulcowy kościół w Rowach rozebrano 14 maja 1844 roku. 
Uroczystość konsekracji kamiennego kościoła (1845 r.) 
Uroczystość odbyłasię wniedzielę, 16 lutego 1845 r. Kościółten przetrwał do naszych czasów. Prace rozpoczęły się odgruntownego remontu budynków parafialnych jesienią 1843 r. Remont i nową stajnię wykonał mistrz murarski Fetzer ze Słupska. Stary kościół był nieczynny od października 1843 r., ponieważ groził zawaleniem. Nabożeństwa wtym czasie odbywały sięz salce lekcyjnej. Wiosną 1844 r.rozpoczęła się budowa nowego kościoła pod kierunkiem inspektora Niinnenke z Koszalina. Wcześniej wykonano badanie gruntu metodą wierceń, by upewnićsię o nośności piaszczystego podłoża.Żaden mistrzmurarski nie chciał siępodjąć trudnego zadania. W końcu rząd zlecił pracęmłodemu mistrzowi murarskiemu-Zibellowi z Koszalina. 13 maja plac budowy został wyrównany,a 14 maja po południu zabrzmiały trzaski podczas rozbiórki staregokościoła.Majstrowi Zibellowipomagali murarze i czeladnicy z Berlina.Część kamieni zgromadzono wcześniej,niektóre przywieziono z WyspyKamiennej na jeziorzeGardno,część dowożonowozami z Dębiny. Niektóre prace wykonano odpłatnie, inne w czynie społecznym. Wedługlegendy część kamieni podrzuciłdiabeł. 
Budowa pod patronatem królewskim została zakończonaw ciągu jednego roku. Zostało kilkadrobnych pracwykończeniowych, o którezadbał pastordzięki ofiarności mieszkańców.Koszt budowyw 2/3 pokrył rządw Berlinie(miłosierdzie króla Fryderyka Wilhelma IV),dodając ekstraordynaryjną sumę. Niestety, ściana frontowa z maleńkim parawanem na szczycie była za słaba, aby zawiesić na niej dzwony. 16 lutego 1845 r. w niedzielę odbyła się uroczystość konsekracji kościoła, z udziałem wielu zacnych osób.Pozostała zewnętrzna staradzwonnica. 
Pierwsza wojna światowa I wojna światowa dotknęła również Rowy. Prawdopodobnie, jak ze wszystkich ewangelickich kościołów,stare dzwonymusiały podzielićlos innych.Zostały przetopione naarmaty. Inskrypcjena nowychżeliwnych dzwonach nawiązujądo tegofaktu. 
Jeszcze raz Otto Knoop 
Sagen aus demKr Stolp, Stolp (Pom.)192511. Otto Knop zmarłw 1931 roku.Czy pastor Franz Kypke znał go osobiście? Coskłoniło pastorado włączeniado kronikipodań spisanych przez profesora folklorystę? 
Wiesie, 150 m na prawo od leśnej drogi doDębiny, znajdują się dwa okazaległazy. To legendarne Zatopione Dzwony-tkwią tu od2000lat. Znaczą miejscekultowego pochówku Gotów, protoplastów Wikingów. Głazy w Poddąbiujeszcze wlatach'30 tkwiły pionowo w ziemi, takjak ustawili je Goci. Według legend, na kamieniach oznaczającychgroby mieli oni składać ofiary z ludzi. W1979podczasbadań archeologicznych przygłazach znaleziono ślady dużego ogniska -czytam na Pomorskim Forum Eksploracyjnym. 
Dlaczego legendamówi o zatopionych dzwonach? Może tohistoria zmotywem przetopionych dzwonów? 
75. rocznica konsekracji kościoła w Rowach 
Wydarzenie to celebrowano uroczyście w lutym 1920 roku.Patronka parafii,właścicielka majątkuWobesde-pani Kutscher-podarowała ztej okazji tablicemodlitewne upamiętniające poległych w wojnie światowej żołnierzy z Rowów.Małe, proste, drewniane tablice zawieszono wkościele. Padła też obietnica upamiętnienia pomnikiem poległych w I wojnie żołnierzy. Pomnik odsłonięto w czerwcu 1922 roku, 
o czym pisanow lokalnej gazecie. W 2011 rokuStarostwo Powiatowe wSłupsku wydało publikację Warcisława 
Machury Dawne miejsca pamięci o żołnierzach na terenie powiatu słupskiego. Niestety, publikacja nieinformuje opomniku wRowach, chociaż, jakpisze jej autor, 
Pomniki i miejsca ich wystawienia odgrywały ważną rolę w życiu społeczności miast i wsi. (...) Uroczystość odsłonięcia była wielkimwydarzeniem.Taki uroczysty charaktermiało odsłonięcie pomnikaw Objeździe, którym upamiętniono połegłych zObjazdy i Dębiny. 
Czy nie zachowały się przynajmniej zdjęcia rowskiego pomnika? Dlaczego nazwiska poległych z Dębiny dołączono do listy w Objeździe,mimo że Rowy wciąż były siedzibą parafii? 
Dlaczego pomnik w Rowach nie przetrwał? W wielu miejscowościach, np. w Gardnie Wielkiej, cokół pomnika po wojnie nowi mieszkańcy wykorzystalijako podstawę kapliczki figuralnej z Matką Bożą. 
-40
Nowe dzwony w Rowach 
Zawieszono jeuroczyście 1 października 1922 roku w zewnętrznej dzwonnicy. Kosztcałkowity (łącznie zkosztamitransportu kolejowego)wyniósłok. 12.000MK-pisał kronikarz.Sposób lokacji dzwonów w Rowach jest nieczęstym przykładem dzwonnicy zewnętrznej. Zawieszono w niej dwa dzwony z giserni Ulrich&Weule. Wybór nie był przypadkowy FirmaJF Weule miała siedzibęw Bockenemw hrabstwieHildesheim, gdzie wówczas prezydentem okręgu był WilhelmKutscher urodzony w Wobesde.Wcześniej, w 1920roku ówczesnyprezydent okręguHildesheim,Wilhelm Kutscher,brał udział w odsłonięciu pomnikaw Objeździe,wykonanego wgprojektu architektaznanego w Norymberdze i Hildesheim prof. Karla Sandtrocka. Wydaje się, że i w sprawie zlecenia na dzwony do Rowów zadziałały koneksje rodzinne rodu Kutscherów, szczególnie Wilhelma Kutschera. 
Firma Ulrich & Weule powstała w 1917 roku w ramach współpracy właści
ciela giserni Heinricha Ulricha z Apoldy i Friedricha Weule sr. z Dillsburga koło 
Bockenem. Nowością było wykonanie odlewów dzwonówz żeliwachlorowanego 
zamiast z brązu. W czasie I wojny światowej utracono dzwony z brązu w zasadzie 
w całych Niemczech.Traktowano je jako tzw. datki metalowena potrzeby wojny. 
Po wojniewytwarzano zastępczedzwony, tańsze, bardziejopłacalne. Niedorównywały 
jakością dzwonom z brązu,ale ich wykonanie było prostei szybkie. 
Dzwony z Rowów: jeden mniejszy,drugi większy mają w objętej fryzem szyi 
-zdobionej liśćmi dębu -datę powstania: 1922 r. Niżej na płaszczu znajduje się znak firmy Ulrich &Weule i poniżej nazwy dwóch miejsc: Apolda i Bockennem. Inskrypcje po blisko stu latach są niemal skorodowane. Udało się jednak odczytać -na pierwszym dzwonie: Wir gahen das Er z dahin in der Not ruhmt das Eisen den alten Gott (iOddaliśmy rudę w przeciwnościachlosu, teraz żelazo chwali Przedwiecznego).Na drugim dzwonie inskrypcja jest dłuższa, też czytelne są pojedyncze wyrazy: 
^ LćldUYld in Freud weinen und j)zwony zewnętrznej dzwonnicy przy kościele w Rowach
z 
lohen weifiich der Seele den Weg (Źródło: domowearchiwum) 
nach oben... (Wsmutkui w radościplączę i chwalę wskazujęduszy drogę wgórę..). Wydaje się, że pierwszainskrypcja nawiązujedo faktu przetapiania dzwonóww czasie wojny, druga była rodzajem upamiętnienia poległych żołnierzy. 
Z parafialnej kroniki Rowów. S(na)pisał pastor Kypke: 
Niedzielne dzwony 
Jutro niedziela!Jak słodko to brzmi! Pośród pracy i zmartwień Przyjaciel przychodzi,serdecznie cię wita, cicho ci obiecuje: przyjdę jutro!Jutro niedziela! Jakie to będzie piękne!Cisza dla ciałai duszy! Złoty dzień i słońce, radość dla ludzi, pokój na ziemi, nad którą święta niedzielamodlitwy, niesie cię dodrzwi nieba. Wejdziesz do światła Przedwiecznego, zaśpiewasz znieba: 
Jutro jest niedziela! 
# # # 
Dziękuję wszystkim, którzy pomogli rozwikłać zagadkęrowskich dzwonów, szczególniePani KM oraz Panu Krzysztofowi Matyjasikowi, niezawodnym w dotarciu do istoty inskrypcji na dzwonach. 
Część II Kapliczki powiatu słupskiego 
Nocą 
kobieta na ślubnej fotografii obok ojca oboje nieprzyzwoicie młodzi 
na wprost gliniana figurka wkamiennej kapliczce ręce splecione jakskrzydła płomyki świec jak sowieoczy 
w głębi wiejskiegoobejścia sad czerwonymi ślepiami jabłoni zagląda do okien 
za oknem stary kościół przechrzta wciąż rozwiązuje kwadratowe równanie wiary 
niepojęte to sprawy na skrawku czasu i ziemi 
Kapliczki -znaki pamięci i wiary 
Zagubiona wdrewnianych kapliczkach, 
ukryta wśród mchu wilgoci 
nieśmiała myśl-modlitwa 
chce dziś nam życie ozłocić. 
A kiedy skryci w kaplicy łączymy w pokorze ręce, zalewa nam duszewdzięczność na Boga otwarte serce 
(Beata Kosicka, Krężołki, Stupsk) 
Powstawały z inicjatywy mieszkańców, przy aprobacie nowej administracji, w niemal każdej na nowo zasiedlanejpo 1945 roku wsi.Ich nazwę wyprowadza się z łacińskiego capelladla oznaczenia budynku, szczególnie celi,w której przechowywano płaszcz (cappa) świętegoMarcina, biskupazTours i inne relikwie. Nazywano ją kaplicą, a jej dozorcówkapelanami. Była wzoremmałej,skromnej świątyni.Wreszcie wyraz kaplica oznaczał mały budynek,szopkę, zadaszenie przeznaczonedo ochrony jakiejś świętości lub miejscemodlitwy. 
Fundatorzy i budowniczowie wiejskich kapliczek nie zgłębiali pochodzenia nazwy. Stawiali je z potrzeby serca i wiary. Dla ludzi przybywających na Ziemie Odzyskane z różnych regionów,kapliczki stanowiły pierwszą kotwicę tożsamości. Były pierwszym aktemwspólnotowego działania.Oswajały obcykrajobraz stającsię namiastką utraconej ojcowizny i,jak napisali w akcie erekcyjnym wiejskiej kapliczki w Rowach jej fundatorzy, były rodzajem daru wotywnego i chrześcijańskiego obowiązku wmiejscu nowego początku. 
-45
Wielki exodus na Zachód rozpoczął się w 1944 roku wraz z przesuwaniem się działań frontowych. Od 1945 roku przesiedlenia odbywały się w sposób zorganizowany. Powołano Urzędy Repatriacyjne-centralny oraz wojewódzkie i powiatowe. Ludność zmuszona była przeprowadzać się wg pasów równoleżnikowych. W ten sposób do 1948 roku przesiedlono z Kresów ponad 1,5 min osób, a w dalszych latach kolejne260tys.-jak podajeJakub Isański wRoczniku Ziem Zachodnich nr 1/2017. Poza dawnymi mieszkańcami zzaBuga naZiemie Odzyskane przybyło ponad3min osób zPolski centralnej.Fakt ten udokumentowałoMuzeum Historii Polskiwystawą 
Przesuwanie Polski. Ziemie Zachodnie i Północne 1945-1948. 
Warcisław Machura w publikacji Dawne miejsca pamięci o żołnierzach 
na terenie powiatu słupskiego pisze, że powiatsłupski mial do 1945 roku dość jednolity 
skład narodowościowy. Nie było najego terenie (inaczej niż np. w powiecie lęborskim i wejhe
rowskim) większych skupisk katolickiej ludności kaszubskiej używającej na co dzień swojej 
mowy i świadomej swojej odrębności religijnej i etnicznej. 
Dlatego po1945 rokuw małychspołecznościach, gdzie spotkałysię dwaobrzędy religijne: ewangelicki i katolicki, gdzie zetknęły się ze sobą ich materialne znaki 
-takie jak: miejscowe pomniki, cmentarze i świątynie oraz przywiezione przez repatriantów i osadnikówich religijne pamiątki,w tym: figurki świętych, medaliki, religijne obrazy,gdzie zopóźnieniem docierało państwoz jego instytucjami,organizacja życia odbywała się często przy udziale duchowych przewodników: księży, jak ks.Jan Zieją, ks. prałat Karol Chmielewski i wielu innych. 
Okres od kwietnia do sierpnia 1945 roku uznać można okresem księży-pionierów. (...) 
Ich sytuacja nie była łatwa ze względów organizacyjno-administracyjnych kościoła katolic
kiego na ziemiach zachodnich. (...) Stan tymczasowości polskiej administracji kościelnej 
na ziemiach zachodnich ipółnocnych Polskizostał zakończony na mocy konstytucjiapostolskiej 
Episcoporum Polonie coetus datowanej w Rzymie28 czerwca 1972 roku i przekazanej 
do wykonania kardynałowi Stefanowi Wyszyńskiemu-piszą autorzyDziejów Słupska. 
Mimo to duchowni wpoczuciu odpowiedzialności, częstow porozumieniu z miejscowymi liderami,stawali sięorganizatorami życia religijnego i kulturalnego,czego przykładem jest działalność oświatowa ks. Ziei na ziemi słupskiej. Ponadto, by nie zaniedbywać życiareligijnego, ks.Jan Zieją już w1947 r.zainicjował budowę kapliczkikamiennej grotyMatki BożejNiepokalanej-na kościelnym wzgórzu wObjeździe. Z kolei ks.Chmielewski patronował odbudowie kościołaMariackiego wSłupsku. Najczęściej jednak inicjatorami budowy kapliczek byli sami mieszkańcywsi. 
W zastanej przestrzeni tzw.Ziem Odzyskanych znaki obecności przedwojennych mieszkańców fałszowały, wodczuciu nowych mieszkańców, tożsamość miejsca, mimo że wciążczęsto mieszkali obok siebie -lub nawet razem w jednym domudawni i nowi lokatorzy.Pierwsi staliprzed koniecznością opuszczeniadomu,drudzy starali sięoswoić nową,obco odczuwaną przestrzeń.Dlatego przywsparciu państwa już od 1946 roku stawianie przydrożnych krzyży i kapliczek było uzupełnieniem rodzimego krajobrazu. Dzięki katolickim symbolom przestrzeń stawała się swoja polska,choć historycznieniespójna. Problemhistorycznej polskości tychziem jest wciąż dyskutowany.Tak było wRowach,o czymświadczy odnaleziony przy przebudowie kapliczki akterekcyjny. 
i 
iw rej KapiiuKi, aatsię jeszcze odczytać: 
tyomy, dnia 23 kwietnia 1947r. 
Członkowie założyciele tej świętej kaplicy 
powrócili na Ziemie Odzyskane zza ^uga po 
zakończonej wojnie w roku 1945. Obecnie za
mieszkujący we wsi tyowy -złożyli chrześci
jański obowiązek: 
-jQojko ffózef. urodzony dnia 04 X 1900 w mieście tyfaliboki powiatu stołpeckicga. woje
wództwa nowogródzkiego:
w* 
-kraśnik ffan, urodzony £9 maja 1921 
mi (Jodki powiafu tidzkiega województwa nowogródzJciego: 
. ćkorobobały tfózef. urodzony 11 majo
-1JR i9Q9 roku we mi óiszcze powiafu JiMicgo. 
); <Wołk-cXaractexoiki ófanisłam urodzony 11 sierpnia 19<29 roku me 


M SI 
0 W4 
Akt erekcyjny kapliczkiw Rowach-oryginał i rozczytanie 
Latem 2019 roku w Rowach ustawiono tablice informacyjne,w przygotowaniu których brali udział m.in.słupski dziennikarz Marcin Barnowski i paniJadwiga Fudala,sołtys wsi Rowy.Zdjęcia i informacje pochodzą z tych tablic. 
Rowy, dnia 28 kwietnia 1947r. Członkowie założyciele tej świętej kaplicy powrócili na Ziemie Odzyskane zza Buga po zakończonej wojnie w roku 1945. Obecnie zamieszkują we wsi Rowy -złożyli chrześcijański obowiązek: ~~ ŁojkoJózef,urodzony dnia 04 X1904 roku w mieście Nalibokipowiatu stolpeckiego, 
47 
województwa nowogródzkiego; 
-KraśnikJan, urodzony 29 maja 1929 roku we wsiJodki powiatu lidzkiego, województwa nowo em 
-SkorobohatyJózef, urodzony 11 maja 1929 roku we wsi Siszcze powiatu lidzkiego, województwa nowogródzkiego; 
-Wołk-Karaczewski Stanisław, urodzony 12 sierpnia 1929 roku we wsi Rodubno powiatu 
lidzkiego, województwa nowogródzkiego. Na pamiątkę Korony Polskiejskładają swoje podpisy: ŁojkoJózef,KraśnikJan, Skorobohaty Józef,Wołk Stanisław. 
Dokument został umieszczony i zabezpieczony w poniemieckiej butelce po piwiez największegosłupskiego browaruStern wrazz ofiarą wpostaci banknotu 
o nominale 1 złoty z 1944 roku. Latem 2019roku wRowach ustawiono tabliceinformacyjne, wprzygotowaniu których brali udział m. in. słupski dziennikarzMarcin Barnowski i pani Jadwiga Fudala, sołtys wsi Rowy.Zdjęcia i informacje pochodzą 
z tych tablic. 
FIlWETitZA I1U OCNIA ZACHUWAJ 
Nieistniejąca kapliczka zsuplikacjami z Dębiny 
Wystawiona w1946 r. przezrepatriantaJana Gresztę. Ok.2015 r.w tymsamym miejscu wystawiono nową,wykonaną z klinkieru. (Fot.Jan Maziejuk) 
Starą kapliczkę -Gwiazdę Morza, która zachodnią ścianką modliła się w imieniu rybaków: Od wszelkiego niebezpieczeństwa broń Boże rybaków -rozebrano w 2003 roku i postawiono nową,nieco przesuniętą wbok, wykorzystując materiały z rozbiórki, m.in. kuty krzyż wieńczący daszek. Inicjatorami zmiany byli sołtys wsi pani Jadwiga Fudala oraz panowie Grzegorz Torończak i Roman Świergalski. Znaki kulturowej, w tym religijnej tożsamości, wyrastały z połączenia obrazówojczyzny przywiezionejprzez osadników z krajobrazemistniejącym-zastanymi ulicami,domami,świątyniami, pomnikami,cmentarzami. W Dębinie od tamtego czasu początku brzegu morza strzeże umocowana do starego dębu maleńka kapliczka Matki Bożej Ostrobramskiej. „Ta, co w Ostrej świeci Bramie" (..), patronka polskiego Wilna i opiekunka litewskiego chrześcijaństwa przywędrowała na Pomorze, podobniejak jej wierni wyznawcyjako„repatriantka -napisał GrzegorzŁyś we wstępie zatytułowanym Na zachódodEdenu do książki 
Jeśli będziemy jak kamienie. Reportaże z Objazdy i okolic. 
W Pomorskiem etnografowie, muzealnicy, fotograficy w ramach projektu Ostańcepróśb udokumentowali ponad 2200 kapliczek.Tam, gdzie katolicyzm byl zakorzenioną religią,czyli na Kociewiu i Kaszubach,spotkać możnakapliczki z XVIII, XIX i XX wieku. Najstarszą, gotycką kapliczkę zczerwonej cegły z XVwieku muzealnicy odkryli w Gnojewie pod Malborkiem przy drodze zMalborka do Tczewa, dawniej z Berlina doMalborka. Wpowiecie słupskim,gdzie obecniespotykają się dwie diecezje: pelplińska i koszalińsko-kołobrzeska, kapliczki i przydrożne krzyże łączyły często dwa światy, dwie rzeczywistości, dając zaprawione goryczą po obu stronach świadectwo wspólnegochrześcijańskiego dziedzictwa kulturowego. 
Przykładem niech będzie niezwykłahistoria przykościelnejkapliczki z Gardny Wielkiej. Niezwykła, ponieważ jest świadectwem spotkania dwóch światów, spotkania losów: tych, którzy musieli odejść i tych którzy musieli przyjść na obcą ciemię, pozostawiając domy i historyczne pamiątki. W gardnieńskiej kapliczce przy kościelehistoria malejojczyzny stajesię przestrzenią wspólną,miejscem spotkania dwóch religijnych obrządków i kultur, wspólnego doświadczenia dziejowych wyroków. Może dlatego, że zgodnie ze świadectwemJaniny Pawluk, mieszkanki Gardny Wielkiej, której rodzina nie wyjechała do Niemiec,podobnie jak kilka innych rodzin,relacje zPolakami byłydobre-co zanotowałTomasz Urbaniakw książce Gmina, Smołdzino. Spotkania z historią. 
Przedwojenna fotografiapomnika poświęconegożołnierzom poległym w Iwojnie światowej z GardnyWielkiej 
Po wojnie cokółpomnika wykorzystano jako podstawękapliczki Matki Bożej. (Fot. Zezbiorów parafii w GardnieWielkiej) 
Do 1945 roku przy kościele w Gardnie Wielkiej stał pomnik poświęcony żołnierzom poległym w I wojnie światowej.Był to trzystopniowy kamienny cokół w kształcie sześcianu, ustawiony na niewielkim schodkowym podwyższeniu. Na środkowej frontowej częściwykuto krzyż i inskrypcję wedługliternictwa z lat 
20. XX wieku, którą można tłumaczyć: Gdzie nie drzemalibyście z Bożego rozkazu krwawy zasiewprzyszłego żniwa nigdy w Ojczyźnienie zapomniani,śpijcie spokojnie BOŻĄ ręką kołysani,tam wojczyźnieuJezusa11.Niżej-wizerunek kotwicyoplecionej sznurem, znak wierności i nadziei. Pomnik zwieńczyłKrzyż Żelaznymocowany na gładkiej marmurowej kolumnie. 
Nowi mieszkańcy Gardny Wielkiej zdjęli kolumnę z Krzyżem Żelaznym, a na cokole z inskrypcjami,wykutymi w kamieniuobcobrzmiącymi nazwiskami, znakiem kotwicy -ustawili figurę Matki Bożej. W podobny sposób powstawały kapliczki w Budowie, Kuleszewie, Osowie,Słonowicach, Sierakowie,Wolinii, Zagórzycy, Dębnicy Kaszubskiej, Chamowie. Niedawne pomniki nie zostały zniszczone,zmieniły charakter.Niektóre otynkowano,zasłaniając obceinskrypcje, inne pozostały jakoświadectwo historii.Zmiana wpostrzeganiu zabytkówkultury materialnej, wtym pomników, nagrobków rozpoczęła się w latach 90. XX wieku. Proces dotyczy również powiatu słupskiego. Nowe postrzeganie materialnych świadectw historiipomorskiej malej ojczyznyzaowocował renowacją witrażyw kościele w Gardnie Wielkiej,które upamiętniają żołnierzy lat 1914-1918, odsłonięciemsteli i odnowy pomnika -ławy wotywnej w Objeździe, planu i pierwszych prac rekultywacyjnych na starym cmentarzu wRowach i wielu innymi działaniami. Ostygły negatywne emocje,dojrzewamy doprzyjęcia historii naszejziemi bez prób jej zafałszowywania.Kapliczki na cokołachdawnych pomnikówczytać możnajako metaforę splątanych ludzkich losówpisanych Historią. 
* * # 
Kapliczki, znak religii katolickiej,powstawały po 1945 roku na nowo zasiedlanych terenach, gdzie przed wojną dominował obrządek ewangelicki.Stawiano je zgodnie z tradycją w obrębie wsi, wśród zabudowań albo na rozstajach dróg,lub wieszano na przydrożnych drzewach.Skromne kapliczki pierwszych powojennych lat stawianorównież przykościołach, by zaznaczyć ich katolickicharakter lubgdzieś w lesie,miejscu znanym i ważnymdla miejscowych,jak okazałamurowana kapliczka 
-50
w Wielkiej Wsi albo skromna, umiejscowiona wnaturalnej wnęce drzewa rzeźba 
św.Jana Gwalberta,opiekuna roślin i zwierząt,w lesiew Pustowie wgminie Kępice. 
Powody wyborumiejsca i decyzji o fundacji przetrwaływ miejscowych opowie
ściach,stanowią rodzaj zbiorowej pamięci i związanesą z wotywnym,dziękczynnym 
lub błagalnym charakterem albo upamiętniają ważne dlaspołeczności wydarzenia. 
Na kapliczcew Widzinie,która przedstawiaMatkę Bożą Różańcową wgwzoru 
2 Lourdes wniszy i popiersie św.Jana Pawła II, fundatorzyzamieścili napis: 
16. 9.1946r. Napamiątkę odzyskanej Ziemi Polskiej na Zachodzie. Fundatorzy Stanislawostwo Nieznalscy iJózefLipiejko. 
Kapliczka wMotarzynie jestświadectwem dawnej rodzinnej i wiejskiej historii ~~ przywieziona z podlaskiej Polskowoli jest znakiem historii i wiary. Podobny, choć 
współczesny charakterma prywatnakapliczka wSiemianicach zfigurką MatkiBożej 
z Gwadelupy upamiętniająca pielgrzymkę fundatorki do Meksyku.Jak ważnym 
Wydarzeniem dla miejscowychspołeczności była kanonizacja papieżaJana Pawła II, 
świadczą tablice inskrypcyjnemontowane doistniejących kapliczek lubwzbogacanie 
ich figurkami świętego, wreszciefundacja pomników z postacią świętego. 
Powstające poza oficjalnym nurtem kościelnej administracji kapliczki są 
świadectwem ludowej religijnej aktywności.Ani diecezje,ani parafie nie prowadzą 
ich ewidencji czynadzoru. Natomiast fundatorzykapliczek dbają,by miałysakralny 
charakter, dlatego na ich prośbę poświęcenia kapliczki dokonuje miejscowy 
proboszcz, wyjątkowo-przy szczególnej okazji-biskup. W 2002 roku z okazji 
jubileuszu dziesięcioleciadiecezji pelplińskiejw Wydawnictwie Bernardinum ukazała 
się obszernapublikacja Budujemy Kościół Boży autorstwaks.Stanisława Grunta, 
podsumowująca dokonania nowej diecezji.W ponadtysiącstronicowej publikacji 
hasło'-figury ikrzyżeprzydrożne pojawiasię wskorowidzu poświęceńi błogosławieństw 
dokonanych przez biskupadiecezjalnegoJana Bernarda Szlagę jakowyraz jegoaktyw
iści duszpasterskiej. W diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej zaszczytem poświęcenia 
kapliczki przez biskupaIgnacegoJeża cieszysię Karżniczka,a wGrąsinie kapliczkę 
poświęcił biskup Marian Gołębiewski. 
Zazwyczaj jednakspotkania religijneprzy kapliczkachodbywają się bez udziału księdza, tak jest m.in.podczas majówek,czyli wspólnego śpiewania pieśni maryjnych i modlitw. W Wielką Sobotę wmiejscowościach, wktórych nie ma kościoła, święcenie pokarmówz udziałem kapłanaodbywa sięprzy krzyżach lub kapliczkach. 
-51
# # # 
Kapliczki poza funkcją sakralną są znakami historii i kultury,dlatego interesują się nimi etnografowie,kulturoznawcy i konserwatorzyzabytków, fotograficy. Niniejsza publikacja powstająca zinicjatywy StarostwaPowiatowego wSłupsku jest fotograficznym zapisem historii i dokumentem zmian jakie dokonują się na słupskiej ziemi. Małe, niepozorne,często niezauważane obiekty sakralne są materialnym świadectwem losów ludzi, ich duchowych potrzeb, finansowych możliwości i wyobrażeń, wreszcie są znakiem czasu i miejsca. Regionalni twórcy-rzeźbiarze-mają własny, choć wciążniewielki wkład wkształtowanie obrazuwiejskich kapliczek.W Pustowie i Kępicach w kapliczkach znajdują sięrzeźby WojciechaCzubajewskiego, w Wodnicy rzeźbione wdrewnie figuryprezentuje Kazimierz Kostka. Do popularyzacji tejformy twórczości przyczynia się coroczny plener rzeźbiarski wRowach. W 2019roku poplenerowa rzeźba św. Floriana stanęła przed remizą OHP w Objeździe. 
Fundatorami kapliczek są osoby prywatnelub grupy mieszkańców. Powstawały i powstają zeskładek wiernych i z tak zgromadzonych funduszy odbywasię ich remont lub wymiana.Najczęściej nie znamyich budowniczych i twórców umieszczanych w nich rzeźb i obrazów.Materiałem budowlanym jest polny kamień,drewno, metal, beton, a współcześnie: cegła lub płytka klinkierowa, terakota lub glazura.Starsze kapliczki tynkowano i bielono,nowe-zachowują świeżość klinkieru. Najrzadszym współcześnie surowcem jest drewno, z powodu jegonietrwałości. 
Budowniczowie kapliczek, często zarazem ich projektanci, pozostają anonimowi, tak jak anonimowa jest najczęściej autentycznaludowa twórczość.Czasem były świadectwem prywatnego kultu lub wotywnej fundacji, jak kapliczka wystawiona przez PiotraJarząba wWitkowie zprośbą do Matki Najświętszej o zdrowie dla żony.W rodzinnej legendziehistoria tej kapliczkiwiąże się zcudem ozdrowienia. Prywatny charakter mają kapliczki domowe i ustawianew obrębieindywidualnych gospodarstw, jak te wWodnicy zrzeźbami Kazimierza Kostki.Zmieniły sięrealia, kolejne pokolenia przejmują schedę, nadeszła epoka polbruku i klinkieru, jednak krzyże i kapliczki pozostałyna swoich miejscach: przyrozwidleniach dróg,czasem głęboko w polualbo na prywatnych posesjach.Jedne niszczeją zapomniane, inne się odnawia lub wystawianowe, z trwalszych materiałów. 
Kapliczki, krzyże przydrożne i figury pozostają w wiejskiej przestrzeni mimo naporu nowych czasów, urbanizacji i industrializacji -jako znaki pamięci i wiary, jedynie wrazz modą i gustem mieszkańców zmieniasię ich otoczenie i wystrój. 
# * # 
Na rozwidleniu dróg-krzyżZmurszały znak dawnejpokory Przy wiejskiej drodze kapliczka. Matka Boża bezradnie rozkłada ręce, cóż możezrobić, gdy nie po drodze jej naZachód, na autostrady. 
# * # 
Symbolika kapliczek odczytywana jest w prosty, często naiwny sposób. Cztery ściany uświadamiają rzeczy ostateczne,sklepienie i stromydaszek wskazują kierunek -niebo. Kapliczkowe wnęki w myśl dawnej tradycji wypełniają figurki, kwiaty i kolorowe wstęgi. 
Eliza Orzeszkowaw noweli Tadeusz tak opisała wiejską dziewiętnastowieczną kapliczkę: Stali u stóp kapliczki złożonej z wysokiego podmurowania i wznoszącej się 
podmurowaniu drewnianej niszy. U brzeguniszy wśród bukietów ze sztucznychi świeżych kwiatków stal posąg Najświętszej Panny z drzewa niezgrabnie wyrzeźbiony, zjaskrawo pomalowaną twarzą, bardzo stary. 
Kapliczki kształtem nawiązują do tradycyjnych, niewyszukanych form małej architektury sakralnej regionu.Zarówno w formie,jak i kolorystyce są odbiciem Wyobrażeń ich twórców o sacrum przestrzeni, przeniesionych w nowe miejsce Zamieszkania.Są to więcmałe kapliczki szafkowe przykryte trójkątnym daszkiem 2 glinianą figurkąMatki Bożej,rzadziej innychświętych, jakśw. Krzysztofa (wSiemiafticach). Najczęściej kapliczki szafkowe mocowane są do krzyża, jak w Wierzchocinie lub po prostudo drzewa, jak wsłupskim Wieszynie czy na klifie w Dębinie. Takie kapliczki w historycznej tradycji powstań pełniły funkcję skrzynek kontaktowych. W Duninowie białą (alabastrową) figurkę Maryi z inicjatywy ks. Wyrzykowskiego ustawiono w naturalnej wnęce pękniętej lipy rosnącej przy wiejskiej drodze wpobliżu kościoła. 
Często wiejskimkapliczkom nadawano formęprostopadłościennego domku na kamiennym fundamenciez wnęką na figurkę, rzadziej obraz.To popularnykształt. 
-53
Takie są kapliczkiwŚciegnicy (wbiało-błękitnej kolorystyce,z datą 1957),wModle (z cegły klinkierowej) czy w Gąbinie, z wezwaniem Jana Pawła II: Nie lękajcie się. Otwórzcie drzwi Chrystusowi,Machowinku, Wytownie,Luleminie. 
W ostatnich latach najwcześniejsze,najczęściej tynkowane i bielone kapliczki zastępowane są klinkierowymi, co świadczy nie tylko o wzroście zamożności, ale przedewszystkim o uleganiu modzie.Na tymarchitektonicznym tleoryginalnością wyróżniają się kamiennewnęki zdrewnianym rzeźbami.Taką formę makapliczka w Damnicy z figurą Maryi i wezwaniem: Nie opuszczaj nas. 
Wnęki i nisze kapliczek ziemi słupskiej wypełniają przede wszystkim gipsowe figurki, najczęściej Matki Bożej Niepokalanej. Stojąca statuetka Matki Bożej z opuszczonymiw geście otwarciarękoma jest wyrazem gotowości przyjęcia łaski, odpowiedzią na Bożewezwanie. FigurkaMatki Bożej Niepokalanej jest wyrazem wdzięczności Boguza dobrodziejstwaotrzymane zawstawiennictwem Maryialboopatrzona modlitwą -aktem wierności i oddania. 
Gipsowe figurki -nietrwałe,wykonane według szablonu,dalekie odartystycznego działania-wyrażają w swej prostocieszczerą religijność. FigurkiMatki Bożej Niepokalanej wypełniają niszekapliczek wObjeździe,Wytownie, Gąbinie, Klukach, Grąsinie,Gogolewku,Modle, Krzywaniu i wieluinnych miejscowościach. Rzadziej, 
m. in. wWodnicy i Damnicy figury Matki Bożej wyszły spod dłuta miejscowych rzeźbiarzy ludowych.Tych, niestety,niewiele. Wyobrażeniepiękna wsacrum utrwala tradycja, dlatego proste ludowe rzeźby nie trafiają do wyobrażeń fundatorów. W Machowinie, Przewłoce, Komiłowie, Płaszewie, Borzęciniewierni za patronkę swych spraw przyjęli wizerunek Matki Bożej wzorowany na figurze z Lourdes, wzbogacany, jak w Machowinie, obrazemJana Pawła II albo, jak w Komiłowie, figurkami aniołka i siedzącego putta. 
Historia figury MB Różańcowej zLourdes zrosłasię zreligijną legendą. W grocie Massabielle wLourdes czternastoletniaBernadetta Soubirous osiemnaścierazy była nawiedzana przez Matkę Bożą.Miejsce zyskało rangę sacrum,Bernadetta została kanonizowana. W 1864 rokuJoseph Hugues Fabisch wykuł wkamieniu według opisu Bernadetty figurę Matki Bożej, którą ustawiono w Grocie, dokąd wciąż pielgrzymują wierni z całego świata.Jedna z pierwszych figurek za sprawą francuskiego misjonarza ks. PiotraSoubieille wroku 1866 trafiłado Krakowado kościoła księży misjonarzyśw. Wincentegoa Paulo.Do wizerunkuMatki BożejRóżańcowej z Lourdes nawiązuje kapliczkaw Kwakowie.Matka Boża ze złożonymi rękoma 
-54
została ustawiona w naturalnej wnęce w pniu starego drzewa. W figurzeMatki Bożej z Lourdes wierni czcząMatkę Bożą UzdrowienieChorych. 
Równie często w kapliczkowych niszach ustawiana jest figura Matki Bożej Różańcowej wedługwzoru fatimskiego.Jej autorem jest portugalskirzeźbiarzJose Thedim zBrazylii.Sto dziesięciocentymetrowapostać powstawaławedług wskazówek Łucji dosSantos. W 1920 rokujako jedyna żyjącaspośród trojgapastuszków opisywała Piękną Panią,która pod koniec I wojny światowej objawiała się dzieciom w Fatimie. Figura została poświęcona 13 października 1947roku, w trzydziestą rocznicę objawień fatimskich. 
Do najrzadszych należą miejsca ludowego kultu z wolnostojącymi figurami, jak Chrystusa Króla w Wieliszewie,świętych i kolumny maryjne. W Golęcinie funkcję kapliczkipełni figuraMatki Bożej ustawiona na postumencie, w Zagórzycy kolumna zfigurą Maryi i wezwaniem:Maryjo, króluj nam! Obok remiz strażackich w Objeździe i Smołdzinie,Czystej stoją figury św.Floriana. 
Teren kapliczki należy do przestrzeni sacrum, podobnie jak teren kościoła czy cmentarza. Zazwyczaj wyznaczony jest przez grodzenie ozdobnym płotkiem, otoczony nasadzeniami trwało zielonych drzew i krzewów. Troska o kapliczkę wyraża się w zdobieniach sztucznymi lub sezonowymi żywymi kwiatami, wstążkami.Często, z okazji świat kościelnych i państwowych, pojawiająsię przy kapliczkach flagi kościelne i państwowe. 
Kapliczki są miejscem nabożeństw majowych, święcenia pokarmóww Wielką Sobotęszczególnie we wsiach,w których nie makościoła. Wielu mieszkańców wsi, przechodząc obokkrzyża lubkapliczki, dajewyraz swego szacunku żegnając się.Od dawna,szczególnie od wieku XIX zrosły sięz ludową kulturą i obyczajem. O ich znaczeniu dla lokalnych społeczności świadczy Życie, którewokół nich się toczy.To pozór,że samotnie Kapliczka, kamiennagrota w Duninowie 
t-1 • i i v i i . Wykonana wgkoncepcji ks. Jerzego Wyrzykowskiej
5 J & 1 J 
tkwią wkrajobrazie. Ktos przynosi swieze kwiaty, zdobi \ , . v> i... 
> r J z odnalezionegona starymcmentarzu ewangelickim Wstążkami, zapala znicze.One Żyją.Są Świadectwem kamiennego bloku. Fundamentwykonał Kazimierz 
i. Trzebiatek. Kapliczkazostała poświęcona w 1993r. historii i zmian, ale przedewszystkim wiary (Fot.Jan Maziejuk) 
Publikacja Kapliczki powiatu słupskiego -znaki pamięci i wiary przedstawia 122kapliczki powiatusłupskiego.Jest ich więcej, AutorzdjęćJan Maziejuk, rocznik 1938, nie dotarł do wszystkich miejscowości i miejsc. Sfotografowałtylko 122 kapliczki i zebrał o nich podstawoweinformacje. 
Znany słupskifotoreporter jest autorem wieluwydawnictw albumowych, takich jak: Tak to widziałem,Dziecko i innych, w tym ostatniego Mosty w Słupsku i powiecie słupskim. Na dorobek nestora słupskiej fotografii składają się: współpraca z 24 tytułami czasopism, 22wystawy indywidualne na Pomorzu i w Łodzi; 37 wspólnych wystaw,m. in. wPoznaniu, Warszawie,Wrocławiu, Heideck (Niemcy); 49 nagród wkonkursach fotograficznych, m. in. w Warszawie,Pradze, Moskwie; fotografie do 22 katalogów wystaw; autorstwo 10 indywidualnych albumów 
o Ziemi Słupskiej. Krekodaj słupski w zamierzeniu autora miał być ostatnią książką, sumującą życiową drogę i dorobek.Jednak młodzieńcza, mimo wieku, pasja, ciekawość świata wciąż podsuwają mu nowe tematy. Książka z kapliczkami w powiecie słupskim jest kolejnym indywidualnym wydawnictwem albumowym Jana Maziejuka.Większość jego dorobku wyrasta ze współpracy zeStarostwem Powiatowym w Słupsku. Również ten album powstał jako wynik tej współpracy. Świadomość historycznej i kulturowej roli małych kapliczek,które na stałewrosły w wiejski krajobraz,towarzyszyła wjednakowym stopniuautorowi, jaki mecenasowi jego działania,czyli StarostwuPowiatowemu wSłupsku. 
# # * 
Tekst napisałam jako wstęp do albumu Kapliczki w powiecie słupskim -znaki pamięci i wiary z fotografiami Jana Maziejuka. Album został wydany przez Starostwo Powiatowe w Słupsku w 2020 roku. 
*#* 
Promocja albumuKapliczki w powiecie słupskim -znaki pamięci i wiary odbyła się weczwartek 1 grudnia 2022roku zdwuletnim opóźnieniem zpowodu pandemii Covid 19.Spotkanie wydawcy,autorów, mieszkańcówokolicznych miejscowości i regionalistów odbyło się w wiejskiej świetlicy w Objeździe. Organizatorami promocji byli CentrumKultury PowiatuSłupskiego wosobach pp.Mateusza Mareckiego i Sandry Winnickiej, Centrum kultury Gminy Ustkaw osobie pana Zbigniewa Podolaka oraz pań bibliotekarek AlicjiMieliwodzkiej i BeatyBednarczyk. Znaczenie wydawnictwa odnotowały regionalne czasopisma i radio. 
Promocja albumu Kapliczki powiatu słupskiego w grudniu 2022 r. w wiejskiej świetlicy w Objeździe 
Na zdjęciuod lewej:Jadwiga Fudala-sołtys wsiRowy, ks.dr MariuszDrogosz-proboszcz parafii pw.Matki BożejCzęstochowskiej w Objeździe,Czesława Dlugoszek-autorka wstępu i podpisówdo fotografii walbumie, AnnaSobczuk-Jodłowska -wójt gminy UstkaJan Maziejuk-autor fotografiiwalbumie,Sandra Winnicka-dyrektor Centrum Kultury PowiatuSłupskiego, Rafał Konon ~ wicestarostapowiatu słupskiego. (Fotografia użyczona przezjana Maziejuka) 
dom na wsi 
słońce zlizuje rosę z dachów dziki bez oparł sięo płot szczerbaty sad wkoralach czereśni zaniósł się gdakaniem 
idę z psem przez wieś na górce nikłeślady krzyży żeliwnych uprzątniętych bez rozgłosu pośród starego parku junkierski pałac obok gierkowska potęga pegeerów i komin gorzelni sterczący nad ruiną 
opowieść o wsi drewnianymi wiązaniami stary kościół pisze 
przy polnej drodze na przemian odłogi jęczmienie wąsate brzuchate pszenice utkane chabrami wtopionew zapach lasu 
dalej nowe budynki kiedy zaszumią drzewami kiedy synowie na schwał z psem zaSyriuszem pobiegną obejmę wieśmoją w wieczneposiadanie 
-58
Część III Parafia Wytowno 
# * * 
nic nie jestdoskonałe nic nie musi być doskonałe 
kręta droga do domu potykająca się o zdradę i samotność wielka miłość książka do którejdołączono erratę szachulcowy kościół wObjeździe zżerany przezkorniki wierszowana opowieść 
piękno nie jest doskonałością odkrył pan Leśmian 
tylko Ona jest perfekcyjna nie uznaje erraty korekty suflera nie potrzebuje odpuszczeniawin przychodzi znikąd nieproszona 
zapisze moje imię wzorem chemicznym w księdze wszechświata 
Kształtowanie wspólnoty i administracji kościelnej 
Do lutego 1945 r. w powiatach, którepóźniej weszły w skład gorzowskiej Administracji Apostolskiej, mieszkało około 90% ludności wyznania ewangelicko-augsburskiego. Liczba katolików wynosiła zaledwie200726. Katolicy użytkowali 151 świątyń, w których służbę duszpasterską pełniło 201 księży. (...). Do 1 sierpnia 1945 r. urzędy repatriacyjne osiedliły na terenach poniemieckich ponad milion osób, w tym około 652 tys. z Polski centralnej, około 300 tys. z byłych terenów wschodnich i około 100 tys. reemigrantów. Do końca 1945 r. na Ziemiach Zachodnich i Północnych znalazło się 1 630 638 osiedleńców. Wpołowie 1947r. mieszkało tutaj już 5 238000 osób, w tym4 985 000Polaków -takie informacje przedstawił Robert Romuald Kufel w Słowniku biograficznym księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945-1956.(Zielona Góra 2016.) 
Pod Administracją Apostolską Gorzowską do 1972 rokupozostawała parafia pw. św. Franciszkaz Asyżuw Wytownie, następnieod 1972roku wwyniku reorganizacji znalazła siępod administracją nowopowstałej diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej z siedzibą wKoszalinie.Tak teżpozostało pokolejnej reorganizacji z woli ojcaśw.Jana Pawła II, wyrażonej w bulli Totus Tuus PoloniaePopulus z1992 r. ustanawiającejnową strukturę administracyjną Kościoław Polsce. 
Przez kolejnelata proboszczami parafiipw. św. Franciszkaz Asyżuw Wytownie byli kapłani: 
1. 
ks.Jan Zieją (1946-1948); zastępstwa w1948/49 r.-(ks. dr WalentyPatykiewicz, ks.Stanisław Galas), 

2. 
ks. WincentyMatłowski (1948-1949), 

3. 
ks. Paweł Aleksa (1949-1951), 

4. 
o. AdolfWaluk OFMCony (1951-1952), 

5. 
ks. Henryk Suliński (1952-1957), 

6. 
ks.Roman Zięba(1957-1959), 


-61
7. 
ks. Edmund Radtke (1959-1972), 

8. 
ks. RyszardPawlukowski (1972-1985), 

9. 
ks.Józef Pietras(1985-1986), 

10. 
ks. Wojciech Przybylski (1986-1989). Parafia pw. Matki Bożej Częstochowskiej wObjeździe została utworzona 


w 1989 roku po podziale parafii pw św. Franciszka z Asyżu w Wytownie. Nowo utworzoną parafię obejmującąwsie: Objazda,Bałamątek, Dębina i Rowy włączono do diecezji pelplińskiej, natomiast parafia Wytowno z wsiami Machowinko, 
Wytowno, Redwanki i Machowino pozostała pod administracją diecezji kosza-lińsko-kołobrzeskiej. Księża proboszczowieparafii pw.Matki BożejCzęstochowskiej wObjeździe: ks. Stanisław Fortuński (1989-2015), ks.Mariusz Drogosz(2015-obecnie). 
# # # 
Wytowno byłosiedzibą parafii od XV wieku,najpierw prawdopodobniekatolickiej, a od czasu reformacjiewangelickiej. W1940roku parafia obejmowała pięćwsi: Bydlino, Karżcino,Machowino,Machowinko i Wytowno, z liczbą blisko dwóch tysięcy wiernych.Ostatnim ewangelickim pastoremparafii Weitenhagen(Wytowno) był Ernst Koch(1938-1940). 
Po wojnie, w 1945 roku katolicką administrację kościelną na terenach dawnego PomorzaTylnego (Hinterpommern) organizował kardynał AugustHlond, który w Rzymiew 1945 r. otrzymał pełnomocnictwa zorganizowania Kościoła w Polsce w nowej sytuacji politycznej i wojskowej. Na stanowisko administratora apostolskiego na tzw.Ziemiach Zachodnich w sierpniu 1945 roku powołał ks. Edmunda Nowickiego.Siedzibą kurii był Gorzów Wielkopolski.Z inicjatywy ks. biskupaEdmunda Nowickiegow 1947roku wSłupsku powstało Niższe Seminarium Duchowne.Wcześniej, 11 września1945 biskup mianowałks.Jana Ziejętymczasowym wikariuszem administratorem parafii pw.św. Ottonaw Słupsku. 
Kolejne dekrety nakładały na ks. Zieję dodatkowe obowiązki: spowiednika franciszkanek,prefekta nauki religii wliceum pedagogicznym,wikariusza ekonoma kościoła pw.św. Rodzinyi św.TadeuszaJudy. Dekretemz 11 marcal946został mianowany wikariuszem kooperatoremw Słupsku, zrezydencją oraz prawami i obowiąz
-62
kami proboszcza w Wytownie13. Parafia obejmowaławsie: Machowino, Wytowno, Objazdę i Rowy -wsie, w których znajdowały się ewangełickie kościoły oraz wsie bez stałych miejscmodlitwy: Machowinko,Redwanki, Bałamątek,Dębina. 
Przypomnijmy: budynek kościelnyz tynkowanegomuru pruskiego wWytownie pochodzi z drugiej połowy XVII wieku, wieża i przybudówka stoją na fundamencie z kamienia polnego i mają mury z cegły; są datowane na czas wcześniejszy (koniec XIVw.) niżnawa główna.Zachodnia przybudówkama wejścieze sklepieniem 
o konstrukcji ostrołukowej, co jest podstawą starszego datowania.W 1880 roku budynek został odnowiony. Nawprost ołtarzana emporzeznajduje sięprzepiękny prospekt organowy z XIX wieku z pracowni organmistrzaChristiana Friedricha Voelknera z Duninowa. Jego cieszące się sławą instrumenty znajdują się m.in. w Duninowie, Ustce, Koczale, Wytownie (może również zniszczone organy w Objeździe?). W dzienniku urzędowym rejencji koszalińskiej z 27 listopada 1873 r. zalecano usługi firmy organmistrza 
ywm*****™'' 
£ Duninowa. Fabryka w Duninowiespłonęła 
8,V'U
historia obteKtu. 
12. Autorzy. >>'=><" 6* Macho-
w 1906 roku tuż po śmierci jej założyciela. 
nd naJdawnieJszy°ń1Ko6cl6ł-Obe
*Z P°Prz
Syn organmistrza Paul Voelkner przeniósłsię cno posiadało ?gQ2r i 
ETpSobotei « pozostał ®®*^ " do Bydgoszczy i tam rozwinąłinteres. 


3£?£=-rS£if
Największy był kościół w Machowinie £ 1892 roku, murowany z czerwonej cegły, 
Była°to
posadowiony na wzniesieniu. Cennym zabyt
S.p«°kiem kościoła jest chrzcielnica z 1613 roku14, 
bna ze i596r. »Pr?wu ivłB 
oraz maleńki witraż z herbem rodziny widoczna wtóry zmarł ^ 
lbnie USvave,*tory v von Swave.Te pamiątki pochodzą zwcześniej DiaUnov«g°*°!^°tz-Nlepoglense,
istniejącego małego szachulcowego kościoła 
rował von zit,T"ks ołtarzowy zniszczonego podczas wojny trzydziestoss&.» letniej. Katarzyna Bartosiewicz w publikacji już * 155°r'Mprzedio3tatnlą
Nowożytne zabytki sztuki -protestanckiej na terenie obecnego powiatu słupskiego , 
m11 
ewangelistami.
opisując ocalałe zabytki sakralne z kościoła wMachowinie, wymienia obrazy: SenJakuba z połowy XVII w., Ostatnia wieczerza Hi 
* połowy XVII W., Przebicie włócznią Fragment karty zabytku-Kościół w Machowinie 
(Opracowanie Doroty Cieślik z 1993 roku dla Wojewódzkiego £ połowy wieku XVIII, Zmartwychwstanie Urzędu Ochronyzabytków wGdańsku-DelegaturawSłupsku.) 
z połowy XVIII wieku oraz wspomniany niewielki witraż z dwoma polami herbowymi: po lewej herb von Swave'ów,po prawej puste pole,zapewne przygotowane na herb przyszłej żony Niestety, los tak pokierował życiem właściciela, że zmarł w stanie bezżennym,a puste poleherbowe pozostało. 
W Rowach,przedwojennej samodzielnej parafii,kamienny kościół datowany jest na połowę XIX w Uroczystość konsekracji odbyła się 16 lutego 1845 roku. Do kościoła w Rowach należała proboszczówka, niestety, wopłakanym stanie, na conarzekali kolejni przedwojennipastorowie. Nieremontowano jej gruntownie, ponieważ wciąż trwał spór o przeniesienie siedziby rowskiej parafii do Objazdy. Najmniejszy był ryglowykościół wObjeździe z 1606 r.,pięknie położonyna wzniesieniu, otoczony starym cmentarzem z grobami dawnych właścicieli majątku z rodziny Kutscher. Przed kościołem znajduje się pomnik poległych w I wojnie światowej żołnierzy z Objazdy i z Dębiny oraz obelisk, tzw.kamień Hindenburga. Kościół należałdo przedwojennejparafii wRowach.Gdy parafięobejmował ks.Zieją, nie było nakościelnym wzgórzukamiennej grotyz figurką Matki BożejNiepokalanej. 
*## 
Plebania w Wytownie była dużym, piętrowym, murowanym, podpiwniczonym domemz wejściem odstrony ogrodu,z dziesięcioma pokojami rozłożonymi wzdłuż szerokiego korytarza, z kuchnią i łazienką. Obok wpodwórzu znajdowały się budynki gospodarcze: spichlerz, stajnia,obora i chlew. Na końcu podwórza był ogród warzywny i mały sad. 
Ksiądz Jan Zieją (1946-1948) 
Ksiądz Jan Zieją (1897-1991) przybył na Pomorzez polecenia kardynała Adama Sapiehy, bywesprzeć duchowobyłych robotników przymusowychi przybywających na Ziemie Zachodnie nowych mieszkańców. Dekretem z 11 września 1945 roku został mianowanyadministratorem zprawami i obowiązkamiproboszcza w parafii pw. św. Ottona wSłupsku,następnie Dekretemz 29 marca 1946 rokuzostał wikariuszem kooperatorem wSłupsku zrezydencją,prawami i obowiązkami wWytownie15.Parafię objął wkwietniu 1946 roku.Na plebanii wystarczył mujeden pokój.W pozostałych urządzono świetlicęUniwersytetu Ludowego,bibliotekę, jadalnię,pokoje pracowników i słuchaczy kursówUL. 
-64
Na wigilię Bożego Narodzenia w roku 1946ks.Jan zaprosił na opłatek do świetlicy swoich parafian z Wytowna. I tu drobne wyjaśnienie-ks.Jan bylprzeciwnikiem choinki, jako symbolu tego święta. Uważałją za coś obcego, przeciwnego tradycjipolskiej jako swego rodzaju „import niemieckiDlatego nigdy na plebanii nie było choinki na Boże Narodzenie. Był za to snop żyta dekorowany krajką i kolebki z opłatka u powały, kołyszącesię za każdym dmuchnięciem. Pochodzę z tych samych stron co ks.Jan idobrzepamiętam,jak nasz dziadek przynosił na Boże Narodzenie do izby wielki snop żyta, by go postawić w rogu. Widać ta stara polska tradycja bardziej trafiała do gustu ks. Janowi i zwiastowała dobre plony na przyszły rok. Parafianie byli jednakjuż „zarażeni"nową, rodzącą się choinkową tradycjąi nie bardzo rozumieli opory księdza przed jej wprowadzeniem. Trzebajednak podkreślić, żete spotkania księdza proboszcza z parafianami przynosiły rezultaty w zbliżeniu wzajemnym całej parafii i cementowaniu społeczności wiejskiej-wspomnienie dawnegoparafianina zapisał ZdzisławMachura 
w książce Był tu wśród nas na słupskiej ziemi. 
gwp -• /
MBUM— 
r W |» ł » f & « t&! -1x4. • (ł|V ćuycer*>11* ^ r.us.r, CŁrtU lrł«rn#<Ji
~,TT Vi 1 U 4.)
M«L *<*»»•-O"
1 l:i"-«,i 
i $ 

ń <P;
o/tUtZL/it Ni — 
; m -_ol4ei? -/***/ ' pk Jfod* . 4f91**•'Z/ tfL/ 
mi lVfrl U i rt-iii V,M K isiin1 
Fragment Księgi ochrzczonychparafii w Wytownie 
(źródło: Archiwum parafialne wWytownie) 
Ożywiona działalnośćks.Ziei, ilość inicjatywspołecznych (UniwersytetLudowy, 
ł^om Dziecka, Wici) niezyskała aprobatyadministratora apostolskiegoz Gorzowa 
i była powodem pogorszeniastanu zdrowiakapłana.Zalecono muwyjazd naleczenie. 
Od początkumarca ksiądz czekał na możliwość wyjazdu. 
Wreszcie przedniedzielą pasyjną 1948 rokuprzyjechał zKrakowa ks.Walenty 
Patykiewicz; był w parafii krótko,kilka tygodni,ale zdążyłochrzcić kilkorodzieci, 
w tymw Wielkanoc 1948 roku małą Czesię.O jego pobycie wparafii wWytownie 
nie ma wzmianki w jego biografii, ale podpisy na dokumentach,między innymi 
świadectwach chrztów,dowodzą, żetu był.Po wyjeździe ks. Patykiewicza ks.Jana 
Zieję zastępowałks. Stanisław Galas zMałego Seminarium wSłupsku. 
Ks. dr Walenty Patykiewicz (1903-1980) przed wojną uzyskał stopień magistra z zakresie 
teologii moralnej na Wydziale Teologicznym UniwersytetuJagiellońskiego. Od1947pracował 
jako ojciec duchowny w Seminarium Duchownym diecezji częstochowskiej w Krakowie. 
-<&
Wówczas też podjął studia doktoranckie z zakresu historii Kościoła na UniwersytecieJagiellońskim. W1949 r. uzyskał stopień doktora teologii -podaje Ks.Jacek Kapusciński w publikacji Stan badań nad Tekami Patykiewicza w Archiwum Archidiecezji Częstochowskiej im. ks. Walentego Patykiewicza w Częstochowie. 
Ks. kanonik Stanisław Galas(ur. 1910wTuchowie,zm. w Kostkowie w1987 r.) w Słupsku,pełnił funkcję ojca duchownego w Niższym Seminarium. W 1949 r. został kapelanem sióstr franciszkanek i rektorem kościoła św. Ottona w Słupsku. 
Góral z pochodzenia, bylw typie swojego ludu: ciężki w mowie, niesłychanie wytrwały w pracy i ujmująco pokorny-wspomina AnnaMinkowska. 
Ks.Jan Zieją przebywał w tym czasie na kuracji w Świdrze pod Warszawą. Kuracja przyniosła poprawę zdrowia.Do Słupska powrócił 15 czerwca 1949 roku dla zamknięciaspraw wswojej parafii.KsiądzJan zdawał parafięśw. Rodziny ks.prałatowi Karolowi Chmielewskiemu. W akcie przekazania parafii brała udział Rada Kościelna. Wyjazd ks.Jana doWarszawy wypadł24 czerwca, w piątek. Wniedzielę poprzedzającą rozstanie nasumie wkościele na Grottgera były nieprzebranetłumy, by pożegnać pierwszego proboszcza. 
Ksiądz Wincenty Matłowski (1948-1949) 
W 1948 roku parafię w Wytownie objął ks. Wincenty Matłowski (1893-1962), na krótko,niecały rok. 
Droga dowytowieńskiej parafii wiodłaprzez historycznezawiłości.Urodził się w 1893roku wSamborze. Po maturzew 1914roku był żołnierzemLegionu Polskiego, a po jego rozwiązaniu do 1918 roku służył w armii austriackiej. Od 1919 roku studiował naUJK we Lwowie.Święcenia kapłańskie otrzymałw 1923roku. 
W sierpniu1939 zostałpowołany do służby wojskowej jakokapelan 24pp pod Gdynią. Po kapitulacji osiadł jako duszpasterzw Rudnem pod Lwowem,skąd w1945 transportem repatriacyjnym dotarłdo Poniatowiek. Oleśnicy. W1947roku znalazł się na terenie Administracji Apostolskiej wGorzowie. 
W końcu sierpnia 1948 roku został mianowanywikariuszem kooperatorem w parafii św.Ottona wSłupsku zrezydencją oraz prawami i obowiązkamiproboszcza w Wytownie.Już wtedy bardzo chorował i to była przyczyna opuszczenia parafii. Posługiwał następniew wielu parafiach zprzerwami nakuracje.Zmarł wPieszycach w grudniu 1962 roku. 
-66
Ksiądz Paweł Aleksa (1949-1951) 
Wiatach 1949-1951 probostwoparafii Wytownoobjął ks. Paweł Aleksa, rocznik 1910, powołany Dekretem z22 września 1949 roku. Była to jego ostatnia parafia, £ powodu suspensy od prymasa kard.Stefana Wyszyńskiego. 
Ks. Paweł Aleksa pochodził z Kochłowic. Jako osiemnastolatek wstąpił do zakonu, w 1932 r. złożył śluby wieczyste jako o. Bazyli OFM.Trzy lata później otrzymał święcenia kapłańskie. Na podstawie poręczenia, że jest sekularyzowanym bernardynem mieszkającymwSkwierzynie-w 1945roku zostałwikariuszem kooperatorem zprawami i obowiązkami proboszczaw Karninie. Kolejno był wTrzebiszewie, Kłodawie, Ugoszczy,Żelechowie, WarpnieNowym, Boczowie,Bytnicy 
Parafia św. Ottona w Słupsku z rezydencją oraz prawami i obowiązkami proboszcza w Wytownie była ostatnią w tej gorączkowej wędrówce. 
Ojciec Adolf OFM Cony -Romuald Waluk Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych Ordo Fratrum Minorum Conventualium (1951-1952) 
Romuald Waluk urodziłsię WMarcinowiczach koło Wołkowyska.Do zakonu Wstąpił w 1930 r., ślubywieczyste złożył cztery lata później.Święcenia kapłańskie otrzymał wKrakowie w1938 roku. 
Od 1947 roku sprawował posługę duszpasterską wKoszalinie. W roku 1951 dostał proboszczem w Ustce, a od października tego samego roku dodatkowo był tymczasowym proboszczem w Wytownie. W 1957 roku został zwolniony z pracy duszpasterskiej wdiecezji gorzowskiej. 
Po wyjeździe z Pomorza o. Adolf Waluk zyskał dom w klasztorze w Radziejowie. W 1968 r. 
Podczas pożaru zakrystii, spłonęły dwie celegwardiana o. Adolfa Waluka iprzedwojenna podłoga prezbiterium-podaje wdziejach klasztoruportal miasta Radziejów.Zasłużony Zakonnik zmarł wGnieźnie w1993 roku. 
Po procesji Bożego Ciała -na tle kościoła w Objeździe I Komunia Święta Gieni Kowalewskiej 
Obok ks. proboszcza Romualda Waluka z poduszką stoi Bolesława Gienia Kowalewska przyjęła I Komunię Świętą jako 
Kalinowska, obok polewej Regina Kowalewska. uczennica III klasy w 1951 roku. 
(Źródło: Zbioryrodzinne pani Gieni Gilewskiej) (Źródło: Zbioryrodzinne pani GieniGilewskiej) 
# * # 
Uroczystości komunijne odbywały się wkościele parafialnym w Wytownie, gdzie do sakramentu przystępowały dzieci z całej parafii. Prócz pamiątkowych obrazków,świecy,różańca i książeczki donabożeństwa dzieciotrzymywały pamiątkową fotografię. Po łatach nikt już niepamięta imionwszystkich dzieci.Często też zapomniane jest imię kapłana... 
Kiedy przyjrzymy się datom posługi duszpasterskiej w maleńkiej parafii Wytowno naPomorzu,zwanym Zachodem albo Ziemiami Odzyskanymi,dwie sprawy stają się oczywiste. 
Po pierwsze, krótki czas pobytu księży: rok-dwa, co jest jednym z wielu świadectw niestabilności życia w pierwszych latach powojennych. Nic nie było pewne, wciąż odbywały się migracje.Ludzie przyjeżdżali i wyjeżdżali. Niestabilna była administracja państwowa i niestabilna była administracja kościelna.Sytuacja księży proboszczów nie była łatwa ze względóworganizacyjnych i administracyjnych Kościoła katolickiego. Tymczasowość administracji kościelnej na ziemiach 
-68
zachodnich i północnych Polski zakończyła się namocy konstytucji apostolskiej Episcoporum Polonie coetus w1972 roku. 
Drugie spostrzeżenie,które sięnasuwa: nie dziwiobecność księżykresowych. Przybywali oni na Ziemie Odzyskane powojennymi drogami, jak większość parafian 
osiedlających się dopiero w tym nowym miejscu,wskazanym im przeznakazy,a nie Wolny wybór czy teżdziedzictwo pokoleń. 
Boże Ciało wObjeździe 1950 lub 1951 r. 
Dziewczynki z poduszką procesyjną zSercem przed kościołem w kratę. W środku poduszkę zSercem trzyma Regina Kowalewska. Wstążki niosą ubrane wkrakowskie strojedziewczynki: zprzodu odlewej Bogusia Grudniewska i Basia Rogozińska, z tyłu starsze dziewczynki: Gienia Kowalewska i Hania Kuleta. (Źródło: Zbioryrodzinne pani GieniGilewskiej) 
pfotografia zbiorowa dziewcząt pierwszokomunijnych z parafii Wytownoz ks. Romualdem Walukiem 
^°k 1952 lub 1953,na tlekościoła. Obokksiędza po prawejmała BroniaLudwiczukówna. (Zdjęcie użyczone przezpanią Gienię Gilewską) 
Droga 
dzwoniły fajerki jak koła wielkiego wozu z dyszlem na zachód 
kamień drżał nakamieniu 
wciąż trwa żywapamięć na starej fotografii dymz komina układa się wrysunek tęsknoty 
popiołem codzienności zasypujemy drogę powrotną lecz byle powiew odsłania blizny po utraconym domu 
-70
Ksiądz Henryk Suliński (1952-1957) 
Dekretem z 17.10. 1952 wikariuszem parafii św.Ottona wSłupsku z rezydencją 
oraz prawami i obowiązkamiproboszcza wWytownie 
mianowano ks.HenrykaSulińskiego.Czas jego posługi 
duszpasterskiej przypadana lata 1952-1957. Ks. Henryk 
Suliński urodził się w 1908 roku w Wojcieszkowie 
k. Radzynia. Po maturze wstąpił do reformatorów 
Lwowie, później studiował geodezjęw Warszawie. Święcenia kapłańskieotrzymał w1932 roku.Po święceniach był prefektemnauki religii wUniejowie. Następnie podjął studia prawa kanonicznego w Warszawie.Był dyrektorem księgarni i redaktorem pisma diecezjalnego. W czasie okupacji ukrywał się w Warszawie. W 1945 roku był administratorem parafii św.Andrzeja Apostoła w Kościelcu,następnie został przeniesiony do parafii Lubanie. 
Ks. Antoni Poniński w publikacjiKapłani pracujący w diecezji włocławskiej na terenie województwa bydgoskiego zaangażowani w początki ruchu 
Pierwsza KomuniaŚwięta w Wytownie
»księży-patriotów"wymienia ks.Henryka Sulińskiego 
Fotografia wykonana przed kościołem parafialnym jako administratora parafii wLubanie wdiecezji włocławw Wytownie w dniu Pierwszej Komunii Świętej. Na fot:Ks. HenrykSuliński,Regina Turek zcórką.
skiej16, któryw dniu 14 VII 1952 r wziął udziałwpowia
(Źródło: domowearchiwum) 
towej Konferencji Obrońców Pokojuw Aleksandrowie Kujawskim. Ks. Henryk Suliński nie należałdo tzw. ruchuksięży-patriotów, ale też nie występował otwarcie przeciwkowładzy, być może za cenę możliwości prowadzenia nauki religii wszkole. 
Był to czas,kiedy od jesieni 1947 rokurozpoczęła się-trwająca do 1956 rokuWalka z wpływami Kościoła.Próbowano rozbić od wewnątrz jego struktury,m.in. Pr^y pomocy ruchutzw.księży-patriotów.W tym okresie prymasPolski kard.Stefan Wyszyński -w 1950 roku-podpisał układ, na mocyktórego Kościół zgadzał się na „nieprzeszkadzanie" w kolektywizacji, godził się na potępienie „bandytyzmu', czyli akcji zbrojnych organizowanych przez podziemie niepodległościowe.Zobowiązał się do starań w Watykanie o ustanowienie stałych diecezji na Ziemiach Odzyskanych.Państwo natomiast obiecywało uszanowanie religii w szkołach, zachowanie istniejących jeszcze szkół katolickich oraz zezwolenie na wydawanie prasy katolickiej. Ksiądz Henryk Suliński był w parafii w Wytownie proboszczem tylko cztery lata, ale został zapamiętany jako dobry duszpasterz i...gospodarz.Umiał znaleźć wspólny język z rolnikami, prowadził własne gospodarstwo, a miejscowi pomagali mu w żniwach lub większych pracach. PaniBronisława, której tato był kościelnym w Objeździe,wraz ze swoją mamą pomagała przywykopkach napolu księdza wWytownie. Na plebanii gospo-
Procesja Bożego Ciaław Wytownie dyni, pani Bogusia, przygotowała pracu
(Zdjęcie użyczone przezpanią Gienię Gilewską) 1 j xt 1 l 1
jącym obiad. Nastole znalazły się mięsa, których nikt nie ruszył,ponieważ był to piątek. Ksiądz Suliński zorientował się w powściągliwościpracowników. Wytłumaczył im,że ciężko pracującyotrzymują jego pozwolenie,a w ich intencji odprawi Mszęświętą. 
Posługa duszpasterska ks. Henryka Sulińskiego w parafii wytowieńskiej przypada na trudnyw naszej historiiczas. Napewno jegopostawę nieangażowaniasię po żadnejze stron konfliktu politycznegodoceniali wierni.Czekaji na dobresłowo, modlitwę,szacunek. W tym czasietrwały próbytworzenia spółdzielniprodukcyjnej w Objeździe i innychwsiach.Spełzły onena niczym.Był wtym cichy udział ks.Sulińskiego,który doskonalerozumiał rolników, być możerównież dlatego,że miałza sobą studia geodezyjne. Pierwsze Komunie Święte i ważniejsze uroczystości odbywały się w Wytownie,w kościele parafialnym.Pani Bronisława pamięta swoją Pierwszą Komunię św.w Wytownie,z poczęstunkiemdla wszystkich dzieci przygotowanym przez gospodynię księdza i matki pierwszokomunijnych dzieci. Na poczęstunek składały się ciasta i kakao. Nanauki przedkomunijne i rekolekcje dzieci i dorośli maszerowali, jechali rowerem lub zaprzęgiem konnym do parafii,czyli Wytowna. Ksiądz Suliński na niedzielne msze i po kolędzie jechał bryczką lub tzw. podwodą. Rzadko jako kolędę dostawałżywy grosz, częściej półworka owsalub inne rolne dobra. 
W1957 roku poprosiłkurię ozwolnienie zparafii w Wytownie i przeniesienie do macierzystej, włocławskiej diecezji.Zmarł w 1975 roku i został pochowany w Swierczynie, swojej ostatniej parafii. 
-72
Ksiądz Roman Zięba (1957-1959) 
K.s. Roman Zięba sprawował posługę duszpasterską w parafii pw. św. Franciszka z Asyżu w Wytownie w latach 1957-1959. Pochodził z parafii pw. św Apostołów Piotra i Pawła wKamieńsku.Święcenia kapłańskieprzyjął 26czerwca 1946r. W roku następnym sprawował posługę kapłańską w parafii pw.św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Iwanowicach w powiecie krakowskim, w latach 1950-51 był wikariuszem i katechetą w Kłodawie, w następnym roku w parafii w Siniarzewie17 w dekanacie bądkowskim. Kiedy objąłprobostwo wWytownie,wzorem lat poprzednich,nauki przedkomunijne odbywały w kościele parafialnym. Ksiądz Zięba znalazł rozwiązanie, 
dzieci z Objazdy nie musiały odby wać długich wędrówek do Wytowna. Zadań z katechizmu w Objeździe uczyła Bronia Ludwiczukówna,córka kościelnego,a ksiądz sprawdzał postępyw naucew niedzielę Po mszy.Wszyscy byli zadowoleni,tym bardziej żeks.Zięba żywouczestniczył w życiu wsi i spotykał sięz mieszkańcami w różnych sytuacjach, także na wiejskiej zabawie. 
Ksiądz Roman Zięba opuścił parafię w Wytownie w 1960 roku. Później przez rok pracował w parafii pW-św. Apostołów Piotra i Pawła 
Wróblewie, a następnie w latach 1961-67 wKucharach Kościelnych. 
Rok 1957. Ks. Roman Zięba w otoczeniu matek i dziewcząt pierwszokomunijnych 
Pierwsza z lewejJanina Białek z córką Ireną,w środkup. Sitkowska,po prawej 
p. Zlomańczuk z córką Marią,na środkuw pierwszym rzędzieAntosia Sitkowska. (Źródło: domowearchiwum) 
Dziękuję paniMarii Łęckiej ipanu RafałowiBiałkowi za pomoc w oznaczeniu osób. 
Fotografia zbiorowa dziewczątpierwszokomunijnych (rocznik 1949-1950) z ks.Romanem Ziębą 
(Źródło: domowearchiwum) 
-74
Marginalia: Historia jednego listu -w rocznicę zakończenia II wojny światowej 
iY-X "W 
Scinatirrtjt SyretZ/tio SćŹ. 
7iceAK ^ S/f
Wiy r/e/ęy 
/j.t c~c> rttse? touny turke i ' 
*'-tz>/»/u ./e^Zcm 

? //^//./'riy y<iż
<~6t ~ 
ts/a/am. /J ./J/yo*/? /a**? y* /sirrn i.u ff y/r>n >f<y/rv<y S. y'-e >r. J ru^y yot,r-. 
mam ^ctyycj/c 0* ze tścr y>6 •//uoy 
.<•-•/' 4 / rtntM ?r rrę warn. 9"e. . J///1 <r4r<> ••' Via <it J&c/a ' y <W.v"i s/,-y i&ySai . 
y/f ''' tfi< 1U o." ^^-'SJttsri/wić V 'ftc/y cct 'oittiSur 
u' / n/e Zy/ /rja r?) /«m <: X. /~Z. /I• f «-. </' 
?*'» Zf fUciT&sy ttr no nartą ••>-•//' sq *'rt</-c/rxet,^ /•'^/ Ćeg<e/rt&L fyw/ct*/. ./ nf.ćO*dZ*f /'a u ?/t • 
YSfr, i r -±-rU*i CTliftC —'V"w • «•» JUW 
y rfć/<źy 'X *: " <P-' y rtt <v>^y </*y* ^ z r„~? Sun-/ /Su<t'/c S»r}e** Śr &<*• ttó/a/r-u //l/f^o/iy /n/i r/»4tf<' SJU L -tria;. 
/*Xj/ci 
•ifc.m 
ct-aćfCsi 

"~ti3C ;} e 
"te^eć <?.r>a 
ćt' j/ućti' r^£<JC . /?+* rćanć/a ^A<.-ć/ei/"--i -*?sj j?r> Vcf /m"//
' cyrtiSc /ecjf-erf /&*/ -ac S-&/-**///*' 
fy /y y?v* vy«ru w/ a-s, 
fw-ó-trc ct/& cfć ,Ć<J S->*I y'c t 
r»t e/of/Źt/a/n/c yO/Y jD-ntny/ -* 'y#/? *^//;\; 
</ u r/t'm ćAij ru/rtc-rrć /-T»etycrt<
j/i^nucń Za sn/efyanna sp ęu.*tjsc i/*ć,*a/#y 
"aj2yc^ Z-rt^edf <s /a ny . -y/**--/s>f-<
Z Ą^/c/CZ s-rewy t~ ,wv'v-•/'? 
[°+a SCt J/ćta/ćarrnu //e^HCKrrtu sćrstttb «/// " s+rtya*«*e»fru^ 
•*' ***%/ Jf>r?f-c/jfctystHdóregy ^/a/aęy^J/^35 /7 ' 
-fJećzJ-a/e^r? •*' ^lan/r>e> 0&-S?? 
JJ/F /-REITTSY TRIA /FI •' '£ S&T/SM' MWRK-TRRY 
-€*>/?/ /fftf ćrtaj/st/f!* /?^</ el/as/o^-ifif trtti fi Seta/-./''
jpjftrc/y ^ycsr/ /?/> *' S/sae' /y/U^ ////•«« 
CB/SYYF/ //Ć/E«S/Ć-^,~ A/& S/UE/i / /FUM. E/I> *//£*•> 'AL 
FL/IŹ>T /' S/TTTO/R //F O£> PP/FCE/F/ILŁ ••SJCVT.*RWSFYE4 
łaZ f/f <?y/e u/>/'/' ,/*/&/'£ ss/t.jpo/f ccf-ą/ie't ci /f i-c/-v >//( />}d»j eti/-K*Yiy/fi cA&*TiCŁ><s-?•— /*</el.y 
rz / .4. sr?/. -/ c/aK esr> s?,ts?//a a/e/*-<ł ^ 
/y///t? yutyys/a /fen/ś sq e**c'/4& /e (s/r/W<«<ó 
^/ /f*As t'/'l /*+U4 SC<li 3/eM/rr
sćte i/u? e&o/u/l la*?7eł r?-tr<u/*/'ce -Cć^n/f^r/,' / '/t'S>yg/ 
, łććr/^/wii? Zał7/ . Cf ć/e-wu. /;sć>ŁVTr >-r> Jf/ /yiiJs>i ć/p/fey <c#a/*-&> Ye> tsteUcy ''J/ć/*s 'srf a s Se //01/a+}/*'? /a a<i-->-usz sia/z/'/? /«• 
jy?<r?*/ć>S>rf/ ' Ć>fj;W S/f &/*>'f£*a"/' 
'tc/u/e smrł/f /rie -uw-'-/t? sta ftp syf f^if/z^ae 
r~*~/ Urt/n? ?e -/lrtt/v> iu/j'/y tt/ /*-/£*? f //tssrfź 
ćs/a/ćr», /Sr-n*?f •/ ' *?ycnf />,<' ,,'/t*y' //i/r metr? •^atroc/stij •*'/>**//***! </r>»«e •6»-^7 
f
S/f yoc>y //4a/*rry s/a -/f -tret* a?etr}
Urtc/C Ssyć*\<e> *? ' «<Y -?</ 
(__J3<Z>r?' SĆ/Ź/t-pff C;>'e/c/rr7 
ęsyl UfOsfTf
[ ifc. 
, St U adrcSOWane8
C; a °d°Adama Turka VTT"flemieńca<przyjaciela z podbrasławskiej wsi i wojennego
r s2 
źródło: domowearchiwum 
Dnia 2711957r. 
Scinawka -średnia 102 
Kochany Kolego Adam, minęło 12 lat jak my się rozeszli z tobą ja na razie jestem żywy choć nie bardzo zdrowy byłem 3 razy operowany ciężko i mam wyjęte 6 żeberpo lewej stronie jestem żonaty od 46 roku żonę mam z Ukrainy już mam 3 dzieci syn chodzi do i klasy córka 4 latka i 3 miesięcy Krysia. Żyję na wsi na gospodarstwie indywidualnie w kołchozie nie był mam teraz 7.51 h a przedtem 15 miałem w naszej wsi są i robotnicy bojest Cegielnia Tartak iprzędzalnia i dużaElektrownia oraz blisko kopalnie węgla oraz kamieniołomy duży przemysł 7 km od granicy Czeskiejjest tu ze mną Sauł Kazik ten mały był w kołchozie księgowy ma 6 dzieci ja zaś mam brata w Lubaniu i byłu niego gdzietam spotkałem Kazika Chodźku i on podał mnie adres twój oraz jest tu Bolek ze Slobódki razem z Saułem Stolarz były partyzant on ciebie zna dobrze o ile list dostaniesz to napisz do mnie dokładniejak przeżył i jak żyjesz obecnie w jakim charakterze pracujesz tu w tych stronach to mieszanina są gurałe Ukraińcy naszych mało trochę z Oszmiany.Ja mam 1 klacz 3 krowy Młocarnia, motor Elektryczny prasa Sieczkarnia Kosiarka binda, czyli snopowiązałka i cały sprzęt gospodarczy Motocykl DKKAkordeon 120 basów i pianino dobre. Dom piętrowy 10 pokoi i 2 kuchni murowany wszystkie budynki pod dachówką mam sad i pszczołyjest,gdzie pić i spać tylko nie ma dobrych koleżków do stacji 1 km. Do miasta 8 km i drugie 14 do Kłodzka z pierwszych lat się wesoło żyło wesoło pili dużo chodził na polowanie a teraz nie mam broni zabrali bo chorował -tutaj rośnie dobrze pszenica z 1 h. 30 mt. i lepiej czasem ziemia dobra tylko gużysta konie ciężkie te Niemieckie i belgijskie teraz ściągam siostrę z domu bo już została sama rodzice umarli i wszyscy w kołchozie tam w domu nie wiem dobrze czy mam dobry adres to więcej nie piszę 
o ile dostaniesz to zaraz napisz może się spotkamy i opisz się żyje dokładnie zdaje mnie się warto nam się spotkać wiem żeJózef wasz zabity mówił Chocko Natem kończę i rzyczę ci i twej Rodzinie jaką masz zdrowia i szczęścia może znów się spotkamy to będzie o czem porozmawiać pisz szybko i dużo 
Cześć Kolego Adam twój znajom MarcinkiewiczJózef 
# # # 
Odnaleziony w domowym archiwum list znajomego mojego ojca, który Opisałam z oryginalną ortografią,zawiera tyle wątków, żestarczyłoby ich na powieść. Od pożegnania kolegówminęło 12lat, zatemrozstali sięw 1945roku i pewnie byli nie tylko znajomymi z Plebańców,rodzinnej wsi.Przyjaźń silniejszą niż braterstwo wiązały wojenne przeżycia,konieczność pozostawienia bliskich na Kresach, gdzie Polski już niebyło. 
Kiedy zbliża się kolejna rocznica zakończenia II wojny (dla młodych to już odległa historia),dla mojegopokolenia następujeożywienie pamięci,wielu godzin wspomnień rodziców,opowieści strasznychi rzewnych,pamiątek dawnegocodziennego życia. Autor listu wymienia dobrodziejstwa, jakiespadły na niego wnowym miejscu zamieszkania, w urodzajnej krainie, gdzie rodzi się pszenica, ale naszych mało trochę z Oszmiany ijest gdzie pić ispać tylko nie ma dobrych koleżków. 
Wincenty Baslau (1945r.) -frontowe zdjęcie 
^ r°dro: domowearchiwum) 
Pozostali w domu, jak mówi o rodzinnych stronach, starzy rodzice i bliscy, których w końcu też trzeba sprowadzić do nowejojczyzny. Trzebasię też spotkać, by Wspomnieć zabitych, jak brata Adama-Józefa. Każdyz wymienionych bohaterów tatu ma własną historię,którą poznałam dzięki nieocenionemuJózefowi Chodźce. 
znam go osobiście,ale nasi ojcowiebyli przyjaciółmi. Dzięki niemuwiem,żeautor httu, PanJózefMarcinkiewicz ze Ścinawki Średniej, pozostawił po sobiepokolenie, które tam 
zamieszkuje do dziś. Nie ma już numeru 102 -są ulice, dużo nowych domówjednorodzinnych. WBraslawskiem Marcinkiewiczów było małowiele. Od1900do 1930żyli Tadeusz, Jan, Bolesław, Antoni, Salomea, Genowefa, Stefania,Justyn, Honorata Marcinkiewiczowie. 
Kolejne zdjęciez czerwca1945 roku,pewnie przeddemobilizacją, kryje nieznaną historię. Podarowane dobremu koledze na wieczną pamięć stało się po latach tajemniczym dokumentem tamtego czasu. Ile zatem trwawieczna pamięć, skoro kolejne pokolenie niewie nico niedawnych bohaterach,przecież nie bezimiennych.Każdy z nich mial niemodne dziś imię, nazwisko, orlana wojskowej czapce. 
Co się z nimi stało?Jak wrastali w codzienność na nowej ziemi wykupionej poległymi braćmi, synami,mężami. 
Odwraca się koło historii,ważną dla nich datę współcześni politycy skrywają wstydliwie,obciążają niezawinionymi przez nich winami.Innych czczą,podnosząc do rangi bohaterów-żołnierzy wyklętych. A tamci znad Nysy, spod Budziszynapolegli i żywi? Im należy się naszapamięć, mimo wszystko. 
List Józefa Chodźki 
Dwiepożółkłe kartki,,wyplute" z wnętrza drukarki. Od kilku lat zabieramsię do napisania komentarza. Lenistwo, a możelęk przed komentarzem na moje spojrzenie na list,na strzępek historii z mego życia? Czesiu, dzięki za list adresowany do Twego Taty Adama. Data listu: 27.1.1957r. Wtym czasie w Lubaniu mnie już nie było. Spotkanie z moim tatką Kazikiem Chodźku (jak napisał autor listu) miało miejsce w latach 1953-54, ponieważ w 1955 roku Mieszkaliśmyjuż w Ełku. Lubań Śląski pamiętam doskonale z dzieciństwa. Przed oczami Księgniki, jedna z dzielnic Lubaniai ulica Leśna 10. Pierwszepiętro po prawej stronie. Dzwiecięce zabawy na podwórku. Olbrzymia gruszai niezapomniany smakjej owoców. Obok domu ruiny kamienicy i jej podziemie-kopalnia naszych znalezionych zabawek, którymi bawiły się jakieś niemieckie dzieci przed i może w czasie wojny. Wyprawa z moim czteroletnim bratem Ha drugą stronę ulicy,gdzie poniemiecka obora dla krów przykuwała uwagę poidłami. Krowa piła ~ poidło gwizdało. Dalej łąki ciągnące się aż do Kamiennej Góry. Pasące się konie i z °ddali płynąca z głośników muzyka. Śpiewało Mazowsze i jej solistka Irenka Santor. „Ej Przeleciałptaszek", „Kukułeczka i skoczna melodia „ Oberka opoczyńskiego" -to wszystko pamiętam do dziś. Dwie uliczki dalej Kazik Chodźko ze swoją żoną Helcieńką prowadzili knajpkę Może tam autor listu spotkał mego tatkę? Może razem popijali czystą z czerwoną kartką z litrowej butelki albo sączyli beczkowe piwko z ciężkich kufli? Być może siedziałem jak zwykle pod kontuarem (cichutko, jak myszka) i zajadałem andruty -wąskie wafelki w czekoladowej polewie opakowane w celofanowy papierek po 1 zloty 90 groszy za sztukę? Na bocznicy kolejowej długi skład wypalonych wagonów. Wyprawa po ołów z akumulatorów. Starszy kolega -ośmiolatek mialformy i odlewaliśmy żołnierzyki -piechurów i konnych. Pamiętam niedzielne wyprawy z rodzicami na Kamienną Górę. Kąpiele w basenach, skoki SJniałków z wieży, ślizg do wody, szatnie i wielką wystawę maszyn rolniczych. Narodziny Mojej siostry w 1953 i w tym samym roku śmierć dziadka Pawia -ojca mojej mamy. Moja choroba, zastrzyki z penicyliny, dziura w płucach wielkości „śliwki"i słowa lekarzaNiemca 
"Matka -nachtosten -tam klimat dla twój syn. On tam urodzony i tam mu będzie dobrze". Wielkipowrót do miejsca urodzenia-na Mazury,gdzie czekała już na mnie szkoła ipierwsza 
klasa z cudowną nauczycielką Panią Krupko z Wileńszczyzny. Autor listu wspomina Saula Kazika. Liczna była rodzina Saulów.Jan Saul z Sakalewszczyzny, ojciec Kazika, spłodził dwadzieścioro jeden potomków. Sam Kazik urodzony w 1918 roku byl młodszy od megotaty o sześć lat.Jego siostra Sabina urodzona w 1908 roku wyszła za mąż za Stanisława Chodźkę-Piaszczyńskiego -kuzyna z Plebańców, usynowionego przez rodzinę Piaszczyńskich. Kiedy w Plebańcach organizowano po wojnie kołchoz, Kazik Saul został księgowym. Tak jak inni Polacy z Brasławskiego odnalazł swoje miejscena „ziemiach wyzyskanych"wŚcinawce Średniej 
koło Kłodzka. „Ma 6dzieci"-jak to zazdrośnie brzmi. Lepszy ode mnie w tej dziedzinie. Więcej spłodzi Polaków Ojczyźnie. Osiedlono i Bolka, partyzanta ze Słobódki -szkoda, że brak nazwiska. Co zdanie, to nasuwa siękolejna historia -odbijana echem muzyka zasłyszana z Kamiennej Góry i ta śpiewana w Ełku przez tatkę, ciotki, stryja i całą rodzinę przy wielkanocnym śniadaniu na głosy,jak w Plebańcach: „Wesoły nam dziś dzień nastał"! Łzy im kapią na święcone za utraconą Ojcowizną, za Ojcami tam pozostawionymi, bo chcieli kości złożyć w swojej ziemi. 
# * # 
Zarówno list, jak i fotografię sygnaturki z cmentarza w Plebańcach pod Braslawiem dostałam od plemieńca Józefa Chodźki, pasjonata historii rodzinnej.Znam go tylko z korespondencji. Znali się nasi ojcowie i my bylibyśmy sąsiadami..., gdyby nie wielka zamieć, co rozpędziła bliskich sobie ludzi po świecie. A ci mieli szczęście, bo wielu było zabitych, jak napisał w poprzednim liście Józef Marcinkiewicz oJózefie Turku.Nie ma jegomogiły w Plebańcach i nie wiadomo,gdzie jest.
Sygnaturka z cmentarza w Plebańcachpod Braslawiem, dawne województwo wileńskie 
(Fotografia przekazana przezjózefa Chodźkę) 
Ojcowizna 
Wzięłam do ręki grudkę ziemi znak dzieciństwa i obietnicę
zapach rodzinnego domu. Obraz ojca rzucającego ziarno wzrokiem niosłam tam i z powrotem wzdłużpola. Widły ciężkieod gnoju prowadziły nas do zmierzchu, konie dymiące odpotu obiecywały urodzaj. Ziemię obmierzaną po tylekroć wschodami słońca,smakiem chleba, który pachniał spełnieniem, syn wymieni na bilet do luksusu z supermarketu. Przywołuję zpamięci obietnicę zapisaną lemieszem w skibie. Czas cofa sięłaskawie, zwabiony zapachem tajemnicy życia w grudceziemi. 
Inskrypcja na nagrobku na cmentarzu w Plebańcach. Pisownia oryginalna: Turek Bronisława. 1893-1965 „ot curki" 
„ot curki" 
Hen pod Łotwą, zalasami, 
kędy płynie rzeka Dźwina 
otoczona jeziorami, 
Brasławszczyzny jest kraina. 
Pełno jezior, pełno wody, 
wydmy, piaski,lekkie wzgórza, 
rzadkie wioski,małe grody, 
w wielkich lasach kraj się nurza. 
Wielkie bory przetrzebione, 
rzadko po nich wilki chodzą, 
pachną łąki ukwiecone, 
a po nich bociany brodzą. 
Zbożami rozmaitemi szumi gleba małożyzna, 
na rubieżach polskiej ziemi trzyma wartęBrasławszczyzna. 
(Jan Robert Stachura, 1935 r.) 
# # # 
Na maleńkimcmentarzu wPlebańcach wśródnagrobkó¥/ wioskowychplemieńców stoi wtopiony wziemię skromnypomnik z grysiku.Czas go pokryłod zachodniej strony zielonym nalotem,jednak porcelanowezdjęcie nieboszczki przykuwa uwagę. Duże powiększenie odsłania twarz starszej pani w siwiźnie włosów rozczesanych na boki. To Bronisława-sąsiadka babci Emilii Chodźkowej.Prawie rówieśniczki. 
Zanim Bronisława Turek stała się mężatką, biegała jako panna Pawłowska z koleżankami i braćmi nad pobliskie jezioroCno na plażowaniepo ciężkiej pracy. W Plebańcach poznała Alfonsa, a w 1918 roku zawarli związek małżeński przed ołtarzem w brasławskim kościele pw.Matki Bożej KrólowejJezior, chociażwokół pisała się wielka historia-rewolucja w Rosji i narodziny Polski na Brasławszczyznie. Ziemi wiele nie mieli, ale starczało na przeżycie. Doczekali się dwójki dzieci. 
Rok po ślubie przyszła naświat Marysia, a w 1921 jej braciszek Henryk. Wokresie międzywojnia Broniaowdowiała. Najej barki spadły dodatkoweobowiązki. Prócz krzątania sięprzy domui zajmowania dziećmi przejęła mężowskiesprawy-uprawę niewielkiego pola w Plebańcach. Marysia z bratem, jak wszystkiedzieciaki ze wsi, chodzili do powszechnejczteroklasowej szkoły wJackowszczyźnie. 
W nieodległejSłobódce zaraz postudiach rozpoczął pracęJózef Czechowicz 
urodzony 15 marca1903 r.w Lublinie,maturzysta Seminarium Nauczycielskiego Łęskiego wLublinie (rocznik 1921)-polski poeta awangardowy dwudziestolecia międzywojennego, członek i jeden z założycieli grupy poetyckiej Reflektor.]cgo tom wierszy Przez kresy pewnie w tym miejscu i czasie ma swoją genezę. Zauroczył również nas,współczesnych, skoro jego tytułowywiersz odszukał i zaśpiewał Grzegorz Turnau. 
Pewnie ani Marysia, ani Henio nie wiedzieli, że w pobliżu dojrzewa poeta, nasyca wyobraźnię kresowymi pejzażami.Bywali wSłobódce u krewnych i przyjaciół. Dorastali. 
W trzydziestym dziewiątym przez Plebańce przelała się nawała sowietów.We wrześniu podczas bombardowania LublinazginąłJózef Czechowicz. dwadzieścia latspokoju zamieniło sięw wojenny koszmar. Wpobliskim Brasławiu jużnie było ulicy Piłsudskiego, teraznastała Leninskaja. 
Przed IIwojną Brasławliczył blisko pięćtysięcy mieszkańców. W latach 1920-1939 w granicach Rzeczypospolitej Polskiej Brasław został stolicą powiatu wwojewództwie wileńskim. 
W 1936 r. odsłonięto w miasteczku pomnik marszałka Piłsudskiego,a kiedy w1939 r.nadchodzili sowieci,popiersie Marszałka ukryto.Odnaleziono je niedawno, od2004 r., stoi w jednej z sal Muzeum Piłsudskiego Sulejówku, opatrzone tabliczką z informacją: 
Plebańce pod Brasławiem
Pomnik Marszalka Polski Józefa Piłsudskiego 
Nagrobek zinskrypcją: Turek Bronisława. 1893-1965 „ot curki". °dslonięty w m. Brasław woj. Wilno w 1936r.; rzeźba (Zdjęcie ze zbioruPani Jolanty Iskryprzekazane przezJózefa 
Chodźkę)
dłuta A. Karnego była darem Centralnego Instytutu 
Wychowania Fizycznego w Warszawie; Mieszkańcy Braslawia ukryli i przechowali oryginalny odlew głowy Marszalka. Braslawianie przekazali tę drogocenną pamiątkę kresową do Muzeum Marszalka Piłsudskiego w Sulejówku. 
To tam na rogu ulicy Piłsudskiego i ulicy 3 Maja, naprzeciwko kościoła NMP Królowej Jezior, w Brasławiu mieściła się apteka i obok skład -sklep Fiszerów Nad wejściem do sklepu szyld głosił: FIRMA CHRZEŚCIJAŃSKA MICHAŁ FISZER. Wszyscy nazywali właściciela Mośkiem -zdrobniale od Mojsze. Za sklepową ladą najczęściej uwijała się Czernią -matka Moska.Jakie jej było prawdziwe imię? Nikt nie pamięta.W Brasławiukażde dziecko wiedziało, że uCzerni możnakupić dobryrower, panienkizaglądały do świeżo zbudowanego z pustakówsklepu, abypodziwiać bele materiałuna ladzie i różności przykuwające uwagę młodocianych gapiów.SiostraMośka, Fejga, pomagała matcewprowadzeniu rodzinnego geszeftu.Trwało to do 1941 roku,kiedy latem nad Drywiaty zzachodu przywędrował nowy, bardziej podstępny wróg-kolumny niemieckiego wojska. Powstało w Brasławiu Getto Żydowskie, upodnóża Zamkowej Góry 
16 lipca 1941 r. zapadłynazistowskie decyzjewsprawie zasadpolityki niemieckiej na wschodnich obszarach okupowanej Rzeczpospolitej. Dzień później AdolfHitler wydał dekreto organizacjiMinisterstwa dospraw OkupowanychTerenów Wschodnich orazo powołaniukomisariatów Rzeszyna okupowanych terenach wschodnich. 
Od 29 maja do 20 czerwca 1942 r. w okręgu głębockim pododdziałEinsatzkommando 9 zamordował co najmniej 12 tys. Żydów: w tym w Brasławiu -2000 osób. Wokręgu wilejskim między marcem i wrześniem1942 r. zginęło co najmniej II tys. Żydów (w Wilejce, Wolożynie, liii, Dołginowie, Wiszniewie, KurzeńcuJ8. 
W czerwcu 1942r. rozpoczęto akcję likwidacji getta w Brasławiu. W mieście działy sięstraszne sceny.25 czerwca 1942 rokugrupa Żydówpróbowała sięschronić na plebanii i szukała ratunku u proboszcza ks. dziekana Mieczysława Akrejcia. Wtedy też rozegrałsię tragiczny koniectego kapłana... 
Jedni mówią, żeks. Akrejć na gankuplebanii otoczony uciekającymi Żydami i przejęty ich tragedią dostał najprawdopodobniej zawału serca, inni twierdzą, że zostałzastrzelony przez Niemców. 
Bardzo mało Żydów z Brasławia zostało przy życiu. Większość z nich rozstrzelaliNiemcy. Gdy Niemcy likwidowali getto, to Żydzi sami musieli sobie kopać doły w ziemi. Do jednego takiego dołu wrzucali tyle cial, że krew zabitych aż przedostawała się na powierzchnię ziemi. 
Jeden z Żydów, którego chcieli zabici po którego przyszli, ratował się ucieczką do znajomego księdza, bo obok byl kościół Ale Niemcy go złapali i rozstrzelali na miejscu. Ten ksiądz to wszystko widzialna własne oczy i jego serce nie wytrzymało czegoś takiego. Zmarł na miejscu. Po tych wszystkich morderstwach sprzedawano ubraniapo Żydach, ale prawie nikt niechciał tego brać, bo ludzie współczuli i wiedzieli, skąd te rzeczy.Jeśli ktoś już kupił, to tylko dlatego, że to było bardzo tanie. (Anna Riepko)19. 
Mieszkańcy miasteczkazapamiętali ponury marszŻydów na miejscestraceń 
niedaleko, tużza miasto.Z pędzonego tłumu ktoś wyrzucaza siebiezłoty zegarek, podnosi go z ziemi szkolny chłopak i chowa do kieszeni. Przeraźliwy krzyk:... ratuj! ~~ młoda Żydówka-córka właściciela brasławskiegohotelu zobaczyławśród gapiów sWoją opiekunkę.Młodzi Fiszerowie gdzieś zniknęli zoczu,Czy ktośich ostrzegł? 
Co się stało z ich matką Czernią? Te pytaniapozostają bez odpowiedzi. 
Kilkunastoletnia Wandeczka,obserwująca wtedy brasławską gehennę Żydów, jest dziś ponaddziewięćdziesięcioletnią staruszką. Wspomina ze smutkiem obraz grabieży pożydowskiego mienia. Wyszarpywane ze sklepowych czeluści bele Materiałów, mimo iż niemiecki żandarm bił złodziei metalowym wyciorem ze sWojego karabinu, przeklinając przy tym... po śląsku.Na pewno nakładają sięw jej relacji osobiście widziane sceny i relacje innych świadków 
Pod osłoną nocy Mośko z siostrą zapukali cichutko do drzwi Bronisławy kurkowej.Wypatrzyli sobieten dom-stojący na uboczu.Henryk zMarysią wymogli na matce,aby pomogłaim w biedzie.Nieraz bywało, że brali u Mośkana borg, a to rower, a to płaszcz zimowydla Broni...Tylko zjedzeniem trochę krucho. 
Bronisława przystała na prośby i namowy młodych. Było lato, będzie jesień * obiory, jakoś przeżyjemy. Częsty to był widok, kiedy Bronisława owinięta dużą chustą wędrowała powsi niosąc zdobyczne jedzenie.Zachodziła dosąsiadki Emilii ^hodźkowej-niby to na pogawędkę-a wracałado domuze słoniną,kaszą i jajkami. 
Jedna z jej wizytmiała zgoła innycharakter.Bronisława zrozpaczonanie wiedziała, Jak zacząć rozmowę.A sprawy miały się tak, że jej Marysia jest w ciąży.Co by tu drobić, abynie było bajstruka, i to z Michałem -Mośkiem.Zakochali się wsobie, ale ^a taki wojenny czas...? 
Rozmowie przysłuchiwała się córka Emilii -Maria i postanowiła pomóc koleżance z sąsiedztwa. Nazajutrz Konstanty,mążEmilii, zaprzągł koniado furmanki 1 Nawiózł obieMaryśki doBrasławia dodoktora Szantera, tegosamego,który wrazie Potrzeby służyłpartyzantom z AK. Poszkodowana oświadczyła,że była obiektem §Wałtu, abyuspokoić sumieniepana doktora.Opłaciwszy wykonaną usługę,dziew
-85
czyny powróciły do Plebańców. Mosiek nie mógł spojrzeć Bronisławie w oczy. Namówił Henryka,aby odeszli do lasudo partyzantki.Przez dwie zimy nie było słuchu o chłopakach.Kiedy odstępowali Niemcy, wdomu Bronisławy pojawił się Mosiek, ale sam.Henryk zginął wjednej z potyczek. 
Koniec wojny nie był radosny w Plebańcach, a w szczególności u Bronisławy. Jedyna córkapostanowiła opuścićdom i pojechała razem z ukochanym Mośkiem do Palestyny. Na obczyźnie młody Fiszer poślubił Marysię Turkównę. Po wojnie przychodziły odnich paczki ułatwiające matceżycie. Wjednej z paczek była piękna letnia sukienka i damski zegarek na rękę,które toBronia zaniosła doChodźkowej w podzięce za pomoc w ratowaniu Fiszerów. Właścicielką tego dobra stała się Wandeczka -najmłodsza córka Emilii. 
Młodzi Fiszerowie doczekali się dwojga potomków: córki i syna. Zewzględu na upały panujące w Palestynie, a może i tęsknotę za rodzinnymi krajobrazami i matką,Maria postanowiłapowrócić razemz córką do Plebańców.Mosiek pozostał z synem usiebie w domu. 
Po latach staruszka Wanda wspomina, że wPlebańcach wiedzieli o ukrywających sięŻydach. Wiedzielidorośli i dzieci. Niktnie puściłpary zust, choć niezawsze tak było. Kiedy tuż po wojnie odwiedziła swoich rodzicóww Brasławiu,spotkała naprzeciwko kościołaprzy byłej aptecesiostręMośka Fiszera,uratowaną z pogromu. Rozmawiały, wypytywała Wandę,jak się żyjew Polsce.Wanda zapamiętała ją jako Fejgę, siostręMośka Fiszera,znaczyMichała Fiszera,właściciela Sklepu Chrześcijańskiego wmieście Brasławiu-siedzibie powiatunajbardziej wysuniętegona północny 
wschód przedwojennej Polski. 
# * # 
Tekst wspomnienia ciotki Wandy o Bronisławie Turkowej z Plebańców przesiał miJózef Chodźko. Mimo identycznie z moim rodowym brzmiącego nazwiska, nie jest chyba moją krewną.Nikt z rodziny ojcajej nie wspominał Wiem jednak że na wiejskim 
Na ławeczkach przed kościołemw Objeździe — cmentarzu w Plebańcach podHraslawiem zapisana chwila po uroczystościach odpustowych (2016 r.) . / . j . 
r7 x 
. £ . . , , ' , , jest historia moiei rodziny.
J
Ud lewejDKegina 1urek i Razimiera bzubert,mieszkanki Objazdyod J J J 
1946 r. (Źródło: domowearchiwum) 
Matka 
z dawnego życia ma tylkokota który w wypadku stracił ogon 
o zmierzchu bierzego na kolana w mruczeniusłyszy odgłosy pól i obejścia 
wzywają ją kury krowy konie owce wieprzki próbuje siępodnieść biec doobrządków 
kiedy podpierając sięlaską dojdzie do brzegu łóżka włącza„radyjko" stojąc żarliwie powtarza słowa koronki chwyta się zmiłowaniadla całego świata gdzie jak w wielkiej torbie zapodziały się dzieci i wnuki 
za pracowite poranki zmęczone wieczory sobotnią radość pieczonego chleba przyjęła z pokorą pokoikna górce wierzyła że nim przyjdzie czas odejścia urosną skrzydła bez trudu wespnie się po stromych schodach 
nie potrzebuje okularów aparatusłuchowego co miałaby widziećlub słyszeć zrozumiały dawny świat przychodzi do niej wieczornym apelem jasnogórskim i tableteczką nasen obiecującą ukojenie 
przez calutką nocćwiczy sen wieczny gdzie dawne i nowe, codzienne i boskie staje się jednym 
Ksiądz Edmund Radtke (proboszcz parafii pw. św. Franciszka z Asyżu w Wytownie w latach 1959-1972) 
Ks. Edmund Radtke urodziłsię w Warszawie w1931 roku.Jako dwudziestodwuletni młodzieniec w 1953 roku wstąpił do WyższegoSeminarium Duchownego w Gorzowie.Święcenia kapłańskieotrzymał w1955 roku,w tymsamym roku został wikariuszem w parafii pw św. Krzyżaw Koszalinie. 
Był to czas przełomu w naszej historii, koniec epoki Bieruta w Polsce po jego nagłej śmierci. W całym kraju ogłoszono żałobę -od 13 do 16 marca 1956 roku. W imieniu EpiskopatuPolski oraz własnym kondolencje na ręce ministra-dyrek
tora Urzędu do Spraw Wyznań, Mariana Zygmanowskiego, złożył ks. bp Zygmunt Choromański. Natomiast Urząd do spraw Wyznań przekazał Episkopatowi Polski„życzenie", aby w piątek 16 marca we wszystkich kościołach bito w dzwony w godzinach od 13.00 do 13.30. Episkopat przekazał owo „życzenie'poszczególnym kuriom diecezjalnym. Reakcje duchowieństwa na śmierć Bieruta były zróżnicowane. Zjednej strony księża wysyłali listy kondolencyjne albo sami składali kondolencje w prezydiach miejskich czy powiatowych rad narodowych. Z drugiej-zdarzały się przypadki odmowy bicia w dzwony w czasie pogrzebu. Ks.Mariusz Trąba w publikacji Duchowieństwo wobec śmierci i uroczystości pogrzebowych Bolesława Bieruta omawia postawy księży wobec zaleceń władz państwowych i kościelnych. Przytacza przy tym odpowiednie
I KomuniaŚwięta w Wytownie 
Ks.Edmund Radtkez chłopcami:Zdzisiem Wilkoszem i TadziemZamościkiem. dokumenty, np.pismo takiej treści: (Źródło: domowearchiwum) 
Koszalin, dnia 20 III1956r. 
Urząd do Spraw Wyznań 
Warszawa 
W związku z telefonogramem z dnia 15 III br. dotyczącego dzwonienia w kościołach 
wzwiązku z uroczystościamipogrzebowymi, PrezydiumWRNdo Spraw Wyznań w Kosza
linie donosi, że Kuria Gorzowska powiadomiła dziekanów w dniu 16 bm. wgodz. rannych 
za pośrednictwem telegramów. Na ogól dziekani powiadomili podległych im proboszczów, jednak nie wszystkich, jak np. ks. Dziekan Klatka z dekanatu Bytów nie powiadomił księży zpow. Miastko wchodzącego w skład tego dekanatu,dziekan ks. Pękalski w Białogardzie nie powiadomił księży zpow. Koszalin czyks. Chmielewski -dziekan w Słupsku. Na terenietych P°uiatów oraz innych, gdzie dziekani mielitrudności w powiadomieniu wszystkich podległych księży, kierownicy pow. Referatów do Spraw Wyznań uzgodnili z proboszczami sprawę bicia 10dzwony10. 
Przywołuje równieżwypowiedź ks.Radtkego z Koszalina, który mówił:dziwne to> że B.Bierut musiał umrzeć w Moskwie inie powiadomiono ojego chorobie, że przy takich srodkach medycyny nie mogli go uratować, coś tojest niejasne, to się pomału wyda wszystko21. 
^1957 rokuks.Edmund Radtkezostał skierowanyna wikariatw parafii św.Rodziny 
^Szczecinie. Proboszczemparafii Wytownie został 1 lipca 1959 roku. Wkraju był 
to czas określany metaforycznie odwilżą październikową. Naplebanii w Wytownie 
powiało nowoczesnością. Ks. Radtke jeździł najpierw motocyklem, później syrenką. 
%ł otwarty i serdecznyProbostwo wWytownie,małej wsi naZiemiach Odzyskanych, 
dla. ks.Radtke przypadłona dekadęrealizacji najważniejszego programu duszpaster
skiego prymasaStefana Wyszyńskiego, 
fia który złożyła sięWielka Nowenna 
0raz obchody milenium chrztu Polski. 
26 sierpnia 1957 roku na Jasnej Górze rozpoczęła się peregrynacja P° kraju kopii obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, którą w maju, ^czasie wizyty prymasa wWatykanie, poświęcił papież Pius XII. Do Parafii pw. św. Franciszka z Asyżu ^ Wytownie peregrynujący obraz 
• o . . i i i i Ks. EdmundRadtke z młodym klerykiem naulicy wWytownie
J 1 1 1
VAatki Dozę Częstochowskie dotarł ..... . 
' ' (Zrodio: domowearchiwum) 
w 1961 lub1962 roku.Pani BożenaBaranowska,wówczas młoda mężatkai nauczycielka wszkole podstawowejw Objeździe,na uroczystości zawierzeniaparafii Matce Bożej szła wraz z mężem pieszo, podobnie jak wielu parafian z okolicznych wsi. Pamięta tamtopodniosłe zdarzenie,uroczysty nastróji ośmiokilometrową wędrówkę w jedną i drugą stronę. 
Przypomnę tu dla porządku również to wydarzenie: 18 listopada 1965 roku polscy biskupi skierowali do biskupów niemieckich słynny list ze słowami przebaczamy i prosimy o przebaczenie.Władza państwowa była oburzona,a oburzenie rozległo się echem po całym kraju. Wątek oceny postawy Orędzia jak nazwano list,znalazł się wśród tematów maturalnych 1966roku w słupskim liceum pedagogicznym. Również wwiejskiej świetlicyw Objeździe władzepartyjne podjęłysię interpretacji Orędzia biskupów. WKronice Objazdy bibliotekarz i skrzętny kronikarz Roman Zub zanotował: 
'b) clnlw y/S, j&.otr %r 140K, v DiLbyU* ^ b rcUktj,*. CtlcnL*. Kfłl P ,JZ Pfi ru* &W 
?<roAUm hUnUuU •' rrKlJodg -wplątania,.
M 
Notatka z Kroniki Romana Zuba z 18 listopada 1966 r. 
Wdniu 18 XI66 r. w Świetlicy WDKw Objeździeodbyła sięprelekcja członka KMiP-PZPRnatemat: Problem niemiecki i metodyjego rozwiązania, (źródło: Kronika Romana Zuba) 
Tymczasem trwał czas obchodówmilenium chrztuPolski. Kościółprzygotował szczegółowy program uroczystości milenijnych,których najważniejsze uroczystości odbyły się naJasnej Górzew dniach28-29 maja 1966roku. Na tę uroczystośćudała się koleją delegacja parafianek z Objazdy. Wśród pielgrzymów była Irenka Kargulówna (Poniewozikowa)z mamą i dziesięćinnych kobiet.Irena zapamiętała męczącą podróż i tłumy ludzi naJasnej Górze. 
# # # 
Władze państwowemiały własny planobchodów tysiącleciapaństwa Polskiego. Sztandarowym hasłem było tysiąc szkól na tysiąclecie. Pani Bożena wspomina, że dozbierania funduszy naten cel zaangażowanonauczycieli, którzy mieliobowiązek 
niedzielnej kwerendy po wsi od domu do domu. Faktem jest, że z tych datków przy współfinansowaniu państwa wybudowano tzw. tysiąclatkę w Machowinie. Budynek do dziśsłuży mieszkańcom jako wiejskaświetlica. 
W tymczasie wWytownie z inicjatywyks.Edmunda Radtkeobszerny budynek plebanii przekazano szkole,natomiast plebanięks. Radtke urządziłw budyneczku z czerwonej cegły obok kościoła, gdzie do tej pory mieściła się w trzech salkach lekcyjnych siedmioklasowaszkoła podstawowa.W dużym budynku dawnejplebanii szkoła funkcjonowała do 2020 roku,kiedy nastąpiła ostateczna likwidacja szkoły w Wytownie.Mały budynek zczerwonej cegłydo dziśzamieszkują kolejni proboszczowie i w nim mieści się biuro parafialne. 
Ks. Radtke-otwarty i empatyczny, potrafił rozmawiać zmłodymi, zachęcać 
kontynuowania nauki i pomagał osobiście, jeśli to było możliwe. 
Zamiana budynków plebanii i szkoły wywołała sporo kontrowersji,a to z tej przyczyny, że od połowy lat 60.na piętrze obszernego budynku plebanii wczasie wakacji wypoczywali ojcowieredemptoryści. Ostatniewakacje (prawdopodobnie rok 1964) zakończyły się nieprzyjemnie: ojcowie redemptoryści stracili wygodne letnisko, któreopuszczali pod nieobecnośćproboszcza wasyście milicji22. 
Niebawem redemptoryści znaleźli miejsce wypoczynku w Rowach u pani Osuchowskiej, od którejw późniejszym czasie odkupili dom i działkę. Wtym miejscu wostatnich latach XX wieku wybudowano dom rekolekcyjno-wypoczynkowy Scala. 
Nie twierdzę, że ks. Radtke miał bezpośredni wpływ na życiowe decyzje młodych ludzi, ale od czasu jego proboszczowania Wytowno wydało trzech księży: ks. Ryszarda Barana -data święceń: 1978,ks.Jana Rataja-data święceń: 1978 i ks. Mirosława Koniecznego -data święceń: 1989. W sierpniu 1972 roku ks.Edmund Radtkeobjął probostwow Zakrzewie. Otrzymał godnośćprałata, był członkiem Rady Kapłańskiej w nowejdiecezji koszalińsko-kołobrzeskiej. 
Nigdy nie stracił kontaktu z parafianami, szczególnie z rodzinami wiernych Ministrantów. Kiedy niemógł osobiście uczestniczyć w doniosłych w ich życiu chwilach, słał życzenia jako dowód sympatii, pamięcii Bożego błogosławieństwa. 
Zmarł nagle 31.10.1990. Został pochowany na cmentarzu w Zakrzewie, bierni z parafii w Wytownie licznie uczestniczyli w ostatniej drodze cenionego proboszcza. 
£"§ i1 S A=•a* 
-* . W. ^ ^ O N
M
N s tu ? J! Ps-CJ"
g |^ ą-o| <a^-a. 1T ? 
— r
^ g-Łr* S^SN _r ^
O N S""^' S3. °Q 5? 


r -~—
A!>' »' AS? rs o-
-g^l^ l ^ ?N 
»s
s. §-"§• 8-"s §! & ET 
* rn I'
•5,fpa ei-lls K 
rt & |2 ^ 
~S>
®1iiri^Ml
«TT> 
ep ^ I UH §-§ Ł
tS' ~ ; g. s-N 
* Tr J' l-> V »
^fS§.. 5«, 15T o ?
s: 2 r*
S M g W .NV rn
r {1' * x &• ?
AS« 1
1 -t -s is £L Q-S-/» — r 
•*>
<
*$ g §-l|"i i-tĄ 9 f i ' 
ę s; 1.1 fl Ł
*§• 0^ c»> **
a ^
*-b» ? O
tj, f f-\-r
|. jrif §>•! a.
§• 3 ^ -^_J? • o-£. I rf 
a " r* ty o 
<^r <-> D> ^ >-sJ s r. l 
11 cTl-^ r» ' 
S 3
oi ?I 1 

i 
f/-> 
^ g-M55 "$?^ 3 i ^ ^ ^ o ? • 
as. C5 2 
§ jr oo V & 
-50 III II °2n £
g]
I 1.rs f*5 ? f S* 
pi c* ? <r~ °S
~a-£ ęs •a;I ^1as <a? n
•> <=> S-s-N 
t * h
fltl-4 * g. ss (C
r 3 g-Ł O N £ 2 lp , ^ "f ' Jt o +" 
tirli r J)fŁ Ł * J* 
?:
* i Ir I: s' ?=>
r 
r 
£
4" 
_». ii
r 
Marginalia: Rok 1966 w Kronice 
Objazdy Romana Zuba 
£i(j4ćoieJc»2. ^romcLcizk^c jbrzyfo/eiratA u 
i HtfSioMkZ h)iĄ.kłc*ut :JJxuLŁhrui4. cUc/<a /fóion\ PołiLC *s utt
frałurze.* 
^ *TaJ chiMo sJ.J£-ł>r. -4f)rz,e&l &u.dy/iJc«, ty/i /V <lo» Z maŁcćccnicicrri yrotncitCy (wołc tpAzieatu, » 'i<X'rnotA^oci^n%)Sz/ći ' j-di, ćccfa, któr* $jjo"timUĄ, iŁĄi 14, P<Łcucul %uhjcĄ LsT z yo-ifjoeLi\rcA.rn,Z j&o tsitct** . 
A a %oljcoLou 
óz tafet<L JtfuątUcuz <f*rztc{ ^łcurtą+ri w Q6je Ł c/z4&. 
Fot tf. Żute 
QjTciruw .1%. ipm ór. W fćtutbćc U &6/eZd*uk> odhyla. 
prtiAkfyćL .ruo Ił/naćm7yslącUml P<xĄsńs& tfo&ićefe. Iąj* &Tty^gczn£f &riy*,j*zny fV. onóufynayU. VojeantJ z UoiŁć. 
Vr wLruu, li./i -ÓK Jf ZkKCL.zkuL x 7y$ł'ącUtiem /& ńtłu*t pclbkltfc W bMiorsLce <* jortącjzcao 'Uysńikrfzc Jcj/ązkeu* it. jWsr&o V pomoru.c u ii±trci4't*.rz&. 
Marzec 1966 roku.W Objeździe odbyły się uroczystości pogrzebowe czterdziestotrzyletniego Czesława Grudniewskiego,który osierociłośmioro dzieci.Zdjęcie jest pamiątką rodzinną, osobistym wspomnieniem.Jest też dokumentem zmian społecznych, kulturowych oraz zmian architektonicznych kościoła. Na zdjęciu widać wewnętrzną ścianę południową kościołaz wysokoumieszczonymi drzwiami. Ich obecność próbuję odnaleźćw zapiskach kroniki parafialnej Rowów Być może wyjaśnienie znajduje się w kronikarskiej notatce pastora parafii RowyTheodora von Sicarda, który pośród narzekań na brak zapisów z czasu wojny, pustą kasę kościelną i osobiste niedostatki, pisał też ostanie kościelnego budynku wObjeździe. 
Pojawił sięnawet pomysł-zapisał pastor-zburzenia budynku i postawienia nowego, na szczęście tę koncepcje odrzucono z uwagina zabytkowy charakter budynku. Archiwa były w rozsypce i przejąłem wszystkie konta z brakującymi kwotami. Podobniejak mój poprzednik, równieżja zetknąłem się z nierozwiązanymi kwestiami dotyczącymi przeniesienia siedziby parafii i budowy kościoła w Wobesde. 
We wrześniu 1919 roku przeprowadzono prace remontowe. Przede wszystkim przeniesiono schodyprowadzące na ambonę,a wich miejscupowstała mała zakrystia. Prawdopodobnie widocznena ścianiedrzwi były wejściem naambonę. Ponadczterystuletni kościelny budynekw Objeździe nosiślady zmian architektonicznych, to pewneJest jednakprzede wszystkimświadectwem trwania,siły sacrumwobec historii. 
Uroczystości pogrzebowe śp. Czesława Grudniewskiego w kościele filialnym pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe,parafia wWytownie 
Widoczne drzwi,które przed1919 r.prowadziły naambonę (ukazane w całości na zdjęciu zprawej strony). (Źródło: domowe archiwum państwa Grudniewskich i karta zabytku WUOZDelegatura wSłupsku) 
-94

Marginalia: Rok 1968 
&yłam na drugim roku studiów. Trzeci semestr kończył się egzaminami z historii literatury polskiej (literatura staropolska) u dra Edwarda Rabowicza, z historii Polski u dr Feliksa Stasika i z języka starocerkiewnosłowiańskiego, czyli tzw. SCS u dra Huberta Górnowicza.Ponadto w semestrze trzeba było zdobyć dwadzieścia zaliczeń. W czwartym semestrze czekało na nas czternaście przedmiotów, w tym siedem kończących sięegzaminami. Mieszkałam z Ewą w nowym akademiku przy ulicyPolanki w dwuosobowym pokoju.Na uczelnię trzeba było jechać do Wrzeszcza na ul. Sobieskiego, gdzie ćwiczenia odbywały się w maleńkich alkach na strychu,a wykłady chyba piętro niżej.Do studenckiej stołówki wciąż jeździliśmy do Brzeźna. 
Starostą roku był Tadzio Mickiewicz, opiekunką pani -wówczas magister °d poetyki, dziś profesor-Ewa Nawrocka. By odtworzyć tamten czas, zajrzałam do indeksu. Pamiętam tylko drobne ^darzenia i sytuacje, trudno ułożyć z nich jakiś linearny przebieg wypadków. 
początku marca co razktoś przynosił jakieś fragmenty informacji o wydarzeniach na Uniwersytecie i Politechnice w Warszawie, najpierw związane zobroną dziadów Mickiewicza w inscenizacji Kazimierza Dejmka, później z obroną studentów wyrzuconych z uczelni:Adama Michnika i HenrykaSzlajfera. Podobne poruszenie wdomach studenckich Politechniki przy ulicy Hibnera (obecnie ulica ^oStudzienki) weWrzeszczu i naWSP przy ulicySobieskiego. Punktem kulminacyjnym była demonstracja podŻakiem. Ci,którzy tam byli,opowiadali o brutalnym dachowaniu milicji, ormowców i ludzi z bezpieki. 
15 marca na ulice Wrzeszczana wysokości filharmonii wyszlistudenci, uczniowie 1 mieszkańcy miasta. Ewa postanowiła dołączyćdo ludzi pod ambasadą radziecką, niedaleko.Spodziewała sięzadymy,pod beretpróbowała włożyćpokrywkę odgarnka, ^tedy nieoczekiwany przyszedł jej ojciec.Nie poszła.Opancerzenie napewno by się 
przydało. Wstarciach zmilicją byli ranni po obustronach, w tymstudenci i uczniowie. O strajkach na UniwersytecieWarszawskim i w Gdańsku, później o poruszeniach wcałej Europie: Francji,później wCzechosłowacji przezlata opowiadali uczestnicy wydarzeń i świadkowie. Nie były w centrum moich zainteresowań, byłam absolutnie poza polityką z powodu natłoku zajęć,spraw osobistych,ale również 
dlatego, że od najmłodszych lat w domu rodzice pilnowali, byśmy unikali materii polityki jak pola minowego. Nie interesowały mnie racje polityczne,natomiast nie mogło być obojętności wobec brutalnych zachowań milicji, solidaryzowałam się z pobitymi,poddanymi represjom aż do paszportu w jedną stronę. Znakiem solidarności była studencka czapka i roznoszone przez kolegów ulotki.To nie był 
czas komórek i serwisów społecznościowych. 
Jakub Szadaj, gdańszczanin, rocznik 1948, na początku kwietnia 1968 został aresztowany: wyrok 10 lat. Odsiedział połowę kary. W1992 roku został całkowicie oczyszczony z zarzutów postawionych mu w 1968. 
Przeżyłam głęboko tajemnicze zniknięciepo wypadkach marcowych dwóch koleżanek zroku: Ewyi Basi. Szeptane informacjewłaściwie niczego nie wyjaśniały. Wyjechały z Polski z powodu pochodzenia, to było najprostsze i najokrutniejsze wyjaśnienie. 
Nic niewiem o Ewie, z Basią mam kontaktna fb.Mieszka wHolandii, zajmuje się operą jako wytrawna dziennikarka. Na moje pytanie o rok '68odpowiedziała: 
Wyjechaliśmyjakojedni z pierwszych we wrześniu 1968. Mój ostatni rok był drugi, 67/68... Te czasy staram się zapomnieć i muszę Ci się przyznać, że mi się na ogól udaje. Nie chcę żyć przeszłością, a przynajmniej tą złą przeszłością. KsiążkiLidii Burskiej nie znam: polecasz? Ostatnio ukazuje się tyle książek na temat '68 i ja z nimi nie chce mieć nic wspólnego. To jest na ogół naciąganie, jazda pogłowach innych, ostatnio bardzo popularnajest książka Sabiny Baral Zapiski z wygnania, która mnie wręcz mierzi z góry. Książki nie czytałam (i nie będę czytać) ale znam Sabinę i nie rozumiem, jak może dostać tyle uwagi, nawet w teatrze 
to będą wystawiać... 
Jak niewierny Tomasz..., nie uwierzę, póki nie dotknę. Kupiłam Zapiski z wygnania, również dlatego, że książkę rekomendujeEwa Lipska,której poezję cenię. Przeczytam, to kolejne świadectwo, by zrozumieć... Basia to przeżyła, więc i ją rozumiem. 
Lidia Burskaw napisanejdziesięć lattemu rozprawie habilitacyjnej i pośmiertnie wydanej jako książka zatytułowana^^w^r^ i inne złudzenia. 0pokoleniu 
-96
68 w Polsce twierdzi, że dyskusja o roku '68 dopiero się zaczyna. Konieczna była perspektywa czasui dystans. Uczestnicy zdarzeńMarca zbiegiem czasuzmieniają punkt odniesienia, oceniają je z innej płaszczyzny, bogatsi o własne i społeczne doświadczenia. 
Wzbiorowej biografii pokolenia '68 „przesuwające się kulisy' widać dość dobrze, ich °dkrycie staje się ważnym momentem deziluzji,dekonstrukcji i destrukcji marksizmu. (...)Jest to rodzaj zbiorowej diagnozy i samokrytyki z rozpoznaną u siebiefałszywą świadomością. 
(Fałszywa świadomość,czyli ogląd rzeczywistości wedługnabytych z istniejącego układu wyobrażeń,które pozanim się niesprawdzają). 
Rok '68,zdaniem autorki,rozpoczął wciążtrwający procesprzebudowy świadomości, pozwala zderzyćpunkty widzenia uczestników i obserwatorów (autorka, r°cznik 1953przyjmuje tęperspektywę),różne źródławiedzy, rozbieżne interesyi cele. 
Rozmawiam z koleżankami ze studiów Minęłopięćdziesiąt lat, jasne,że nie Pamiętają szczegółów marca '68. Bardziej przeżyliśmy rok 1970, kiedy na ulicy Polanki stanęły czołgi...Nie znaszego powodu, prawdopodobnie zpowodu wojskowego szpitala na wprost akademików I dzień 17 grudnia,kiedy pod akademikiem stanęły autobusy,by wywieźćnas do pociągowi dodomów Zapobiegawczo,byśmy już nie jeździli pod Żak i pod KW zobaczyć jak pięknie wygląda spalony. 
Zdarzenie tamtego czasu w wierszu zamknął nasz kolega, poeta Stanisław Gostkowski (1948-2000). 
^potkanie po40. latach absolwentów filologii polskiej UG, rocznik 1971-1972 
śród nich bohaterowiewiersza Stanisława Gostkowskiego-Kazimierz Nowosielski i Tadeusz Knade źródło: domowe archiwum) 
ciała 
przyjaciołom z lat studenckich 
leżą w bruku ulicznym 
skręcone w gąsienicach czołgów 
krwawią resztkami życia 
są malutkie 
wobec ogromuśmierci 
cóż nam jeszczepozostało 
z tych lat 
trzy pełnestrzykawki krwi 
i trzech studentów 
piątego roku filologii polskiej Tadeusz Knade zemdlał Kazio Nowosielski trzyma 
się blado uśmiechem •gty 
no i ja średnio wytrzymały 
na mrozy grudnia 
do czyjegoserca 
trafi ta krew 
policjanta stoczniowca 
oto jest pytanie 
na które chyba sam Hamlet nieda pełnej 
odpowiedzi w dzisiejszy wieczór 
skoro karetki pogotowia 
szaleją po ulicach 
Gdańska 1970 roku 
(Stanisław Gostkowski) 
-98
# * # 
Różne są miary bohaterstwa.Trzej nasi koledzy,by mieć swój udział w historii, °ddali honorowo krew,a Staś po latach napisało tym wiersz. 
B., którastudiowała socjologięna UniwersytecieWarszawskim rok 1968pamięta dokładnie. Brutalne starciaz milicją,pałowanie, później rozwiązaniecałego Wydziału Filozofii, rozwiązanorównocześnie socjologię,psychologię,ekonomię. Później były nowe zapisy, przerwa w zajęciach trwała do końcamaja. Niepokornych studentów Wcielano do wojska. B.pamięta odprowadzanie na Dworzec Gdański kolejnych przyjaciół. 
Wracam do tamtego czasu pod wpływem lektur: Sendlerowej Anny Bikont i książki Awangarda i inne złudzenia. O pokoleniu '68 w Polsce LidiiBurskiej. 
Historia opowiedzianaprzez AnnęBikont obejmujekilkadziesiąt żydowskich rodzin, których dzieci uratowanoz gettawarszawskiego dzięki pomocy IrenySendlerowej. Autorka przeprowadziła skrupulatną kwerendę poszukując dokumentów dotyczących każdego dziecka, każdej sprawy. Jednak nie te osobiste historie bohaterów i epizody z życia IrenySendler, a właśnie tragiczna cezura roku 1968 jest wstrząsająca. Nie ma żadnej wypowiedzi Sendlerowej z 1968 roku, która wspierałaby °wczesnąpropagandę. A nie wyobrażam sobie, by na niąteż nie naciskano.Jadwiga Piotrowska, 
Jej przyjaciółka z pracy i konspiracji, uległa zatrutym oparom tamtego czasu. 
Michał Głowiński,dziecko uratowanez getta,późniejszy profesor nauk humanistycznych,historyk literaturypolskiej i teoretyk literatury,pisarz i znawcanowszych dziejów literatury polskiej,autor podręczników, z których korzystałam w czasie studiów i którego książki do dziś zajmują ważne miejsce w domowej biblioteczce pisał o Sendlerowej:Jej świat się załamał w okresie marcowym. Na wszystkie kłamstwa reagowała alergicznie. Wyjeżdżają jej znajomi i przyjaciele. 
Rok 1968 przecina życiorysy, przyjaźnie, odsłania różnice w pojmowaniu Patriotyzmu, lojalności i przyzwoitości. Polaryzują się podziały,również między ocalałymi. Mimo to Jana Dobraczyńskiego, którego sytuuje się we frakcji moczar°wskiej, wciąż łączy uczucie zJadwigą Piotrowską, która odprowadza znajomych na Dworzec Gdański. 
Jerzy Ficowski w 1942roku miałosiemnaście lati widział okropieństwai tragedie żydowskich dzieci. Pisałem te wiersze, bo nie należałem dogatunku skazanego na zagładę, a°glądalem mord. 
-99
Ksiądz Ryszard Pawlukowski (1972-1985) 
W 1972 roku proboszczem parafii pw. św. Franciszka zAsyżu zostałks. Ryszard Pawlukowski, rocznik 1929. 
Urodził się w Kałuszynie w powiecie Mińsk Mazowiecki.Święcenia kapłańskie otrzymał wczerwcu 1955 roku wGorzowie Wielkopolskim z rąk ks.arcybiskupa Walentego Dymka. Po święceniach ks. Ryszard Pawlukowski był wikariuszem w Krzeszycach, BrzeźnieLęborskim,z koleiw sierpniu 1958 Kuria Biskupóww GorzowieWielko-
Rok 1980. Ks. Ryszard Pawlukowski -jubileusz 25-Iecia polskim wyskfamłodego księdzado parafii kapłaństwa pw. NMP Królowej Polski w Lęborku 
(Zdjęcie zdomowego archiwum AnastazjiBrzywcowej) . . , . ,
jako drugiego wikariusza. Następnie był wikariuszem w Tychowie, Toporzyku,Dębnicy Kaszubskiej. W 1972 roku został objęty administracją diecezji koszałińsko-kołobrzeskiej (w wyniku reorganizacji Kościoła w Polsce) otrzymał probostwo w parafii pw św Franciszka z Asyżu w Wytownie,gdzie pozostałdo 1985roku. Ostatnim jego probostwem była parafia pw św.Andrzeja Boboliw Biesowicach.W 1997roku przeszedł wstan spoczynku i zamieszkał wUstce. Wostatnich latach życiaciężko chorował.Zmarł w2016roku i został pochowany nacmentarzu wUstce -Zimowiskach. 
Tyle mówią suche fakty. Kiedy jednakspleciemy je ze zdarzeniami czasu historycznego, okaże się,ile hartuducha i trudnych wyborówmusiał dokonywaćktoś,kto wybrał trudną życiową drogęduchownego.Mimo tow tym czasieparafia Wytowno wydała dwóch księży, których święcenia przypadają na czas sprawowania przez ks. Pawlukowskiego zadań proboszcza.Są to ks. Ryszard Baran-data święceń: 1978, i ks.Jan Rataj-data święceń: 1978. 
Kapłaństwo ks. Ryszarda Pawlukowskiego przypada naczas ciągłych zmian, również wKościele (SobórWatykański II, zmianyorganizacyjne Kościoła w Polsce w 1972roku) i wzburzeń społecznych,wreszcie stanuwojennego.Starał się pomagać wiernym organizując pomocmaterialną, głównie rozprowadzając dary przesyłane z Zachodu.W Objeździe punktrozdziału wimieniu księdzaprowadziła parafianka Anastazja Brzywca,w czympomagała jej gospodyni proboszcza,pani Melania. 
Tom wierszy Odczytanie z popiołów został wydany wWarszawie w1980 roku. Tam zamieścił wiersz oswojej żonieEłżbiecie Koppel poszukiwanejpo wojnieprzez organizacje żydowskie jakodziecko ocalałe zZagłady: 
To Twoje matki obie 
nauczyły Cię 
tak nie dziwić się wcale 
kiedy mówisz 
JESTEM 
W marcu 1969roku urodziła sięim córka Anna. Elżbieta, zajętaciążą, później opieką nad niemowlakiem, o wiele mniej przeżywała antysemicką atmosferę tamtego czasu niżjej mąż -pisze Anna Bikont. 
Elżbieta Ficowska wnagraniu dla fundacji Shoah powiedziała, że nie potrafi być Żydówką. Ile żydowskich dzieci nie poznało tajemnicy swego pochodzenia, nie chciało być Żydami, o tym też opowiada Anna Bikont. Norman Davies w Bożym igrzysku pisze o masowym powojennym opuszczaniu Polski przez ocalałych z Holocaustu.Emigrowali dzięki pomocy organizacjiUNRRA. 
Jedyną liczniejszą grupą ludności żydowskiej, która w tych warunkach miała ochotę zostać w Polsce byli ci, którzy mieli zamiar albo służyć nowemu reżimowi, albo wyciągnąć jakieś korzyści zjego panowania. Nieproporcjonalnie liczny element żydowski trafiłdo wyszkolonych przez Sowietów kadr, które miały kierować rodzącą się komunistyczną administracją oraz do pracy w służbach bezpieczeństwa. (...) Wydarzenia te miały się przyczynić do zaostrzenia napięć w łonie partii w latach 1955-1956, a także lec u podstaw antysemickiej kampanii z roku 1968. 
Gdy wżyciezwykłych ludzi wkracza polityka,dzieją się rzeczystraszne. Pomyłki w rozpoznaniu rzeczywistości są nie do naprawienia. Jednak rok '68 buntami młodzieży przeciąłrównież okrzepłestruktury społeczneZachodu (Francji),mieszczańskie wzorce życia zostały poddane krytyce zbuntowanej młodzieży.Leszek Kołakowski i inni intelektualiści widzieli wówczas rozdzielnienasz marzeciich maj.Lidia Burska przypomina późniejszy artykuł Tadeusza Nyczka Obudziłem się nagle nagi, przywołując jego spostrzeżenie ołączącej młodych wspólnociepokoleniowej, zarówno w krajach demoludów, jaki i na Zachodzie. 
Wspólnota buntu była ważniejsza odróżnic historycznych i politycznych. Rodziło się pokolenie'68. Dlatego Burska uważa, że przeobrażającasię opowieść „pokolenia 68jest ciekawsza od znanych i opisanych wydarzeń. (...) Aby zinterpretować, uczynić znaczącymi 
J 
zdarzenia, w których uczestniczymy (...) musimyje najpierw wyodrębnić ze strumienia życia 
1^fabularyzować", iuczynić przedmiotem opowieści. 
Minęły dziesiątki lat od Marca '68.Staliśmy się mądrzejsi o kolejne doświadczenia, amoże namsię tylko wydaje, że wiemywięcej i więcej ze światarozumiemy. Być możenie odrobiliśmyzadanej przezhistorię lekcji,skoro wciążtrwa spóro rolę buntu '68w drodzedo wolności.Pokoleniowa tożsamośćrodzi sięnie tylko na ulicy, raczej w niszach kulturowych, co wiele lat później, wczasie Solidarności ujawniło się w wydawnictwach drugiego obiegu, w twórczości Herberta, Krynickiego i Barańczaka, i innych, orazniezależnych czasopismach.Dziś ważne jestteż pytanie, jakie perspektywy i jak swą tożsamość artykułuje pokolenie dekady lat później? Rozproszeni poświecie lubskupieni wskrajnie prawicowychorganizacjach z fałszywą ideologią są zdolni doogólnoludzkiej solidarności i empatii?Jakie wyznają wartości? 
Na zakończenieza autorkąAwangardy przytoczęopinięJózefa Dajczgewanda: 
rok to było przecież na kształt dwudziestowiecznej Wiosny Ludów. Wydawało sięprzez jakiś czas, że oś Berkeley-Warszawa-Praga może wiele zmienić. Potem, po paryskim maju, °kazalo się, że cały ruch studencki na Zachodzieposzedł w innymkierunku, jakby niezauważył polskiego i czeskiego doświadczenia. Ale zanim do tego doszło, spotykaliśmy się z delegacjami studenckimi innych krajów. Okazywało się, że i my, i onidyskutujemy o tych samych sprawach, i jeśli ktoś chce rozumieć marcowy ruch studentów polskich tylko w ramach rozgrywek między Partyjnymi koteriami, robi błąd, bo to jest o wiele za malo. 
Po roku'68 przyszływ Polsce kolejneznaczące datyi miejsca.Nie przeobraziły °ne wznaczący sposóbnaszej zbiorowej świadomości, wtym stosunku doobcych, ^ciąż widzimy wnich zagrożenie,sami oczekujączrozumienia i pomocy,gdy nam swiat się wali. W tej sytuacji drogowskazem wciąż, mam nadzieję, pozostają Herbertowe Przesianie Pana Cogito i Raport z oblężonego miasta. 
Kościół w tamtym czasie stanowił rodzaj legalnej opozycji, z którą władze partyjne (państwowe) musiały się liczyć. Tak było też w okresie stanu wojennego. Organizował pomoc dla represjonowanych i potrzebujących wsparcia Materialnego.Z chęci niesienia pomocy Wszystkim znajdującym się w potrzebie prymas Józef Glemp 17 kwietnia 1982 roku wydałDekret, mocą którego powołano Prymasowski Komitet Pomocy 
bliźniemu (PKPB) 1978, Kościół wObjeździe (jeszcze bez boazerii) 
Na pierwszym planie nowożeńcy: Maria i Henryk Kargulowie. 
Komitet prowadził dystrybucję Błogosławieństwa udzielaks. RyszardPawlukowski 
i , . (Zdjęcie z domowego archiwum parafian)
Qarow z transportów zagranicznych, głównie z Francji,organizowanych przezStowarzyszenie Katolickich Organizacji Charytatywnych. Rozdzielanoprodukty żywnościowe,ubrania, lekarstwa,środki dezynfekcyjne i higieny osobistej. Do parafii w Wytownie docierałysery, mąka, proszki do prania, pampersy i inne poszukiwane przez ludzi dobra codziennej Potrzeby. 
Na terenieparafii równieżdokonywały sięzmiany Przezwiele lat opieka konserwatorska nadwiejskimi kościołami praktycznienie istniała,dlatego parafianiedokonywali zmian wedługwłasnych pomysłów.W Objeździezawiązała sięgrupa osób,aby °dświeżyć surowe wnętrzeczterystuletniego kościoła.Zakupiono modrzew od pana Wilhelma Wieliczki,miejscowy stolarz KazimierzKrawiec wykonał boazeryjne deseczki i przykrywałnimi suroweściany zwyraźnym belkowaniem pruskiegomuru. Wnętrze kościoła zmieniało się.Filary pomalowano farbą olejną. Pracę wykonał Czesław Basałajwedług koncepcji AnastazjiBrzywcowej. 
Parafianie byli zadowoleni.Ks.Pawlukowski nie protestował,w zasadziewspierał Iriicjatywę. Wymieniono równieżstary ludowo-barokowy ołtarz tworzący przy Scianie między oknami rodzaj prezbiterium-na wolnostojący drewnianystół pański w kształciekielicha,pozwalający nazmianę kierunkuodprawiania mszy-kapłan stał Płodem dowiernych. Usunięto też ambonę i ławeczki woddzielnym boksie przy °ltarzu. Zmianyw wystroju filialnego kościółka wObjeździe wczasie zbiegły się 
posoborowymi zmianami wKościele katolickim w Polscepo Soborze Watykań
skim II. Wprowadzeniezmian historycy Kościoładzielą na trzy okresy: 1966-1972, 1972-1978, 1978-1989. Kolejno dokonywały się zmiany: kierunek odprawiania mszy, zezwolono na komunię narękę,wprowadzono świeckichszafarzy,włączono do posługiliturgicznej kobiety,dopuszczono nowyrodzaj muzyki,powszechny stał się znak pokojui gesty bliskości -podanie ręki23. 
Wydarzeniem, które jednoczyłoparafian i podnosiło temperaturę życiareligijnego był 16 października 1978 roku, dzień wyboru Karola Wojtyłyna papieżaoraz inauguracja pontyfikatu. 
Ks. Ryszard Pawlukowski byłproboszczem wparafii pw.św.Franciszka zAsyżu w Wytownieprzez najważniejszych trzynaścielat, kiedyzmieniał siępolski Kościół, zmieniało się społeczeństwo i ustrój. 
Przed kościołemw Objeździe: ks.Ryszard Pawlukowski z parafianką po I KomuniiŚwiętej 
(Zdjęcie zdomowego archiwum parafian) 
Rok 1988. Tomek Brzywcy i Ola Roman podczas uroczystości I KomuniiŚwiętej, za Stołem Pańskim ks. StanisławFortuński 
W roku 1979/80 rozpoczęto pokrywanie ścian wewnętrznych kościoła boazerią. (Zdjęcie zdomowego archiwumparafian) 
-104
Ksiądz Józef Pietras (1985-1986) 
Ks.Józef Pietras był proboszczem w Wytownie krótko, od 28 lutego 1985 roku do 20 sierpnia 1986 roku. Pamiętają go głównie ci, którym udzielał sakramentów: I Komunii Świętej, ślubu lub chrztu.Pamiętają go również dawni uczniowie, którzy lekcje religii i nauki przedk°rnunijne pobierali w kościele w Wytownie, Objeździe a takżew Rowach, gdziezimą, kiedy 
dokuczał mróz, nauka religii odbywała się 7 w^towfie ,, ,
o J KS.Jozer Pietras udzielaślubnego błogosławieństwa nowozencom: 
W domu pani Wiesi Świergalskiej.Przed dopusz-Marzenie Baranowskiej i Krzysztofowi Działeckiemu (Zdjęcie zdomowego archiwum parafian) 
czeniem do sakramentu komunii odbywał się egzamin, w którym uczestniczyć powinni rodzice. Ksiądz był wyrozumiałym Nauczycielem, mimo to uczniowie byli dobrze przygotowani i wszyscy egzamin zdali, ale przeżycie i doniosłośćmomentu zapamiętali nacale życie. 
Drugoklasiści (rocznik 1977) po Pierwszej KomuniiŚwiętej wraz z ks.Józefem Pietrasem na schodach do kościoła wObjeździe 
(Zdjęcie zdomowego archiwumparafian) 
Ksiądz Wojciech Przybylski (1986-1989) 
irs 
Rok 1989. Msza Święta Prymicyjna ks. MirosławaKoniecznego w kościeleparafialnym pw.Św. Franciszka z Asyżu w Wytownie 
Ks. Wojciech Przybylski na drugim planie.Od 2012 rokuks.Mirosław Konieczny jest proboszczem wparafii Siemianice. (Źródło: domowearchiwum) 
Ks. Wojciech Przybylski, proboszcz parafii pw.Sw. Franciszka z Asyżu wWytownie wlatach 19861989,święcenia otrzymałw 1978 roku. Krótki był czas proboszczowania w Wytownie,ale obfitował w ważne, godne zapamiętania zdarzenia. 
Kiedy w czerwcu 1987 roku papież Jan Paweł II po raz drugi pielgrzymował do Polski,tym razem do Gdańska, ks. Wojciech zorganizował wyjazd parafian na spotkanie na Zaspie. Dorosły dziś parafianin Jakub miał wtedy 10 lat i z babcią pielgrzymował do Ojca Świętego. Zrozumienie doniosłości tamtego zdarzenia przyszło po latach. Wtedy przerażał i zachwycał tłum pielgrzymów i najważniejsze było dotarcie do autokarów pozostawionych z konieczności na obrzeżach miasta. 
Dawni uczniowie wspominają księdza Wojciecha jako życzliwego i radosnego nauczyciela,który wczasie 
przerw potrafił z nimi,podwinąwszy sutannę, zjeżdzać na sankach z górki przy kościele.Jednocześnie był wymagajacy i sprawiedliwy. Wciąż do parafii płynęły dary, a ksiądzrozdzielał je dyskretniei według potrzeb. Niezmierną radość młodym mamom sprawiała otrzymana od księdza paczka pampersów, nie do kupienia wówczas wsklepie. 
Gospodynią na plebanii została pani Kazimiera Szubert z Objazdy, samotna wdowa,którą ksiądzWojciech traktowałjak osobębliską.Odwiedzał panią Kazimierę 
ft 
-106
nawet poopuszczeniu parafii.W czasiejego proboszczowaniarozpoczęto porządkowanie staregocmentarza wObjeździe.Była taka konieczność,ilość miejscpochówku się zmniejszała i trzeba było przygotować nowe. Szkoda tylko, że usunięto stare ewangelickie mogiły wraz z ich charakterystycznymi krzyżami i ogrodzeniami, które niewiadomo, gdzieprzepadły. Kamienne częścinagrobków pozostałyi kilka lat później wykorzystano je przy budowie fundamentówplebanii. Inne wciąż leżą na obrzeżu cmentarzalicem do ziemi. 
% # # 
Ks. Wojciech Przybylski był patronemMszy Świętej Prymicyjnej ks.Mirosława Koniecznego, pochodzącego z Wytowna, który otrzymał święcenia 28 maja 1989 roku. Jesienią tego samego roku ks. Wojciech czynił przygotowania d° przeprowadzki a jednocześnie współorganizował z przybyłym do parafii ks. Stanisławem Portuńskim przyjęciew parafii kopiiobrazu Matki ^°żej Częstochowskiej w II etapie Nawiedzenia. 
Peregrynacja Obrazu MB Częstochowskiej w II etapie rozpoczęła się w Drohiczynie ^ maja 1985 roku. Diecezja koszalińsko-kołoktzeska celebrowałaNawiedzenie od października 1989 roku dowrześnia 1990. 
Wizerunek MatkiBożej Częstochowskiej 
# * # 
Parafia Wytowno, jeszcze niepodzielona, miała dwóch księży: ks. Wojciecha 1 nowo przybyłego kapłana,ks.Stanisława Fortuńskiego. Kościół pw.Matki Bożej Częstochowskiej wObjeździe i caławieś czyniłyprzygotowania doprzyjęcia Obrazu, ^dekorowano okna domów i dróżki wędrówki Matki Bożej w częstochowskim Wizerunku. Wielka uroczystość 11 listopada 1989roku zgromadziła w parafiiMB Częstochowskiej duchowieństwo z ks. Piotrem Krupą, biskupem pomocniczym diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (1984-1992) i wiernych,którzy całą noc czuwali modlitewnie przy Obrazie. 
Ks. Wojciech podkreślałszczególny charakterNawiedzenia z uwagi nawezwanie kościoła wObjeździe.Późnym wieczorem uczyniłgest,którym nawiązałdo początku I Nawiedzenia: W święto Matki Bożej Częstochowskiej-26 sierpnia 1957 roku naJasnej Górzew ramach uroczystościrozpoczęcia milenijnego nawiedzenia nastąpił symboliczny obrzęd zetknięcia oryginalnego obrazu z poświęconą kopią. 
Ksiądz Wojciech na uroczystości wkościele wObjeździe uniósł peregrynujący wizerunek Matki BożejCzęstochowskiej i zetknął go z obrazem w prezbiterium. Byłam świadkiem tej sceny 
Marginalia: Odpust w kościele pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe 
(Częstochowska Hodegetria24) 
Kto, kiedy i gdzie namalował wizerunek Matki Bożej,zwanej Częstochowską? Czystko jest tu legendą lubzostało opatrzonezastrzeżeniem prawdopodobne.Obraz ^charakter ikony zwanej Hodegetria, czyli ikony przedstawiającejMatkę Bożą okazującą ręką na Jezusa błogosławiącego światu (greckiehodos oznacza drogę), 
ikonie Maryja wskazuje na Dzieciątko, które trzyma na ręce jako na Drogę, najstarszy i najbardziej rozpowszechniony sposób przedstawienia Matki Bożej z dzieciątkiem. 
Jest teżteoria, że obrazpowstał międzyIV-IX wiekiem,z oczywistymiwpływami bizantyjskimi.Legenda obrazuwiąże goz ŁukaszemEwangelistą,opowiada, że został ^malowany na fragmencie stołu, przyktórym ŚwiętaRodzina wspólniespożywała P°siłki. Przypuszcza się też,że ikonamogła powstaćw jerozolimskim Wieczerniku. 
Obraz ma wysokość 121,8 cm,szerokość -81,3 cm, grubość3,2 cm.Składa Sl9 z trzech desek z drewna lipowego, pokrytych drobno tkanym płótnem.Jednowarstwowe malowidło wykonano farbami temperowymi na jednorodnej gładko szlifowanej zaprawie kredowej grubości 2-3 mm. 
Nimby okalające głowy Matki Bożej i Dzieciątka mają wysokość 5-6 mm. 
^°rzą je wyrzeźbienia deski w głąb na płaszczyźnie całego obrazu.Obraz jest uJ?ty w drewniane ramy gotyckie.Twarz Matki Bożej ma kolorciemnego miodu, e° wynika ze sposobumalowania ikon, ale również z wielu warstw ściemniałego ^erniksu.Prawy policzek znaczą dwie równolegle biegnące rysy,przecięte trzecią
linii nosa. Na szyiwystępuje sześć cięć,z którychdwa są widocznedość wyraźnie, 
cztery pozostałe-słabiej. 
-109
Jan Długosz pisał owizerunkuMaryi, że zostałon wykonany dziwnym i rzadkim sposobem malowania (...) ukazującMaryjęprzeladnym wyrazie twarzy, któraspoglądających przenika szczególną pobożnością -jakbyś na żywą patrzył. 
NaJasną Górę wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem przywiózł Władysław Opolczyk 31 sierpnia 1384 roku,gdzie dwa lata wcześniej osadził sprowadzonych z Węgier paulinów WedługJana Długosza obraz był czczony nie tyłko w Polsce. Już przed 1430 rokiem czciły go sąsiednie kraje, a mimo tow tym właśnie roku został zniszczony przez złoczyńcówz Czech,Moraw i Śląska pod wodzą kniazia Ostrogskiego zWołynia, chcącegoskłócić WładysławaJagiełłę z braćmi.Zginęło wówczas kiłkupaulinów, zrabowanowota, przebito twarzMadonny, a obrazrozpadł się na trzy części. Paulini zawieźli zniszczony obraz do Krakowa, a sprowadzeni przez królaJagiełłę malarze podjęli się konserwacji.Skleili deski, ale nie udało się pokryć obrazufarbami temperowymi,gdyż był malowanyenkaustyką,czyli techniką woskową. Konserwatorzy zdecydowali się na usunięcieresztek dawnego malowidła i na naprawionej oryginalnej desce namalowali wierną kopię obrazu. Na pamiątkę tragedii na twarzyCzarnej Madonnypozostawiono trzycięcia.Matka Bożaubrana jest wgranatową suknię ozdobioną złocistymi liliami.Kwiaty mają kształt identyczny jak lilie z herbu dynastii Andegawenów.Być może król chciał w ten sposób uczcić zmarłą Jadwigę i nakazał namalować je podczas renowacji. Ale możliwe jest,że to właśnieJadwiga-jak twierdzi innalegenda-przywiozła obrazdo Polski jużz tym symbolem, zaś kochającymąż zadbał tylko o cenną po niej pamiątkę. Na lewym ramieniu Maryja trzymaDzieciątko w karminowej sukni, prawą dłonią wskazuje Jezusa. 
Od drugiej połowy XVII w.obraz zdobią sukienki zklejnotów, daruwiernych-Obecnie istniejedziewięć sukieneknakładanych na obrazMatki Boskiej Częstochowskiej: brylantowa (diamentowa) zXVII w,rubinowa (wierności)z XVIIw., koralowa z 1910 r., milenijna z 1966 r., koralowa z 1969 r., sześćsetlecia (koralowo-perłowa) z 1981 r., sześćsetlecia (złota) z 1982r., bursztynowo-brylantowa z2005 r. i wdzięczności i miłości,cierpienia i nadziei narodupolskiego z2010 r.Od 1673r. wizerunek zakrywa zasłonaze srebrnejblachy, przedstawiająca genezęNiepokalanego Poczęcia Marii Panny, dar rodziny Działyńskich.W 1717 r.obraz został uroczyście uhonorowany koronami papieskimi ufundowanymi przez Augusta II Sasa. Od chwili koronacji obrazu zaczęto czcićMatkę Bożą jako Królową Polski. Tym samymJasna Góra zyskała rangęstolicy Królowej Polski,a ideę tę utrwaliłokres zaborów. 
W październiku1909 rokuskradziono dwiekorony zdobiąceobraz odprawie ^00 lat, wtedy papież Pius X ofiarowałMatce Najświętszej nowe korony.22 maja 1910 roku odbyła się powtórna koronacjawizerunku Matki Bożej. 
W latach 1925-26dokonano pierwszej fachowej (naukowej)konserwacji obrazu. Podczas II wojnyświatowej obrazuległ następnym zniszczeniom(złuszczenie farby Przez wilgoć,a później wyschnięcie),ale ocalał w ukryciu.W 1948 roku przeprowadzono kolejneprace konserwatorskie,potwierdzające wcześniejszeuszkodzenia 1 zniiany. W latach 2009-2012przeprowadzono najnowsze prace konserwatorskie i badawcze obrazu, pod kierunkiem najwybitniejszych naukowców i specjalistów, ^braz umieszczono też wspecjalnej szklanej kasecie zklimatyzacją, wktórej ma Realne warunkiatmosferyczne (wilgotnośćpowietrza, temperatura,itd.). Popularność wizerunkui cześć dlaMaryi wyrażają się przyjmowaniuwezwania MB Częstochowskiej przez wielekościołów wPolsce. 
WezwaniaMatki BożejKrólowej Polski iMatki Bożej Częstochowskiej szczególnie popularne są w diecezjach koszalińskiej,szczecińskiej, zielonogórsko-gor£owskiej, legnickiej, świdnickiej, wrocławskiej. Po 1945 r. był to obszar tzw. Ziem Odzyskanych, gdzie na przyłączonych doPolski terenach utworzonoadministratury apostolskie istniejącedo 1972r.Zasiedlanie ziemrepatriantami i osadnikami łączyło Sl?z przekształcaniemświątyń ewangelickich,stąd nadawaniewielu parafiomwezwań 
Królowej Polski i MBCzęstochowskiej.Chodziło onasycenie nowychobszarów 
kulturowych i religijnych treściami katolickimi i przekształcenie ich wobszar swojski, 
Ocechowany polskością. 
W kanonie 1218 Kodeksu Prawa Kanonicznego czytamy: Każdy kościół P°winien mieć swój tytuł, który nie może być zmieniony po dokonaniu poświęcenia kościoła. 
"W ten określa zwykle biskup diecezjalny. Nie można go zmieniać,chyba że za ^§°dą Stolicy Apostolskiej. Zgodnie z normami Watykanu z tytułem kościoła ^^zane jestświęto tytułu-po prostuodpust.Odpust niema rangiświęta nakazano,ale powinien byćcelebrowany coroczniew stopniu uroczystości,gdyż według natury tego święta i kalendarza liturgicznego przysługujemu miano uroczystości. SoczystośćMatki BożejCzęstochowskiej ustanowił Pius X naśrodę po24sierpnia. 
^1931 r. Pius XI przeniósł ją na26 sierpnia.Kościół parafialnywObjeździe tytułuje Sl? Wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej od czasu utworzenia we wsi filii kościoła katolickiego parafii w Wytownie, której proboszczem,z nadaniaAdmmistratora Apostolskiego w GorzowieWielkopolskim, był ks.Jan Zieją. 
W dawnej parafii, czyli w Wytownie nie ma żadnych dokumentówświadczą' 
cych o procesie wyboruwezwania dlawiejskiego kościoław Objeździe. Nie mateż 
dokumentów dotyczącychinnych kościołóww parafii. Prawdopodobniewszystko 
odbywało się w bezpośrednim kontakcie, bez formalności. 
Prawdopodobne też, że nadanie tytułu MB Częstochowskiej wiązało się 
z kilkoma racjami,których wagę rozumiał pierwszy proboszcz parafii Wytowno 
-ks.Jan Zieją. Po pierwsze, celem było podkreślenie wyjątkowej roli Maryi -przez najlepiej znany wizerunekMB wPolsce. WizerunekMatki BożejtypuHodegetria wyrażałteż przekonanie kapłana,którego drogę życiową przedstawiają książkiJacka Moskwy ŻycieEwangelią [Niewygodny prorok o konieczności czciJezusa jako drogichrześcijan. Po drugie,przyjęcie wezwaniaMB Częstochowskiejwyrażało naturalną potrzebę kultu maryjnegowśród nowych mieszkańcówwciąż wdrodze, niepewnych swego 
losu. Zpewnością wezwanie kościoła akceptowałAdministrator Apostolski ks.prałat Edmund Nowicki,wówczas zsiedzibą wGorzowie Wielkopolskim,ale wspólnota parafialna mogła miećwpływ na wybór tytułu wezwania. 
Kolejne uroczystości odpustowew Objeździe-(rok 2019,proboszczem parafii od sierpnia2015 rokujest ks.Mariusz Drogosz) były celebrowaneprzy udziale księży z dekanatugłówczyckiego orazks. FeliksaSamulaka z parafii św. Antoniego Padewskiego wJezierzycach Słupskich.Jego wizyta przypomniała mi historię zpóźniej jesieni, kiedy nieoczekiwanie zapukał do naszych drzwi ks. Krzysztof Armatys z Francji,posługujący wdiecezji nicejskiej,w towarzystwie dwóch Francuzówposzukujących śladówwojennego pobytukrewnych wobozie jenieckim naziemi słupskiej. Nie znali nazwy miejscowości, opisywali jedynie szczegóły topograficzne pozwalające zlokalizować miejsce.Wiem, żeślady doprowadziły ich właśnie doJezierzyc, gdzie podczas wojny robotnicy przymusowi rozładowywali wagony z materiałów budowlanych i broni. Przedi w czasie wojny była tu bazasterowców firmy Zeppelin. Właśnie ten faktzapamiętali poszukiwacze historii zFrancji.Jaki był dalszy los ich poszukiwań, niewiem. 
Powojenne badania pozwoliły stwierdzić, że w Słupsku i powiecie znajdowało się co najmniej 27 obozów pracy. W Słupsku było ich 13, a liczba robotnic i robotników wynosiU 1350. WRedzikowie byłjeden obóz z 400polskimi i francuskimi robotnikami przymusowymi, wJezierzycach -jedeni około 150 robotników, w Główczycach też jeden z blisko 70 robotnikami-
Ks. Feliks Samalukwspólnie zks.Mariuszem Drogoszem,proboszczem parafii 
-112
J 
w Objeździe,celebrowałMszę św. Oczywiście, nie mówiłw odpustowymkazaniu 0 poszukiwaniach swoich towarzyszy podróży z Francji,ale wracał do znaczenia Wizerunku Matki BożejCzęstochowskiej i jego siły jako symbolu. Niesamowite, jak wszystkie motywy złączyłysię przed kopią wizerunkuMatki Częstochowskiej w Objeździe.Ks. Krzysztof Armatys pochodzi z archidiecezji Częstochowskiej 1 odwiedza sanktuarium z gośćmi z Francji.O swoich corocznych odwiedzinach 11 MB W Częstochowie mówił pochodzący z Kaliszaks. Feliks.Kościelne wzgórze 
* rnaleńkim kościółkiem w Objeździe,któremu patronuje Matka Boża Częstochowska wwizerunku spowitym niezwykłą historią splata historięi losy wieluosób. Okazjonalną ceremonią było poświęcenie tablicy upamiętniającej śp. ks.Stanisława Fortuńskiego,pierwszego proboszczanowo utworzonejparafii pod wezwaniem Częstochowskiej w Objeździe. Wiejski odpust nie miał jarmarcznej oprawy, było kogucików na druciku, nie było ciasteczek. Bywałotak drzewiej,o czym 
P° uroczystości wspominała moja sąsiadka pani Janka, zwracając się do mojej dziewięćdziesięcioletniej mamy.Ja tego nie pamiętam.Mnie tu przezlata nie było, dlatego skwapliwieszukam śladów minionego czasu. 
-„ Ty wszystko wiesz, -* 
Ty wiesz, t+Cię'kocham? * 


ir j2i%
b* śpiks. Stanisław Fortunskjfl J)L ufc 25.10.1950 im. 21.02-2017* 
PAMIĘCI PIERWSZEGO PROBOSZCZA PARAfł W OBJEŹDZIE W LATACH19$?.201ŁJt POCKOWAKECO W RODZINNYM SłElt*. 
at>lica upamiętniająca pierwszego proboszcza parafii MB Częstochowskiej w Objeździe, św. pamięci 
s. Stanisława Fortuńskiego 
r°dio: domowe archiwum) 
Kolejny rok.Piątek, 26 sierpnia 2022 roku. W kościele parafialnym pw.Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe-jak każdego roku-odbyły się uroczystości odpustowe. Przybyli księża z dekanatu glówczyckiego oraz zaproszony przez ks. proboszcza Mariusza Drogosza o. Zbigniew Stachowicz OCD,karmelita, proboszcz parafii Obkas-główny celebrans i kaznodzieja.Jest szczególnie bliski księdzu Mariuszowi, którydo Objazdystamtąd, z parafii Obkas,przybył. 
Uroczystość odpustowa była okazją do zaprezentowania wiernym nowej ikony Matki Bożej Częstochowskiej,której autor, AndrzejDelikta, był obecnypodczas Mszy św. Popołudnie piątkowe było słoneczne, wiernych miejscowych i gości tak wielu, żedrzwi dokościoła otwarto,by siedzącyna zewnętrznych ławeczkachmogli w pełni uczestniczyć wobrzędach. Ikona MBCzęstochowskiej lśniła rozświetlona blaskiem świec i słońca. 
Ikona MB Częstochowskiej w kościeie parafialnym Ks. Fortuński przed wcześniejszym wizerunkiem w Objeździe napisana przez AndrzejaDeliktę MB Częstochowskiej 
(Źródło: profil parafii Objazda naFacebooku) (Źródło: domowearchiwum) 
-114
Andrzej Delikca 
Pisałem ikonę MB Częstochowskiej do kościoła parafialnego w Objeździe 
Kiedy kilka lat temupo raz pierwszy wszedłem do kościoła parafialnegow Objeździe, zachwyca mnie jego prostota. W ołtarzu głównym Rajdowa!się obrazMatki BoskiejCzęstochowskiej, bo pod takim wezwaniem jest świątynia. Spoglądałem na niego, ilekroć bywałem ^ okolicy. Zastanawiało mnie, dlaczego ^zerunek Madonny staje się ciemny i coraz ^niej czytelny. Za zgodą proboszcza, ks. dr. Dariusza Drogosza,przyjrzałem się mu z bliska 1 stwierdziłem, że ciemny werniks spływając m niszczył oblicza Maryi i Dzieciątka. Prawdopodobnie nadmorski klimat, warunki atmos-
C 
eryczne i użytemateriały niesprzyjały trwałości °t>razu. Poddanie go renowacji,co sugerował ksiądz proboszcz,byłoby rozwiązaniem tymczasowym. Zaproponowałem wykonanie kopii ^Zerunku Matki Bożej Jasnogórskiej, która Pozostałaby dziełem trwałym. Propozycja ż°stała przyjęta. 
Prace nad ikoną nie ustawały przez kilka tygodni, po wiele godzin dziennie. Zgodnie składanie darów-Kościół wObjeździe 
•> , , r Msza św.odpustowa z26 sierpnia 2022roku.W ołtarzunowa ikona ^ SZtllką ikonograficzną i wiedzą na temat MB Częstochowskiejnapisana przezAndrzeja Deliktę. 
cudownego obrazu-zgromadzoną m.in.dzięki (Źródło: domowearchiwum) 
lekturze CzęstochowskiejHodegetrii prof.Wojciecha Kurpika-tworzyłem na lipowej desce wizerunekMatki BożejJasnogórskiej. 
Deskę lipową wykonał stolarz-zgodnie zkanonem przyjętym dla ikon.Duży jej rozmiar (114x76 cm) wymagałzastosowania z tyłutrzech szpong(listew zabezpieczających).Od frontudeska posiadawypukłe nimby i kowczeg(5 mm wgłębienie na zasadniczy obraz). 
Po kilkakrotnym przemalowaniu klejem skórnym obydwustron deski, naklejeniu od frontu bawełnianego płótna (użyłem surówki bawełnianej), przystąpiłem do gruntowaniapodobrazia. Do tegocelu zastosowałemmieszaninę kredybolońskiej i kleju skórnego.Po wykonaniu5-7 warstw,wyszlifowałem powierzchnię na sucho i na mokro. Kiedy płaszczyzna była gładka i równa, rozpocząłem przygotowanie nimbów i bordiury pod pozłotę. Wykorzystałem pulment i płatki złota, co daje możliwość polerowania. Po przeniesieniu rysunku ikonyprzystąpiłem do malowania szat, by następnie pozłocić ornamenty na sukience Dzieciątka,liliach i lamówkach na płaszczuMaryi. Końcową fazą było wykonanie karnacji (wizerunków).Całośćpo wyschnięciu-pokryłem werniksem,wykorzystując twardoschnący olej. 
W końcu przyszedł czas umieszczenia ikony w ramie odnowionej poprzez odświeżenie kolorów,wykonanie pozłoty na sękatych laskach i przygotowanie jej do transportu.26 sierpnia 2022r. ikonaMB Częstochowskiej dotarła doObjazdy gdzieJasnogórska Pani osadzona wołtarzu głównym starego kościółka rozjaśniła go nowym blaskiem. 
Andrzej Delikta 
Maluje od zawsze.Jest autorem kilkunastu portretów sakralnych, rzeźb, a także mozaiki 
w ołtarzu Miłosierdzia Bożego w BazyliceMniejszejpw. św. Wincentego Paulo w Bydgoszczy 
oraz prac, które można zobaczyć w kościołach diecezji bydgoskiej, gnieźnieńskiej i toruńskiej 
Marginalia: Nic nie dzieje się przypadkiem 
O tym, dlaczego ks. Jan Zieją nauczył się języka szwedzkiego 
Dag Hammarskjold 
Szacunek dla słowa jest pierwszym Wymogiem dyscypliny zdolnej wychować człowieka dojrzałego intelektualnie, emocjonalnie i moralnie. Szacunek dla słowa 
używanie go z najwyższą starannością 1miłością prawdy-jest warunkiem rozwoju społeczeństwa i rodziny. 
# *• # 
Dag Hammarskjold,Vdgmdrken (pol.Drogowskazy) 
Okładka książki wydanejw2005 roku, pierwszeszwedzkie wydaniepozycji nastąpiło w1963 roku. 
-117
Było tak 
Coś mnie gna w głąb nieznanego kraju dalej i dalej. Grunt coraz twardszy, powietrze rześkie i coraz chłodniejsze. Struny trącane wiatrem od mego nieznanego celu drżą w oczekiwaniu. Nie przestaję wciąż pytać: czy dojdę tam, gdzie życie przebrzmiewajak czysty i prosty ton-w milczeniu. Uśmiechnięty, szczery,nieprzekupny ciało opanowane i wolne. Człowiek który się stał, czym się staćmógł i był tym, czym byłzawsze gotowy zebrać wszystko w prostą ofiarę. Jutro sięspotkamy, śmierć i ja... Ona-wbije swój miecz wczłowieka zbudzonego. Jakże jednak pali wspomnienie każdej chwili zmarnowanej. 
(Dag Hammarskjold, tłumaczył ks.Jan Zieją) 
# * * 
W1610 rokuniebogaty szwedzkichłop PederMikaelsson zSmalandii otrzymał Zasługi wojskowetytuł szlacheckiz nazwiskiemHammarskjold.Zmarł wzamku Kalmar w roku 1646. 
Z jego rodu, z ojca Knuta Hjalmara Leonarda Hammarskjolda, członka Akademii Szwedzkiej, współpracownika Komitetu Nagrody Nobla, eksperta ^dziedzinie liryki portugalskiej oraz Agnes z domu Almquist-dnia 29 lipca 1905 roku wJónkóping nad jeziorem Wetter urodził się DagHjalmar Agne Karl Hammarskjold, jakoczwarty, najmłodszyz czterech synów. 
Wychowany przez ojca twardego luteranina poszukiwał własnej drogi wśród r°zlicznych zainteresowań -przyrodniczych, filozoficznych,literackich, ekonomicznych i społecznych. Po studiach w Uppsali w 1930 r. został kandydatem prawa. Studia uniwersyteckie D.H. ukończył w1933 roku,po czym pracował jako wykładowca na uniwersyteciewSztokholmie i wszwedzkich instytucjach państwowych. 
P kariera państwowarozwijała sięrównolegle zpasją poznawczą: czytałpoetów, filozofów dawnych i współczesnych, m. in.M. Bubera, autora IchundDu, współcze-Snego mu filozofa żydowskiego,który był dla niegowzorem intelektualnym. 
W tymczasie wOrganizacji NarodówZjednoczonych zwolniło się stanowisko Sekretarza GeneralnegoJeden zprzyjaciół D.H.wspomniał, że on-Dag-bardzo V się na to stanowisko nadawał, ten natychmiast zażartował: Nie było takiego wariata, który by mi to zaproponował; i ja niejestem wariatem, żeby to stanowisko przyjąć. 
A jednak, gdygo oficjalniezapytano, wyraził zgodę,tłumacząc sięwobec tego ^mego przyjaciela:Musiałem przyjąć, chociaż to ciężkie. To był mój obowiązek. 
% * # 
Państwa członkowskie ONZw dniu 31 III 1953 r. na wniosek Rady BezpiecZeństwa spośród pięciu kandydatów wybrały Daga Hammarkjólda 57 głosami Przy sprzeciwie1 głosu. D.H.objął stanowiskow ONZ i zrzekł sięwszystkich stanowisk państwowychwSzwecji. Zatrzymał tylkoobowiązki wiceprzewodniczącego 
o 
ZWedzkiego Związku Turystycznego. Pełnił funkcję Sekretarza Generalnego ^*NZ ponad osiemlat. Kiedypowstawała potrzebarozwiązania problemówna arenie Międzynarodowej, mówionoLeaveitto Dag (NiechDag się tym zajmie).Odegrał ważną 
-119
rolę wnegocjacjach dotyczących odbudowykrajów zniszczonych II wojną światową. 
Najgłośniejszym zdarzeniem w siedzibie ONZ w NowymJorku w trakcie jego kadencji 
było słynneprzemówienie, w którym podkreślił, żejego zadaniemjest obrona interesów małych 
państw, a nie mocarstw. Zgromadzenie zgotowało mu gorącą owację. Za to Nikita Chrusz
czow tak się wściekł, żezdjął jeden but i wielokrotnie uderzył nim w stół-wspomina jego 
kuzyn, Erik Hammarskjold (ur. 1954),szwedzki dyplomata, który twierdzi, że praca 
dla Fundacji DagaHammarskjolda to także sposób na wkład w pracę na rzecz mierzeniasię 
z międzynarodowymi wyzwaniami. 
Dalej wspomina: pamiętam też, jak 18 września 1961 roku wraz z bratem i dużą 
częścią rodziny świętowaliśmy urodziny babci. Nagle zadzwoniłtelefon. ONZpoinformowało, 
że samolot zDagiem Hammarskjoldemna pokładzie zaginął w drodzedo Ndołi w dzisiejszej 
Zambii. 
W hoteluw Leopoldville,gdzie D.H.spędził ostatnią noc,w kieszeni pozostawionej tam marynarki znalezionoksiążeczkę Thomasaa Kempis (XIV/XV wiek) niemieckiego zakonnika,teologa i mistyka O naśladowaniu Chrystusa.Wewnątrz była karteczka z tekstemprzysięgi, którą D.H. złożył obejmując urządSekretarza Generalnego. W tym samym roku 1961 parlament norweski pośmiertnie uhonorował DagaHammaskjólda pokojową nagrodą Nobla,exaequo z AlbertemLuthuli 
-południowoafrykańskim działaczem społecznym i politycznym, przewodniczącym Afrykańskiego Kongresu Narodowego. 
W nowojorskim mieszkaniu dyplomaty znaleziono rękopis Yagmdrken, pamiętnik wraz z listem do przyjaciela Leifa Belfragea,który kończyłsię prośbą: 
Jeżeli uznasz, że (zapiski) zasługują na ogłoszenie drukiem, masz prawo to uczynić: niech to będzie coś w rodzaju„białej księgi", dotyczącej moichrozmów z samym sobą-i zBogiem. Dag 
Katastrofa lotnicza, w której zginał D. H. wciąż pozostaje nie do końca 
wyjaśniona.Jeszcze w2017 roku pojawiłysię wątpliwości,czy wszystkieokoliczności 
zaginięcia samolotu zostały należycie zbadane. Znaki drogowe zostały wydane 
w 1963 roku i stały się inspiracją do zainteresowania jego życiem, działalnością 
polityczną, poezją i wiarą. 
Ydgmarken na język polski przełożył ks. Jan Zieją, tłumacząc tytuł jako 
Drogowskazy.Pierwsze wydanieukazało sięw 1967roku,a wydanie II poprawione 
-w 1981 roku wKrakowie. 
Ks. Jan Zieją 
Jan Zieją urodził się 1 III 1897 roku w Kolonii Ossa w gminie Odrzywół,zmarł wWarszawie 19października 1991 roku. Tak urzędowo wyznacza się czas każdemu 
* nas. Bez naszego wpływu. Przypisany odgórnie 
między dwiema datami.Wypełniamy go osobistymi Wyborami, jeśli uznać,że wybór tylkodo nas należy. 
Zycie ks.Jana Ziei opisane, opowiedziane, nawet Ostatnio sfilmowane (premiera filmu Roberta Glińskiego Zieją 13 marca 2020 r.), stajesię własnością wszystkich. Gdzieś krzyżują się drogi i losy, by ostatecznie spotkać si? u celu. 
Pragnąłem żyć ubogo i pracować wśród najuboższych... 
Weał ubogiego życia realizował w diecezji pińskiej, « księdza biskupa Zygmunta Łozińskiego,dziś sługi 
Ks Jan Zieja 2okresu pobytu wŁohiszynie 
bożego. Biskup Zygmunt Łoziński, niedawnywięzień (Źródło: Słownik biograficzny polskiego ruchu I mlodowiejskiego, Tom 5, redakcja: Elżbieta Wojtasarski i bolszewicki swój pierwszy list pasterski ogłosił oborska,Warszawa 2020.) 
P° polsku i białorusku. Do Żydów zwracał się w ich 
języku. 
# # # 
Kresy. Rok 1929.Parafia Łohiszyn (in.Łabiszyn}25 koło Pińska,licząca trzy tysiące dusz. Najuboższa wdiecezji. Wokół bagna,piachy i zalesione pagórki.Mieszkańcy teJ ^erni to katolicy,prawosławni, Żydzi,wszyscy miejscowi, bo taknajczęściej osobie Mówili. Różniłaich obrzędowość,ale łączyłabieda. Ksiądz Zieja podniemal ojcowską °pieką biskupa Łozińskiego w latach mógł 1932-1934realizować własną, ewange'*c£ną wizję kapłaństwa, którą wyraziłw odezwie Do Braci Kapłanów z radykalnym ^daniem ubóstwa. 
Stamtąd mojekorzenie po kądzieli.W parafiiŁohiszyn urodziłasię w1928 roku 
matka Regina. Po wojnie w1946 jakomłoda mężatka,repatriantka kresowa, ^^z z mężem zamieszkała wObjeździe wparafii Wytowno. W tym samym roku ^ Wietniaparafię w Wytownie objąłks.Jan Zieja. 
Był to teren ubogi, jeszcze stosunkowo słabo 
DAG HAMMABSK^-J 
zasiedlony przez Polaków. Było to znowu jak 
w przypadku Pińska i Łohiszyna odsunięcie
Srte»*łi**7 ^£S5«**
ĆLT0CC«ra*AJ7 łJr°K!!!uiJdrocc»»*»*7 <3r0^lS^»/ trochę na margines. Był wierny swej misji
oroecr»v*ij
drw»>*i7
Arc(cO*»^**7 «ro*J**5* 'V Ar«tf°^tvŁ»7 i oddany swym parafianom. Byłczuły na ludzkie
drc^ai.«JJ droęt>*»k»*/ drO**'*Ct,Y
&roec*rnfcAi7 ^SlSSly ćr°C0lliI*7
f-C^roV.«7 sprawy.-pisze ZdzisławMachura wksiążce 
ńroK«voV:a*7 CN«5!S!m CrORO^^iitł
droec»>«k«i7 ^E^JWIY Arc«5°*liii5 Cztery słupskie lata. Opowieść o pracy
ćro*cvok«7 ^^".CtS dK>5°*Ditty 
£££:&£ 23ST45Ś duszpasterskiej ks.Jana Ziei w parafiach 
ggSl Sg-SS *«e—*-* 
na terenie Ziemi Słupskiej w latach 1945 -1949 (Słupsk, 2002).To były cztery łata, którepozostawiły trwałyślad wpamięci parafian. Kiedyks.Zieją zmarł wWarszawie w 1991 rokuJacek Moskwa, biografkapłana, odwiedził jego mieszkanie. 
Mieszkanie było ascetyczne, tak jak jego lokator. Na ścianie znajdował się wielki stary krucyfiks i jasnogórski wizerunek Matki Boskiej Stół służący za ołtarz, kilka fiotografiii, wśród nich duże zdjęcie księdza Jerzego Popiełuszki, 
Okładka Drogowskazów, zapisków Vdgmarken Daga zamordowanego rok wcześniej przez bandytów ze Hammarskjolda w tłumaczeniuks.Jan Ziei Służby Bezpieczeństwa,jak również widok Jerozo-
Pierwsze wydanie po polsku z 1967 roku; ks. JanZieją nauczył się szwedzkiego, by je przetłumaczyć.(Źródło: domowearchiwum) limy. Dwiepolki Z książkami: były tam WZmaitC wydania Pisma Świętego, a także słowniki hebrajskie, szwedzkie, włoskie i inne. Kilka wydań dzieł Daga Hammarskjolda. W kącie zwinięty na drzewcu — biało-czerwony sztandar.Z czasem dowiedziałem się, że wyhafiowano na nim napis: „Nie zabijaj nigdy nikogo"16. 
Co łączy historię ks.Ziei z zapiskami Daga Hammarskjolda? Kiedy starszy już kapłan dowiedział się o śmiertelnym wypadku sekretarza generalnego ONZ i odnalezionych zapiskach, które czytać zaczął przypadkiem wwersji angielskiej, zapragnął dotrzeć do szwedzkiego oryginału. W końcu go otrzymał,zwrócił się do profesjonalnego tłumacza z prośbą o przekład.Ten odmówił, zatem ks.Zieją postanowił tłumaczyćsam. Uczyłsię szwedzkiego,obłożył sięsłownikami i...przetłumaczy\Drogowskazy.Uznał Vagmarken za ważne,tak ważne,aby dla dotarcia do ich treści nauczyć się języka szwedzkiego. 
Dagmara 
Jest wnuczką, wciąż o Niej myślę Je$t, choć minęło sporo czasu °eijej pogrzebu,a miała tylko35 lat. Mieszkała wObjeździe, tu chodziła 
szkoły i tu została pochowana. %ła wnuczką Reginy, miała ów Niezwykły kresowy gen umiłowania prostoty, ale również ten, który na ZiemiSłupskiej odcisnąłks.Zieją 
pokory i pomocy najsłabszym. Po studiach polonistycznych wSłupsku TA,.r „ ,, ,. ™ ^ >. u •• • • 
r J 1 r 
Klirwroddąbiu -Dagmara lurek kilka miesięcy przedśmiercią 
^2.008 roku wyjechałado Szwecji. (źródło: domowearchiwum) 
W ciągu roku po intensywnym kursieSvenska forpedagoger zdała egzamin 1 rozpoczęła pracę jako modersmalsłarare i studiehandledare najpierw w Botkyrka, Wstępnie wSollentunie, a potem w Naćka.Od 2011 r. miała legitymacjęnauczy
cielską (behórighet och łegitimatiori). Odpoczątku pracowała również w Polskiej Szkole przyAmbasadzie RP w Sztokholmie foko nauczycieljęzyka polskiego w gimnazjum,a od września 2019 r. jako nauczycieljęzyka polskiego w liceum ogólnokształcącym; przez półtora roku pełniła równieżfunkcję sekretarza szkoły -napisała we wspomnieniuJoanna Ziembińska-Kurek zPolskiej Szkoły im. KatarzynyJagiellonki przy Ambasadzie RP wSztokholmie. Kiedy już zapłonęły znicze, odeszli żałobnicy,K.R., który byłz Nią i do końca nie tracił nadziei,opowiedział o sobie: 
Jest na świecie taki rodzaj smutku, którego niemożna wyrazić łzami Nie można go nikomu 
-tłumaczyć. Nie mogąc przybrać żadnego kształtu, osiada ciasno na dnie serca jak śnieg P°dczas bezwietrznej nocy. -Haruki Murakami. 
^kończenie 
Niczego nietrzeba udowadniać. Po prostu,przedstawiłam trzy osoby, których drogi ^jakiś sposób się przecięły. 
Oto droga-masz nią iść. Szczęście-masz onim zapomnieć. Kielich -masz go do dnawychylić. Ból -masz go ukryć. Odpowiedź-masz się jejnauczyć. Koniec-masz go udźwignąć 
(Dag Hammarskjold, tłum. ks.Jan Zieją) 
**0tA 
MACIFPiy HKO! Nfj I 
Rok 1938. Oficerowie 84. PułkuStrzelców Poleskich, nauczycielki i dzieci przed „szkołą" mieszczącą się w prywatnym domu AleksandraMatulisa w Zabereziu pod nr 124. 
84. PułkStrzelców PoleskichKorpusu OchronyPogranicza organizowałdla ubogich dzieciz Zabereziapółkolonie. Dziecidostawały posiłek wpostaci białego chlcbazc smalcem ikakao. Regina, babkaDagmary, jestna tejstarej fotografii.Nie opuściłabydnia wszkole z powodukakao,które smakowało jak nigdypóźniej. (Źródło: domowearchiwum) 
Obchody 70. rocznicy działalności ks. Jana Ziei na słupskiej ziemi w latach 1945-1949 
W 2019 rokuStowarzyszenie Służymy innym im. ks. dra Bolesława Domańskiego, którego prezesem jest ks.Jan Giriatowicz zorganizowało, główniedzięki lrilcjatywie honorowegoprezesa Stowarzyszenia,panaJózefa Macieja Roślickiego, 
°bchody 70 rocznicydziałalności ks.Jana 2iei naSłupskiej Ziemiwiatach 1945-1949. 
Msze święte, publikacje,spotkania, Sesje,odbyły sięw dniach 17-19 maja 2019 r. ^Słupsku i Wytownie z udziałem duchoWieństwa i wiernych. 
W życiorysie Jana Ziei kresowy epizod był ważnym doświadczeniem. 
^toku 1929 rozpoczął pracę duszpasterską w parafii w Lohiszynie koło ^inska. Ordynariuszem diecezji pińskiej M biskup Zygmunt Łoziński, niedawny ^ęzień carskii bolszewicki.Swój pierwszy ^st pasterski ogłosiłpo polskui białorusku. 
Żydów zwracał się w ich języku. Księdza Zieję przyjął po ojcowsku 
pozwolił młodemu kapłanowi realizować własną,ewangeliczną wizję kapłaństv^a, którą wyraził w odezwie Do Braci 
^apłanów z radykalnym żądaniem ubóstwa. Biskup Zygmunt Łoziński 
Stowarzysz'"1* Służymy innym" 
im. Ks. dr Bolesława Domańskiego 
Honorowy Prezes 
JM/K**!<%>&*! 
Zaproszenie 
ul. Kościelna 2 
Prezes fo. Jan giriatowicz 
W imieniu Komitetu Organizacyjnego Obchodów 70 Rocznicy 
działalności Księdza Jana Zieji na Ziemi Słupskiej w latach 1945 -1949 
serdecznie zapraszamy 
na uroczyste obchody tych wydarzeń, które odbędą się w dniach 17-19.05.2019 r. 
W załączeniu przesyłamy program 
Wcelach organizacyjnych podajemynasze namiary: 
-JózefMaciejRoAlicki 64-920Pita. ul.Słowackiego 38m6 tel. kom. 502601 636,email roslickijmaciei@wp.pl 
-ks.Jan Giriatowicz76-200Słupsk ul.Dominikańska 1 tel. kom.886566638,stacjonarny 598424845 
Zaproszenie na Obchody 70Rocznicy działalności Księdza Jana Zieji na słupskiejziemi w latach 1945-1949 
(Źródło: domowearchiwum) 
zaakceptował pismoi kazał odbićw diecezjalnej drukarni.Wkrótce biskupmianował 
ks.Zieję organizatorem i dyrektorem Akcji Katolickiej na całą diecezję pińską oraz 
dyrektorem Caritasu.Jednak w 1932 r. ks.Jan Zieją wrócił doWarszawy. 
Niezwykłe dziejei osobowość kapłanasprawiły, że wciąż jest wzainteresowaniu badaczy, dziennikarzy, twórców.Wszyscy już zapewne wiedzą, że powstał film Zieją
Jest w filmie słupski epizod,jednakSłupsk został zastąpiony... Lublinem.Szkoda, ponieważ tużpowojenny okressłupski księdzaZiei pozostawił wyraźny śladw życiorysach wielu mieszkańcówziemi słupskiej 
W2019 roku upłynie 70 lat od czasupobytu księdzaJana Zieji na ziemi słupskiej. Tam w latach 1945-1949pełniłswą duszpasterska misję, ścisłepowiązaną z działalnością społecznąByłem krótko po tym czasie jednym z uczniów małego Seminarium Duchownego w Słupsku, które ksiądz współtworzył. Poprzez kadręnauczycieli, których wówczas sprowadziłi którzynas tam uczyli, możemy czućsięjego wychowankami. To obliguje nas, inicjatorów przedsięwzięcia do szczególnego uhonorowaniago-piszeJózefMaciej Roślicki wokazjonalnej dwuczęściowej publikacji: Pragmatyczny wizjoner. Refleksje o księdzu Janie Zieji1. 
Miejscem świeckich jubileuszowych uroczystości byłamiędzy innymi gościnna Miejska Biblioteka Publicznaim.Marii Dąbrowskiej wSłupsku, gdzie spotkali się dawni seminarzyści zeSłupska wrazz ks.biskupem Pawłem Cieślikiem i ks.prałatem Janem Giriatowiczem, także kresowiakiem, któregoszczerze ucieszyło spotkanie ze śpiewaczkami zzespołuMarzenie zeSwiecian na Litwie.Muzyka,wystąpienie pana ZdzisławaMachury przedstawiającegosłupską historię ks.Ziei,wspomnienia, rozmowy i krótki film wypełniły popołudnie.Poznaliśmy niezwykłą i mało znaną historię spotkania ks.Ziei z zapiskami Daga Hammarskjolda.Nauczył się języka szwedzkiego i przetłumaczył Vagmarken.Książka rzeczywiście niezwykła, więc zrozumiała wydaje się fascynacja tłumacza i zainteresowanie czytelników. 
By dopełnićdzieła, przejśćsłupską drogę ks.Ziei,Józef Roślicki i ks. prałatJan Giriatowicz odwiedzili kościół wRowach, gdzieks. Zieją sprawował duszpasterską posługę. Dzięki tej wizycieniespodziewany splendorzyskał III Parafialny Przegląd Pieśni Maryjnych,gdzie poraz drugi kresowiak ks.Giriatowicz spotkałsię zpieśniarkami z zespołuMarzenie z Nowych Swiecian. 
Ostatnim etapem jubileuszowych uroczystości było spotkanie w Wytownie z udziałem proboszczaparafii pw.św. Franciszka z Asyżu ks.Tadeusza Mazurai mieszkańców wsi. PanRoślicki tospotkanie cenisobie najwyżej,bo odbyłosię zpotrzeby serca, wswobodnej atmosferześwietlicowego popołudnia poświęconego pamięci 
pierwszego powojennego proboszcza wytowieńskiej parafii, któremu parafianie ufundowali pamiątkową tablicę,jego imieniem nazwali ulicę prowadzącą do kościoła i pieczołowicie przechowują wspomnienia. 
# * # 
Jesienią 2022 roku wkościele pw.św. Apostołów Piotrai Pawła wRowach zamontowano tablicę upamiętniającą pierwszychproboszczów: ks.JanaZieję-proboszcza parafii Wytowno i ks.Stanisława Fortuńskiego-proboszcza utworzonejw 1989roku parafii w Objeździe z filialnym kościołem wRowach. 
W tymsamym czasie, jesienią 2022 w Wytownie,pierwszej powojennej parafii ks.Jana Ziei,staraniem sołectwa upamiętniono pierwszego proboszcza nadając jednej z ulic jego imię. 
tabliczka z nazwą ulicyks.Jana Ziei na tle wytowieńskiego kościoła 
(Fotografia ze stronyinternetowej sołectwaWytowno) 
Rolnicza rodzina z Objazdy -dziadkowe z wnukami 
(Źródło: domowearchiwum) 
Sen o Polesiu 
zamilkła melodia 
słów babkiJuli i 
czesieńka doczeńka hatubeczka maja 
z mocną pierwszą sylabą 
nie śnię lipowych łapci wyplecionych zręcznie dziewczęcymi dłońmi nie pamiętam pierwszych słów matki rozmów szczerych 
odległość między nami mierzy się latami nauki w wielkim mieście stosami książek zamiast pożytecznych zajęć przy szafliku i młocarni 
nie śnię smutkiem się ciszawypełnia raz na wiecznośćodchodzą melodyjne słowa ręce różańcem splecione 
w pudełkupo szpilkach tkany biały ręcznik i łapcie z lipowego łyka w wianie dostałam 
J 
Część IV Księża utworzonej w 1989 roku parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe 
# * # 
rozbiłam jajko rozłupałam orzech 
kamień roztrzaskałam o brzegniewiedzy 
rozłożyłam księgi 
czytałam tak i wspak 
ostrzem 
słowa kroiłam 
dzieliłam na sylaby i głoski 
włos na czworo 
ziarno i plewy 
kamienne tablice sklejałam 
nadaremnie 
przede mną Tajemnica 
nie mam nicprócz 
garści miałkiego piachu 
Ksiądz Stanisław Fortuński, pierwszy proboszcz parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe 
Ks. Stanisław Fortuński(1950-2017) święceniakaplań
skie otrzymał w 1974roku w Wałczu.Był wikariuszem 
^parafiach w Czarnem, Słupsku, Szczecinku, Kosza
linie. W 1987 przybył do Wytowna, a od 1989 roku jako 
proboszcz organizował nową parafię pw. Matki Bożej 
Częstochowskiej wObjeździe.Do rozwiązania było wiele 
problemów: brak plebanii,kościoły wObjeździe i Rowach 
Wymagające remontu, sprawy admiracyjne związane 
z powrotem religii do szkół. 
Nauczanie religii zostało ostatecznie usunięte ze szkól państwowych na podstawie ustawy o rozwoju systemu oświaty 1Wychowania z 15 lipca 1961 roku. Stanowiła ona, że szkoły 1 placówki oświatowo-wychowawcze są instytucjami świeckimi. 2 maja 1990roku inicjatywąpowrotu nauczania religii do szkól Wystąpiła 240. Konferencja Episkopatu Polski. 3 sierpnia 
^90 roku minister edukacji Henryk Samsonowicz wydal Ks'Stanisław Fortuński,pierwszy proboszcz
J J J 
parani pw. Matki Boże; Częstochowskiej lnstrukcję dotyczącą powrotu religii do szkóP. w Objeździe 
(Fotografia ze ze zbiorówpani KazimierySzubert)
Wobec braku plebanii w Objeździe proboszczStani
sław Fortuński najpierw korzystał z gościnności ks. Wojciecha Przybylskiego 
na płebanii w Wytownie, gdzie gospodynią wciąż była pani Kazimiera Szubert, 
następnie zamieszkał wDębinie wużyczonym przez parafiankęmieszkaniu. 
W tymczasie rozpoczęto budowęplebanii na działce w części przekazanejprzez 
gminę i w części darowanej przez RomanaZuba, wedługprojektu zakładającego 
nauczanie religiiw salkach katechetycznych.Inspektorem nadzoru budowy został kierownik grupy remontowo-budowlanejw niedawnozlikwidowanym pegeerze,pan Emil Raczyński. W budowie pomagali parafianie wspierając proboszcza datkami finansowymi i własną pracą.W niedługim czasieproboszcz nowopowstałej parafii pw.Matki BożejCzęstochowskiej wObjeździe zamieszkałw nowej plebanii.Pozostał proboszczem do 2015roku, mimo trapiącej go odwielu lat uciążliwej choroby. 
Okazałą plebanię w 1990 roku poświęcił biskup diecezjalny koszalińsko-kołobrzeski wlatach 1972-1992. Pięć latpóźniej, w 1995roku aktupoświęcenia dokonał ks. biskupJan Bernard Szlaga,od 1992 roku biskup diecezjalny nowo powstałej diecezji pelplińskiej, do której włączono parafięw Objeździe.Niewielkie tabliczki upamiętniające aktpoświęcenia plebanii pozwalają odczytaćhistorię zmianadministracyjnych, jakie zaszły w parafii w Wytownie i Objeździe. Wyłączenie nowo powstałej parafii z diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej i przeniesienie pod zarząd diecezji pelplińskiej skutkowało rozbiciem kształtowanej przez powojenne lata wspólnoty parafialnej. 
Remont kościoła wObjeździe 
(Źródło: domowearchiwum) 
W tym czasie wkraju dokonywałysię zasadniczezmiany, którezweryfikowały Wcześniejszą koncepcję wykorzystania płebanii. Trzeba było zmienić przeznaczenie zaprojektowanych wcześniej obszernych salek katechetycznych,ponieważ °d września 1990 rokulekcje religii odbywałysię wszkole. Powstałnatomiast inny problem: nie było wykwalifikowanych katechetów,szkoła liczyła ponad dwustu uczniów, z podwójnymi oddziałami, a ksiądz miał wiełe innych zajęć i nie byłby w stanie realizować całej liczby godzin religii.Skorzystał zsugestii dyrektoraszkoły 1 Zatrudnił jako katechetę PawłaKrawca,młodego, uzdolnionegomuzycznie parafialna z bardzo religijnejrodziny. Pod jego kierunkiem uczniowie chętnie uczyli się spiewu religijnych pieśni. PanPaweł podjął odpowiedniestudia i zdobył potrzebne kwalifikacje. 
Natomiast salki na plebanii posłużyły jako tymczasowa kaplica, ponieważ w2006roku rozpocząłsię gruntownyremont kościoła.-Projektantem rekonstrukcji Zabytku był inż.Andrzej Łopaciuk.Zasadniczą część remontuwykonano między ^pcern i grudniem.Stanęły ścianymuru pruskiego,do któregowykorzystano część starych belek i wiązań.Pozostałe praceremontowe wkościele trwałyprzez latai nadal trwają. Powykonaniu koniecznychrobót nazewnątrz budynku trzebaprzeprowadzić Prace konserwatorskie wewnątrz kościoła,w tym rekonstrukcję organów. 
* * * 
Ks. radca StanisławFortuński zmarł21 lutego2017 rokuw Chojnicachw wieku ^7 lat oraz w 43roku kapłaństwa.Został pochowany w rodzinnym Siemczynie, a w jego ostatniejdrodze liczniewzięli udział wierniz parafii MBCzęstochowskiej w Objeździe, wśród którychrealizował swojekapłaństwo przez26ostatnich lat życia. 
Wnętrze kościoła wObjeździe Wymiana blachy cynkowej na miedzianą na wieży z widokiem prospektuorganowego kościelnej -na rusztowaniu pan HenrykDehmel 
Kwiecił 
Tablice upamiętniające poświęcenieplebanii, Plebania w Objeździezbudowana wskazujące też nazmianę przynależności do diecezji gdy proboszczem był ks.Stanisław Fortuński 
Fotografie kościoła wObjeździe przed i po tynkowaniu w2021 roku 
(Źródło: domowearchiwum) 
Ksiądz Mariusz Drogosz -od 2015 roku proboszcz parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe 
Ks. Mariusz Drogosz,doktor teologii,tytul naukowyzdobył w2021 roku będąc proboszczem parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej wObjeździe. Tematem dysertacji były Teologiczne podstawy beatyfikacjipelplińskich męczenników z okresu II wojny suiatowej-ks. Henryka Szumanai towarzyszy. Ks.Mariusz Drogosz,rocznik 1970, pochodzi zewsi Obkas,z parafii pw.św. ApostołówFilipa i Jakuba.Święcenia kapłańskie przyjął 2czerwca 19%w Bazylice Katedralnej w Pelplinie z rąk ks. bpaJana bernarda Szlagi.MszęŚw prymicyjną sprawowałw rodzinnejwsi. 1 lipca 1996jako neoprezbiter podjąłsłużbę Bożą wparafii pw. Najświętszej Maryi Panny Królowej dolski w Lęborku Kronika parafialna29 wspomina ks. Mariusza Drogosza jako 
Rok 2016. Ks.Mariusz Drogosz na uroczystości70-lecia Szkoły Podstawowej w Objeździe 
Obok: KrystynaKostka, emerytowana nauczycielka i ZorzaSędzicka, emerytowanadyrektor szkoły. (Źródło: domowearchiwum) 
-135
organizatora wyjazdukoleją młodzieży zparafii na modlitewnespotkanie doMediolanu oraz inicjatora spotkania młodzieży licealnej z braćmi z Taize.W 2009 roku ks.Mariusz Drogosz zostałproboszczem parafii pw.św.MaksymilianaMarii Kolbego w Osowiew dekanacieBrusy. 
1 sierpnia 2015 r. biskup pelpliński ks. Ryszard Kasyna mianował proboszcza z Osowa-ks.Mariusza Drogosza-proboszczem wparafii pw.Matki BożejCzęstochowskiej wObjeździe wgminie Ustka.Pilnym zadaniem nowegoproboszcza było uporządkowanie terenuwokół kościoła parafialnego i niezbędne remontyw kościołach w Rowach i w Objeździe.Wszystkie prace traktował jako sposób budowania wspólnoty parafialnej. Do pomocy włączyli się strażacy, rada sołecka z sołtysem, parafianie. Ksiądz nawiązał współpracę z Radą Gminy w Ustce i Wojewódzkim Urzędem Ochrony Zabytków-Delegatura w Słupsku. Usunięto stare drzewa grożące zwaleniem, wykonano nowe ogrodzenie dzięki zaangażowaniu pp.Stanisława Kostki i pan Wiesława Syldakta, naprawiono kamienną grotę -kapliczkę z figurką Matki Bożej Niepokalanej (wiele prac wykonał pan Witold Lesiecki), przeprowadzono konserwatorską renowację pomnika-ławy wotywnej na wzgórzu kościelnym, wreszcie budynek kościoła został otynkowany, aściany i fundament nawy bocznej kościoławzmocnione. Wewnętrze kościoław Objeździe wzbogaciło się o chrzcielnicę, nowy konfesjonał, boczny ołtarzJezusa Miłosiernego,szafki, krzesła, ocieplenie ławek.W kościele wRowach pod nadzorem konserwatorskim odrestaurowano okna. 
Jednocześnie rozwijałysię zamierzenia budujące wspólnotę:zawiązało sięStowarzyszenie Rodzina Kolpinga,organizowano przeglądy pieśni maryjnych, pikniki parafialne, wyjazdy nakoncerty pastorałek, miejsc pamięci(Westerplatte,Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku) oraz do sanktuariów, m.in.w Pelplinie,Lourdes i pielgrzymka doWłoch. Aktywność zostałaprzerwana pandemią Covid 19.Mimo to plany pozostały i czekają na realizację. 
Trudny czas ks.Mariusz Drogosz wykorzystał na samokształcenie-w tym czasie uzyskał tytuł naukowy doktora teologii i został wizytatorem dekanalnym w dekanacie główczyckim. 
j 
Proboszcz 
Urosły w wiejski krajobraz. Nawet ich niezwykła forma architektoniczna wydaje Slę oczywista. Mijane na co dzień nie budzą zachwytu, odwiedzane od święta lub z okazjiważnych rodzinnych uroczystościsą rodzajem memento,symbolem duchowych wartości, znakiem przynależności dowspólnoty i kłopotem albozaszczytem, 
kiedy trzeba onie zadbać. 
Wymiar fizyczny,materialna substancjapodlega niszczycielskiej potędze czasu. %przetrwały, wymagają troski. Wtedy rozpoczynają się dyskusje,w czyim interesie, kto i dlaczego powinien to zrobić. Dopiero zainteresowanie kogoś z zewnątrz fta nowo budzi ciekawe, czasem czułespojrzenie. 
Wiejskie kościoły,maleńkie, malownicze,pozostawione są najczęściej opiece proboszczów. Od ich gospodarskiego spojrzenia i architektonicznej wrażliwości Należy stan obiektówsakralnych: kościołów,kapliczek, przykościelnych cmentarzy, k° jeśli nie są zabytkami wsensie prawnym-w zasadzieani gmina,ani rada sołecka 
może wesprzeć remontów własnymi funduszami. 
Mariusz Drogosz podczas piknikuparafialnego w Rowach 
bok wójt gminy Ustka pani AnnaSobczuk-Jodłowska, dalejCzesława Długoszek ^dło: domowearchiwum) 
-137
Kiedy mamy do czynienia z małym kościołem, może powstać problem dla proboszcza i wiernych. Ludzieprzez calepokolenia przyzwyczailisię dowyglądu swojegokościoła-mówi dr Ewa Swięcka z Muzeum Narodowego w Warszawie,która prowadziła prace konserwatorskie przy nowo odkrytychśredniowiecznych portalach wHenrykowie. 
Jedynie obiektwpisany nalistę zabytkówchronionych prawem możebyć remon
towany przy udziale środków z funduszusołeckiego, jest to zgodne co do zasady 
z ustawą o funduszu sołeckim. Finansowanie prac przy kościele zabytkowym jest 
możliwe po uchwaleniuprzez radęgminy zasad udzielania dotacji nacele związane 
z ochroną i opieką nad zabytkami oraz po złożeniu przez parafię stosownego 
wniosku. Warunek konieczny: wszelkie prace mogą być prowadzone w uzgod
nieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków i jedynie przez specjalistów
z uprawnieniami konserwatorów zabytków. Samowolnedziałania remontowe, renowacyjne, 
modernizacyjne w stosunku do zabytków prawem chronionych podlegają karze. 
Jednym słowem, nic nie jest proste i oczywiste, aproboszcz, czyli gospodarz 
obiektu musi wejść w szczegóły przepisów prawa, zadbać o fundusze,występując 
z odpowiednimi wnioskamido radygminy bądźkonserwatora zabytków,zgromadzić 
środki własne,czyli przekonaćparafian do celu wspólnegowysiłku organizacyjnego 
i finansowego, ponieważ prawie zawszeparafia musidysponować wkłademwłasnym. 
Stanowi on od 15 do 50 proc. planowanej wartości przedsięwzięcia, w zależności 
od źródła dotacji.Pomocna może okazać się dobrarada parafialna złożona z archi
tektów,ekonomistów,ludzi umiejących pisać projektyi wnioski odotacje, jeżelitakiej 
rady niemożna skompletować,doświadczeni radzą korzystaćz wyspecjalizowanych 
firm zewnętrznych. 
Parafia Objazdaobejmuje dwakościoły: parafialnypw.Matki BożejCzęstochow
skiej w Objeździe i filialny pw. Sw. Apostołów Piotra i Pawła w Rowach. Pierwszy, 
wraz z całym przykościelnym terenem,objęty jest opieką konserwatorską, został 
wpisany dorejestru zabytków,co wiążesię z konkretnymi obowiązkami gospodarza. 
Jest prawnie zobowiązany do zapewnienia odpowiedniej opieki nad zabytkiem 
-utrzymania budynku w najlepszym stanie, trwałego zachowania jego wartości, uzyskiwania pozwoleń na prowadzenie określonych prac, ma w zamian prawo do ubiegania się o dotację z budżetu państwa lub samorządu na dofinansowanie prac konserwatorskich. 
Kościół w Rowach również jestzabytkiem, ale nie jest objęty prawną opieką 
-138
konserwatorską, ponieważ został wpisany do ewidencji, a to formalnie jest jedynie informacją o jego zabytkowym charakterze.Nie dajeto konserwatorowi uprawnień do ingerowaniaw praceprzy kościele,jak wprzypadku zabytkuwpisanego dorejestru. 
W 200ć>roku z inicjatywy ówczesnegoproboszcza ks.Stanisława Fortuńskiego r°2począł sięgruntowny remont kościółka wObjeździe. Niestety,remont nie został Zakończony, niszczał niezabezpieczony tynkiem drewniany szkielet szachulcowy, Wnętrze kościoła wciąż wymagawielu prac konserwatorskich,włącznie z koniecznością podjęcia decyzji w sprawie dalszego losu niemego prospektuorganowego. 
terenie przykościelnym prac remontowych wymagała kamienna kapliczka 1 oryginalna, niespotykana nigdzie indziej ława wotywna -dawne upamiętnienie żołnierzy poległych w I wojnie światowej. Podobnie zatroszczyć się trzeba było 
o kościół w Rowach. Rozmiar koniecznych prac znał proboszcz, rozumiała Rada Gminy Ustka i w miarę posiadanych środków na wniosek proboszcza dotowała prowadzone prace zabezpieczającei porządkowe. 
Obie miejscowości: Objazda i Rowy położone są w nadmorskim pasie turystycznym, a kościoły poza funkcją sakralną są obiektami atrakcyjnymi 
^°k 2016.Ks. MariuszDrogosz udziela sakramentu chrztu nowej parafianceEwie 
rodło: domowearchiwum) 
turystycznie, dlatego ich renowacja jest uzasadniona także z tego powodu. Ks. Drogoszjak nikt inny czujenadmorski klimat Rowów orazpotrzeby i możliwości letniska.Stąd inicjatywapołączenia wysiłkówwydawała siękonieczna. Worganizację imprez parafialnych włącza się nowo powstałeStowarzyszenie Rodzina Kolpinga i Centrum Kultury gminy Ustka. 
W Rowach organizowane były najpierw w maju przegląd pieśni Maryjnych, w lipcu pikniki parafialne: w Rowach Przystanek na Drodze Jakubowej i U Matki Bożej w Objeździe.Celem było zdobycie funduszy na remont kościołów i jednoczenie parafian. 
Nie było domu, wktórym nie pieczono ciasta na pilnik.Załogi remiz strażackich z Rowówi Objazdy gotowały grochówkę,sołtysi i rady sołeckie zabezpieczały logistykę, Koła Gospodyń Wiejskich organizowały obsługę stołów z ciastami, włączyły się zespoły artystyczne: Babiniec zRowów i Echo Objazdy z Objazdy oraz indywidualni mali i dorośli artyści. 
Dzięki nim niezabrakło chleba,grochówka była dobrzeokraszona,na licytacji powodzeniem cieszyły sięwyroby artystyczne i ręcznie wykonana biżuteria.Szczególną rolę spełniliartyści,okazało się bowiem,że wyrabianeręcznie serwety,obrazy, nawet fotografie sprzedawałysię w licytacji bez problemu. 
Parafialne pikniki okazały się oryginalną promocją nadmorskiego letniska. Wczasowicze delektowali się smakołykami,licytowali jako pamiątki znad morza wystawione przedmioty, mieli okazję poznać grupyartystyczne naszego regionu. Właśnie ta część działania cieszyła się największym zainteresowaniem. Prowincja nie jest artystyczną pustynią,Możemy oferować kwatery,catering, czyste plaże, ale także doznania artystyczne, możemy promować nadmorskie miejscowości i pokazać dorobek kulturalny. 
Oferta piknikudotyczyła całych rodzin. Dziecimogły przejechaćsię na koniku lub osiołku,skorzystać zdmuchanej zjeżdżalnilub próbowaćsił w działaniach sportowych bądź artystycznych. Powstała piękna galeria rysunków,dzieci zabierały zesobą wykonane żaglówki z naturalnych materiałów. Bawiły się doskonale. 
Najczęściej, gdy parafiama potrzeby, proboszcz prosi wiernych o finansowe wsparcie. Pomysł naaktywizację całejspołeczności przy organizacjiimprezy dlagości i dla siebie, a przy tym nietypowe pozyskiwanie funduszy na szczytny cel to dobry projekt działania. 
-140
Piknikowe stoisko ze „starymi" książkami. Ażgrzech nie kupić. A procedura taka: przy Wejściu na teren pikniku kupić trzeba „brązową cegiełkę" za pięć zł. Za tę cegiełkę można wybrać trzy książki. Wpudłach i skrzynkachksiążki i książeczkidla dzieci, popularnedawne 1 nowe bestsellery, przewodniki, słowniki, książki historyczne, w ogóle było w czym wybierać. Trzy książki za 5 zł To dopiero promocja! 
boisko z książkamipodczas parafialnegopikniku wRowach 
(źródło: domowearchiwum) 
Kosznajder 
'J<) prostu rozmawialiśmy o tym,kto skąd pochodzi, kto jaki niesie ze sobą koszyk Wartości... I wtedy usłyszeliśmy wyznanie: Aja jestem Kosznajder. ^ Kto? ~ padło chóralne zapytanie. 
Pamiętam z niemieckiego słowo Schneider,często w formie onomastycznej ^najder jako popularne w Polsce nazwisko prymarnewywodzące się od zawodu Sehneider, czyli krawiec. Był to błędny trop, ponieważ inni, między innymiJerzy ^itner, bydgoskiprzewodnik miejski PTTK,szukają etymologicznego wyjaśnienia 
Koschneiderei,czyli Kosznajderii wpowiazaniu znazwiskiem urzędnika starostwa 
tucholskiego, któremu odroku 1484podlegały ziemie kilku wsi w południowej części Pomorza międzyTucholą,Chojnicami,a Kamieniem Krajeńskim,w zniszczonym wojnami, słabo zaludnionym kraju, na obrzeżuBorów Tucholskich opanowanych przez Krzyżaków 
Istnieje teżpogląd,że topolscy sąsiedzi nazwali niemieckich przybyszówz okolic Osnabriick nad rzeką Hase wDolnej SaksoniiKosznajdrami główniedlatego, żeci zboże cięli nieznanymi wówczas na tych terenachkosami, które poraz pierwszyzastosowali wżniwach, aziarno przechowywali wkoszach. Byli więc kosiarzami, ludźmi całkowicie oddanymi pracy na roli, którzy ze żniw czerpali satysfakcję i dostatek, a w obejściu cenili ład i porządek. 
Jednym słowem,etymologia jest niejasna,a podawnych mieszkańcach Kosznajderii istnieją tylko wspomnienia bardzo starych mieszkańców, zachowane po dziś nazwiska i materialne pamiątki, z których dociekliwi ludzie starają się odczytać historię i kulturę niezwykłego ludu. Mieszkali na tych terenach w dziewiętnastu wsiach i przysiółkach do końca II wojny światowej. Po wojnie zostali wysiedleni, rozproszeni po całych Niemczech i przestali istnieć jako grupaetniczna. 
Pozostały po nich nazwiska, choćby takie, jakie i u nas we wsi się trafiają: Pankau, Roda,i inne: Senske,Rink, Pankau,Schwemin,Semrau,Latzke,Janowitz, Wollschlager, Patzke,Riesop, Behrendt. 
Najpierw w Kosznajderii zaludniłosię Silno (Frankenhagen),słynące obecnie z muzeum Chata Podcieniowa wSilnie.Taki typ chatwznoszono wewsi w pierwszej poł. XIX w 
Wkrótce ośrodkiem kultury Kosznajdrówzostała wieś Ostrowite(Osterwick), która do dziś mianujesię stolicą Kosznajderii. KsiądzStanisław Kujot, urodzony w 1845roku wKiełpinie podTucholą, związany studiami z Pelplinem,doktor honoris causa UJ z 1900 roku, autor publikacji Opactwo Pelplińskie, historii kościoła dostępnej w wersji zdigitalizowanej twierdzi, że na wzgórku w Ostrowitem mógł wznosić się drewniany kościół,a wokółniego cmentarz.W roku1338 komtur tucholski pozwolił na założenieparafii,a sześćdziesiątlat późniejstanął wtym miejscukościół wzniesiony z polnych kamieni i cegieł,pod wezwaniemśw.Jakuba Apostoła.Nie był toprzypadek, bowiem Ostrowite znajdowało się na szlaku pielgrzymkowym do Santiago de Compostela. Oryginalne wnętrze spłonęło w połowie XVII wieku,a współczesny ołtarz główny pochodzi z roku 1766 i był poddany renowacji w roku 2002, z okazji jubileuszu sześćsetlecia kościoła. 
-142
# * * 
Ponadtrzystuletnia historia Kosznajdrów jest niezwykłą opowieścią o hermetycznej grupie etnicznej zwysoką świadomością odrębności i tożsamości. Różnili S1ę zarównood mieszkańców otaczających ją wsi polskich językiem i kulturą, mimo Wspólnej religii katolickiej i doświadczeń historycznych. Różnili się od Niemców, osiedlonych na Pomorzu w ramach akcji kolonizacyjnej władz pruskich, głównie Wyznaniem i związanymi z tym obrzędami religijnymi. 
Naturalnym zjawiskiem było przenikanie się kultur poprzez małżeństwa, powinowactwa i pokrewieństwa, a mimo tozachowali poczucie odrębności przez ponad 340 lat,w tym 20 latw Polsce międzywojennej.Doświadczenia ostatniej ^ojny sprawiły, że mocno zakorzeniona na gruncie Pomorza kilkunastotysięczna społeczność musiała opuścićswą małą ojczyznę po wiekach trwania. 
W ostatnich latach odżywa wśród mieszkających na terenie między Tucholą, Chojnicami a Kamieniem Krajeńskim bądź wywodzących się z terenów dawnej Kosznajderii świadomość pochodzenia,przynależność do dawnej kultury. 
Nasz rozmówca mówiło swoim pochodzeniuz dumą.Nie wiem,czy uznajesię 
Kosznajdra zracji pochodzenia czyraczej zamieszkiwania na historycznym terenie, ^a.pewno przyniósł zesobą do naszej miejscowości-zamieszkiwanej przez ludzi z różnych regionów dawnej Polski-poczucie obowiązku,rzetelnej pracy,porządku 1 głębokiej religijności. 
^siądz Mariusz Drogosz przypracy 
źródło: domowearchiwum) 
W Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku 
W listopadzie 2007 w Gazecie Wyborczej dr Paweł Machcewicz w artykule Muzeum zamiast zasieków podjął temat polsko-niemieckiej historii, głównie przymusowych przesiedleń. Była toodpowiedź na projekt stworzenia w Berlinie ośrodka muzealno-dokumentacyjnego według pomysłu Eriki Steinbach,który ostatecznie upadł,natomiast prasowawypowiedź dr.Machcewicza jak ziarnopadła w odpowiednim czasie. 
1 września 2008 zarządzeniemMinistra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało powołaneMuzeum Westerplattew Gdańsku.Jednak ostatecznieprzyjęto szerszą koncepcję -Muzeum II Wojny Światowej wGdańsku. 
Na pytanie,dlaczego wGdańsku odpowiedźznajdziemy wAkcie Erekcyjnym Muzeum II Wojny Światowej podpisanymprzez DonaldaTuska 1 września 2009 r., wczasie obchodów70.rocznicy wybuchuII wojny światowej.Argumentacja była następująca: wGdańsku, dokładnie na Westerplatte obrońcyplacówki wewrześniu 1939 roku jako pierwsi stawili heroiczny opórzbrodniczemu systemowi.Po drugie, dla wielu Europejczyków dopiero wydarzenia 1989 roku, których miejscem był Gdańsk, byłprawdziwym końcem wojny. 
Tak, Gdańsk,dokładnie miejsce nad Motławą, na ulicy Wałowej na ponadpółtorahektarowym terenie. Nietypowy, nowoczesny i kosztowny budynek w kształcie pochylonego graniastosłupao wysokości ponad czterdzieści metrów ma powierzchnię 26 tys. m2. 
W 2016r. minister Piotr Gliński poinformował o planowanym połączeniu Muzeum II WojnyŚwiatowej zMuzeum Westerplatte i Wojny 1939(w organizacji), utworzonym w2015.Zaczęły siętargi,dyskusje,otwarto puszkęPandory! Rozpoczął się spór sądowyo sposób zarządzaniai działania Muzeum. Namacalną przyczyną są prawa autorskie do wystawy stałej. 
Pierwszy, ale już były, dyrektor Paweł Machcewicz i jego zastępcy żądają usunięcia zmian w wystawie głównej wprowadzonych przez obecnego dyrektora Karola Nawrockiego. Sprawa jest otwarta i stanowi oś sporu między władzami Gdańska aministrem kultury,dla któregoMuzeum jest narzędziem polityki historycznej rządu.Przewód sądowyo prawaautorskie to tylkopoczątek sporuo szeroko widzianą historię. 
-144
Zasadniczo istnieją dwa sposoby uprawiania historii.Unikalna w skali światowej wystawa $ówna zbudowana była w duchu uniwersalizującym.Pokazywała więc losy ofiar wielu zbrodni, nP-wykorzystywanych seksualnie Koreanek i jeńców radzieckich. Dlatego by opowiadający historię w ten sposób i otwarci na nią odbiorcy nie czuli się zwolnieni z odpowiedzialności za to, żeby ona się niepowtórzyła.Na drugim bieguniejest narracja partykularna,a więc skupiająca Slę na cierpieniu naszegonarodu -dodaje pro£ Bilewicz. 
% # # 
Ogromna, wkolorze ciemnego karminu bryła muzeum zadziwia architektonicznym kształtem ogromnego graniastosłupa wbitego wziemię jednym rogiem. 
przeszklonego wejścia prowadzą szerokie schody.Od lustrzanej tafli ściany °dbija się świat na zewnątrz. Za chwilę zanurzymy się w przeszłości. Zjeżdżamy Windą na poziom minus 3. Tak pomyślane jest to niezwykłe muzeum.Przeszłość 
14 metrów pod ziemią, czytana jak Metafora. Przeszłość zapominana, zakopywana, mroczna,bez światładziennego. 5 tys. Getrów kwadratowych zaułków,korytarzy, Wąziutkich ciemnych przejść,razem 18 salek Wystawienniczych wzdłuż głównegopasażu, gdzie możnana chwilęusiąść naławeczce pod Scjaną, odetchnąć, uporządkować pierwsze ^rażenia. W temat zbrodniczych systemów, które doprowadziły świat do krawędzi samozniszczenia, wprowadzają pokazujące Europę po I wojnie światowej filmy i bloki Pr°pagandowych plakatów krzyczących k°lorami: faszyzm niemiecki,włoski, bolsze-Wizm. Część pierwsza wystawy -Droga d° wojny -została pokazana w szerokim ptanie międzynarodowych powiązań. Jest °krazem destrukcyjnej siły propagandy 
Wejście doMuzeum II WojnyŚwiatowej w Gdańsku 
wbrew rzeczywistości. Część druga-Groza Szklana lustrzana ściana odbija zewnętrznyświat. Za nią, po drug stronie lustra,kryje sięmroczna przeszłość II wojny światowej. w°jny -jak podają informatory, prezento(Źródło: domowearchiwum) 
wana jest ponad dwoma tysiącami eksponatów i dwieście czterdziestomastanowi' skami multimedialnymi.I tu właśnie zaczyna sięmój problem,bo wkońcu niewiem, co jest muzealnym eksponatem,a co teatralnym rekwizytem. 
To, żecała wystawa odwołuje siędo emocjirównież oprawą i scenografią,mogę zrozumieć. Natomiast ściana walizek, które nie są eksponatami, a rekwizytami, które mają odwoływać się do wyobraźni, niczego nie dokumentuje. Starannie ułożone, dobranekolorystycznie mają oczywiścieefekt estetyczny.Nic nie mówią 
o grozie,ich właścicielach, zawartości, ostatecznym losie. Albo wagon kolejowy z nowiutkiegodrewna, który ma byćjednocześnie symbolem wywózki naSyberię, do obozówkoncentracyjnych, przesiedleń itp.? Burzy mójzdrowy rozsądek,przeczy inteligencji zwiedzających, wpisuje się w powszechną projekcję ułudy. Podobnie z świeżutkimi tabliczkami ułożonymi wpionowe słupyi niby-gruzy, zabezpieczone, by nie kurzyły i brudziły. 
Zaczęłam się gubić.W każdym domu,każdej rodzinie pamięć pokoleniawojny jest wciąż żywa.Przez nasze rodziny przetoczył się wojenny kataklizm, zabierając chłopców -żołnierzy, dzieci ginące na Sybirze, bliskich naznaczył numerami na przedramieniu-w najlepszym wypadku.Częściej garstką prochu,butem wstosie innych. Nie, wojna to nie teatr. 
Co zemną nie tak?Czy tylkoja mam uwagi,wyłamuję sięz gronaentuzjastów? Moje zastrzeżeniapotwierdzają uwagi internautów,wśród których jestwielu pasjonatów historii. Oto fragment jednej opinii: Rozdzielczość wyświetlaczyjest napoziomie dawnychfilmów na kasetach VHSzRambo iwola o pomstę! Mamy 2017 rok i rozdzielczość 8Kjest szeroko dostępna na świecie, więc nie ma wytłumaczenia dla takiej lipy, która nie jest wjakości HD nawet. Kolejna sprawa to co tam jest wyświetlane: to auta, które są z czasóu) powojennych! Oraz elementy architektury powojenne! Kto to sprawdzał? 
Zastrzeżeń jest wiele, począwszy od kosztu budowy i kosztu utrzymania, wykorzystania budynku, organizacji trasy zwiedzania i oczywiście muzeum cierpi na deficyt eksponatów, prawdziwycheksponatów. Obokwiele opinii entuzjastycznych. 
Eksponatem,który mnienaprawdę wzruszył,była chusteczka do nosa,na której więzień obozu szykując się na pewną śmierć napisał pożegnalny list do rodziny-Na chusteczce, bo na czym! 
W każdym domu terodzinne relikwiesą lekcją historii bez teatralnegoanturażu, zbędnego, trywializującego wymowę faktów. To moja jednostkowa opinia.Może dlatego, że takich rodzinnychwojennych pamiątek mam wdomu kilkai są dla mojej 
Chusteczka Bolesława Wnuka z ostatnim pożegnaniem 
1940 
„Kochana Żono, Niuniusiu, Laluniu, Grzesiu, matko, siostro, szwagry, krewni, znajomi, dziś zostaję rozstrzelany przez władze niemieckie. Ginę za ojczyznę z uśmiechem na ustach, lecz ginę niewinny. Za krew niech Bóg zapłaci przekleństwem wiecznym podłym łotrom, Twój Bolek" 
Gryps Bolesława Wnuka, przekazany żonie Natalii Wnukowej za pośrednictwem polskiego strażnika więziennego. Bolesław Wnuk był działaczem ludowym i posłem na Sejm RP. W listopadzie 1939 r. został aresztowany przez Niemców irozstrzelany 29 czerwca 1940 r. w Lublinie, w ramach akcji AB wymierzonej przeciwko polskiej inteligencji. Młodszy brat Bolesława -Jakub Wnuk, doktor farmacji i oficer Wojska Polskiego dostał się we wrześniu 1939 r. do niewoli radzieckiej, trafił do obozu w Kozielsku. Został rozstrzelany w kwietniu 1940 r. w Katyniu. 
^uzealny eksponat: chusteczkado nosa Bolesława Wnuka z listem-ostatnim pożegnaniem 
(Fotografia autorki wykonanawMuzeum II WojnyŚwiatowej wGdańsku) 
r°dziny jakrelikwie. Byćmoże niemam racji,dla pokoleniamoich wnukówwychodnych na grach komputerowych, to jedyny godny uwagi przekaz? 2 ulgą opuszczam podziemie, zulgą i mieszanymi uczuciami, czuję się zdezor'entowana. 
Co tujest prawdą-eksponatem, który dajeświadectwo historii-a co rodzajem 
artefaktu potwierdzającym z góry ułożoną narrację? Może powinnam odwiedzićMuzeum jeszcze raz, porządkując wrażenia. Wracam do teraźniejszości -to poziom zero i plac wokół Muzeum.Właśnie 
°dsłonięto pomnik rotmistrza Pileckiego, bohatera Auschwitz. Czyli podział ^a strefy przeszłość, teraźniejszość,przyszłość może być zburzony? Nie jest tak, *e Nakopaliśmy przeszłość, ona nas determinuje,co razwraca, przypominao sobie. 
Na najwyższym poziomieMuzeum jest biblioteka z czytelnią,sale edukacyjne 0faz kawiarnia i restauracja, skąd roztacza się widok na panoramę Gdańska.Nie byliśmy tam,szkoda. 
Fakt bezsporny jest jeden: niesposób uważnie obejrzeć wystawyw ciągujednej Sesji-z przewodnikiem lub bez.Na pewno odwiedzę je jeszcze raz. 
Arbeitsbuch z pieczęciamidokumentującymi wojennewędrówki robotników przymusowych 
(Źródło: domowe archiwum) 
# * * 
panny olchowe porzuciły stroje wiatrem do naga rozebrane wzrokiem Zuzanny patrzą w strugę rozlaną bobrzym sprytem 
suknie białe szadź im kroi igiełek tysiącem szyje szatę niewinną na pozór 
pąki nabrzmiałe lada oddech ciepły strzelą szałem barw zawiruje woda aż do uniesienia 
olchy brzemienne rozwiążą zagadkę istnienia 
Część V Powroty do przeszłości 
dom gdzie plamka namapie zapisanej grażdanką kiedyś był nasz dom 
czas wymiótłkąty a krzyże zmurszały 
raj dzieciństwa przecięliśmy wysokim płotem nieodpuszczonych win 
podparliśmy dla świętegospokoju jako i my odpuszczamy 
nasz dom dzisiejszy kilka znaków niepewnych z kartonui styropianu 
klejonych nadzieją bandażowanych pragnieniem 
i sterta książek przeciw nietrwałości zasad znaków pojęći map 
Zmartwienie pastora Franza Kypke. Mormoni w rowskiej parafii 
^ 1927 roku w ewangelickiej parafii Rowy-Dębina-Objazda pojawiły się niespodziewane zagrożenia życia religijnego, c°w kroniceparafialnej odnotowałówczesny eWangelicki pastor Erich Kramer. WObjeździe w domu pani (Alwine?)Kutschke ruch ^ormoński wziął swój początek -napisał Pastor wkronice. Być może.Wdowa Alwine Kutschke zdomu Albrechtmiała w1927 roku °siemdziesiąt osiem lat. Rok wcześniej, ^grudnia 1926roku, zmarłjej mążFerdinand, a 15 kwietnia 1927 rokuodszedł na zawsze jej -letni synKarl Heinrich.Tragiczne przeżycia m°gły być początkiem i sprzyjającą okolicznością do przyjęcia nowej nauki. W domu ^dowy Kutschke spotykali się wyznawcy U°wego obrządku. Pastor Kramer rozdawał uWki, słał zawiadomienia do władz kościel-
Kamienie nagrobnez ewangelickiegocmentarza wPoddąbiu 
nych i napominał podczas kazań. Wszystko 
(Źródło: domowearchiwum) 
daremnie. Pastor Kramer nie czuł się dobrze wnadmorskiej parafii, posługę pełnił tylko Pr£ez cztery lata.W 1927 roku opuściłwieś ze względu na surowe warunki życia °razstan zdrowia żony: z ciężkim sercem musiałem zdecydować się na poszukiwanie innej Pracy; ponieważ moja żona jest delikatna, a lekarzeuznali za absolutnie konieczne, aby mogła °puścić surowy klimat nad jeziorem i bagnami oraz wilgotną i zimną plebanię. 
Parafia przez dwalata nie miała duszpasterza. 
Pozostało pytaniekto i wjaki sposóbprzekonał wdowęKutschke, że wnowym wyznaniu znajdzie ukojenie-nic pewnego niewiadomo. 
Pewne natomiast,że wlatach 20.XX wiekuamerykańscy misjonarzezSalt Lake City wUSA pojawili sięw Berlinie,ale prawdziwahistoria mormonizmuw Prusach Wschodnich i na Pomorzu zaczęłasię naMazurach podMrągowem. W1926roku mieszkaniec wsiSelbongen, dzisiejsze Zełwągi,leżącej na przesmyku jezior Inulec, Głębokie i Płociczno (dziś gminaMikołajki wpowiecie mrągowskim)Fritz Fischer przystąpił do KościołaJezusa ChrystusaŚwiętych w Dniach Ostatnich w Berlinie* następnie doswojej wsi podMrągowem sprowadził pierwszych misjonarzy mormonskich -Niemca i Amerykanina.Trzy latapóźniej wSelbongen (Zełwągach)powstała mormońska gmina, która przetrwała do 1971 roku, czyli do wyjazduostatniego Niemca. Wzniesioną w 1929 roku kaplicę Świętych po kilku latach pustki przejął Kościół katolicki.Jednak dawni mieszkańcynie zapomnieli oZełwągach. Przyjeżdżają na groby, pomagają charytatywnie ubogim. 
Tymczasem wrowskiej parafii po dwóch latach wakatuw 1929roku stanowisko proboszcza objął pastor Franz Heinrich Konrad Kypke. Próczwielu innych spraW niezałatwionych odziedziczył i ten problem: mormonizm rozpowszechnił się w społeczności Wobesde, walka Kościoła ztą naganną sektąwydaje się konieczna. Pod datą 1931 roku pisał wKronice wzburzony: 
Mormonizm rośnie! -Mormonizm, którego szkody moralne są znane, znalazł tu żyzny grunt. W ostatnich kilku tygodniach Wobesde (Objazdę) odwiedzają młodzi mormoni iskutecznieagitują. Kościółnie możejuż dłużej milczeć.Stać!-dramatycznie wołałpastor. 
Starsza paniKutschke już nie żyła.Zmarła w1930 roku.Ale mormoniw Objeździe pozostali. 
W Księdzeparafialnej z1940 r.wykazano obecność 16 mormonów. Zpewnością sprzyjała im ostatnia przedwojenna właścicielka Objazdy -Katharina Kutscher, ekscentryczna arystokratka. Kiedy w roku 1933 do władzy doszedł Hitler, mormonom groziły surowe sankcje, aw czasiewojny obóz koncentracyjny. 
Pod koniec wojny było we wsi ponad 20 mormonów -informowała Rita Schellerprzewodnicząca Pomorskiego Konwentu Ewangelickiego z Hannoweru -Po wojnie kilka osób zostało w Niemczech. Większość wyemigrowała do Salt Like City w USA30 
Skoro tużyli, naturalnebyło, żeumierali. Po dawnymewangelickim cmentarzu wObjeździe niema śladuprócz resztekkamiennych obramowań z1816roku istarych świerków pamiętających rok 1924, kiedy otwarto w Objeździe nowy cmentarz 
będący przedłużeniem-po północnejstronie-starego. Nie ma dawnychnagrobków, świadków mormońskiej historii. Znikają stare cmentarze,ginie historia zapisana wkamieniu. 
Przykładem jest historia cmentarza w Poddąbiu, dawnym Neustrand (AJeu Strand).Pozostała po nim tablica pamiątkowaz inskrypcją w językupolskim i niemieckim: 
błogosławieni są odtąd umarli, którzy w Panu umierają. Apok. 14.13. 
•fen kamieńjest symbolem naszej pamięci o tych, którzy zostali na tym dawnym ewangelickim 
Crnentarzu, a dzisiaj są bezimiennymi świadkami historii. Niech będzie to miejsce naszej refleksji i modlitwy o pokój na świecie. Poddąbie2008 r. 
Zupełnie niedawno mieszkańcy Poddąbia zauważylistertę płyt z dawnego ewangelickiego cmentarza.Prawdopodobnie pochodziłyz działkiośrodka Korsarz. Płożono je przykamiennym upamiętnieniu dawnego cmentarza. 
Wśród nich znajduje się nagrobek lakonicznym epitafium: Clemens Molier. ^874-1936z niespotkaną na ewangelickichnagrobkach ornamentyką, bezznaku krzyża i innych charakterystycznych cech nagrobkówchrześcijańskich. 
Prawdopodobnie jest to nagrobekmężczyzny wiarymormońskiej. Ich nagrobki 
Crnentarne nieróżnią się znaczącood miejscpochówku ewangelikówczy katolików. 
Cechą charakterystyczną jest brak krzyża i płyty wierzchniej, mają natomiast ramę okalającą miejsce pochówku. Napisy o pochowanym są zazwyczaj w języku niemieckim.Tak jest wZełwągach, gdzienajliczniejsza była kolonia mormońska. 
Poddąbska płytacmentarna zwyjątkowym ornamentem jesttylko fragmentem 
mim 
Tablica nagrobna zcmentarza ewangelickiego wPoddąbiu z inskrypcją ClemensMolier -1874-1936 
(Źródło: domowearchiwum) 
historii osady nieodległej od Objazdy. Mieszkańcy nadmorskich miejscowości 
z pewnością znalisię i spotykali,a idee inowinki sięprzenikały. Latażycia Clemensa 
Moliera i Alwine Kutschke przypadają naczas rozkwitu idei mormońskiej w okolicy-
Fotografia płyty nagrobnej zdawnego cmentarzaw Poddąbiuzawiera historię miejsca i ludzi. Opowieść zapisanaw kamieniuprzetrwała wojny. Uległa zakusom deweloperów budujących nowe pensjonaty.Szkoda. 
Płyta nagrobnaClemensaMoliera, zmarłego 31 lipca 1936roku wwieku 62 lat. stoi opartao drzewona dawnym cmentarzu wPoddąbiu i czeka na sweostateczne przeznaczenie. B. mówi,że musi powstać lapidarium,że tej płyty i innych także z Poddąbianie wolnowywozić. W nich zapisana jest historia ludzi obecnego letniska, a ci którzy tu mieszkają, atakże ci,którzy przyjeżdżają na wakacje,chcą tę historię znać. 
Zgadzam się zB. Wracam więcdo szarej kamiennej płyty. Odkryłam, że pod datami narodzin i śmierci mężczyzny jest jeszcze krótki tekst: Psalm 91:1-2. Psalm ten pochodzi z czwartej części Księgi Psalmów, która obejmuje psalmy od 90 do 106. Psalm 91 znany jest jako psalm ochrony i bezpieczeństwa, autorstwaanonimowego psalmisty Często przytaczanogo wczasach zarazy uznając,że obiecujeBoską °chronę tym,którzy mimo tarapatówżyją „w cieniuWszechmocnego" 
Księga Czwarta,Psalm 91 (90) O Bożej opiece 
1Kto przebywa w pieczy Najwyższego i w cieniu Wszechmocnego mieszka, 2mówi do Pana: «Udeczko moja i Twierdzo, mój Boże, któremu ufam». 
^agment tablicy nagrobnej z nietypowym zdobieniem 
ródło: domowearchiwum) 
# * * 
Mormoni uważają Mojżesza za jednego z proroków.Ich wiara zawiera wiele idei starotestamentowych,a teologia i wierzeniamormonów są niekiedy równolegle do judaizmu i niektórych elementów kultury żydowskiej-dowiedziałam się,poszukując potwierdzeniawłasnych przypuszczeń.Próbuję rozmawiaćo swoich wątpliwościach. Biorę doserca uwagę znanego słupskiegodziennikarza,że właściwiewszystkie chrześcijańskie religieodwoływały siędo Psalmów.Mam jednak dotej tezyzastrzeżenie: niewszystkie ignorowałyznaki wyznania,szczególnie krzyż.Na poddąbskiej prostokątnej płyciew obramowaniu wyszukanejornamentyki inskrypcja jest bardzo krótka,bez znakówreligijnych. A może wtej ornamentyce ukrytesą znaki,których nie rozpoznaję? 
Poszukując wyjaśnienia, do jakiego wyznania przypisać płytę nagrobną z Poddąbia,wysłałam pytanie do organizacji mormońskiej. Odpowiedź brzmiała: 
Odpowiem tak: niewykluczone. Ale prześlęjeszczefotografie koledze, któryjest hobbystycznie historykiem Kościoła. Z mojej strony powiem tylko tyle, że brak symboli religijnych świadczy oprzynależności doinnej religii niż ewangelickaczy katolicka-poza tym odesłał mnie do swojego błoga. 
Wschodnia ściana zewnętrzna kościoła w Rowach 
Nad rotundowym prezbiteriumrozeta,w której umieszczonabyła Gwiazda Dawida. (Fot. MaciejHajdul) 
-156
Dotarłam do błoga nieznajomego internauty, a tam...kolejna zagadka,której 
rozwikłanie zacznę od początkui której rozwiązanie uzupełni wcześniejszy wątek. 
Podczas dokumentacjikonserwatorskiej kościoław Rowachpan MaciejHajdul z Gdańskawykonał interesującezdjęcia strychukościoła wRowach. Nieistotnejak S1ę poznaliśmy.Ważne,że dostałamkilka zrobionych przez niegozdjęć.Jest na nich Materiał na kilka zagadek.Jedną z nich jest fotografia pozostawionej na strychu °bok okrągłego okienka wszczycie wschodniej ściany kościoła drewniana rozeta z wpisaną w nią Gwiazdą Dawida. Do niedawna przesłonięta szkłem stanowiła Cement budowlany. Kiedy i kto wschodniszczyt zrozetą zamknął Gwiazdą Dawida? Zupełnie niedawnowymieniono ją nawitraż,dlatego pozostałaobok,oparta ościanę. 
Powszechnie sądzimy, że to znak judaizmu. Zastanawiające, jakim sposobem ^ak znalazł sięw ewangelickim, później katolickim kościele?Jednak... rozwiązanie P^yszło nieoczekiwanie. Gwiazda Dawida jest trzecim ważnym symbolemmormonizmu ~~ °dpowiada na moje mailowe pytanie przedstawiciel gminy mormońskiej. 
Odnajduję ją,Gwiazdę Dawida jako jeden zmormońskich symboli.Ponawiam 
Pytanie: To prawda?W kolejnym mailudostaję wyjaśnienie: 
Tak, Gwiazda Dawida została przejęta zjudaizmu roivnież do naszej religii. Często jest umieszczana w rozecie/ ^°le. (...) Kościół [mormoński] łączy gwiazdę z dniami szabatu, gdy spotyka się Niebo z ziemią, sprawy Boskie Zesprawami ludzkimi. Gwiazda Dawida oznacza dwie Pary rąk. Zagórnego wierzchołka jednego z nałożonych nasiebie trójkątów tworzących gwiazdę wychodzą w dół dwie linie oznaczająceRęce Boga otwarte na człowieczeństw° i stworzenie. Z dolnego punktu dwie linie kierują się ku g°rze ~ i oznaczają odpowiedź ludzi na Boże wezwanie. 
Nawet umieszczenie jejwe wschodniejścianie 
znaczenie, to tam, od strony jeziora Gardno, 
d^ień i noc się łączą, a niebo i ziemia spotykają się 
w błękicie jeziora. 
Jak mało wiemy o sobie! to moja pierwsza 
refleksja.Jak mało znamyhistorię naszych miejsco
wości.Odnajdujemy kolejnematerialne świadectwa Wnętrze kościoła. Strych z widoczną rozetą 
Gwiazda Dawida
historii, cudem ocalałe i nic o nich nie wiemy 
(Fot.Maciej Hajdul) 
*## 
Na zdjęciach zrobionychna strychukościoła wRowach odczytujędaty i nazwiska kolejnych murarzy,pracowników,którzy zostawiliswoje wizytówki.Kolejne zagadki, wątki historii ludzi i miejsc,gdzie pracowali,żyli, umierali.Objazda,Poddąbie, Dębina, Rowy, Wytowno-tyle jeszcze miejscdo odkrycia,zagadek do wyjaśnienia. 
Wizytówki murarzyi pracowników ze strychu rowskiegokościoła 
(Fot. Maciej Hajdul) 
Jak przenoszono siedzibę parafii z Rowów do Objazdy 
6ivctje ia^Bobcetje -< in Pommern Fi Aitti 1680 
Poręczny rysunek zpamięci kościoła w Objeździe wykonany przez dawną mieszkankę wsi 
\ otografia rysunkuprzesiana przezGabriele Sych,pątniczkę z Berlina) 
tyle dawnopojawił siępomysł przeniesieniastolicy zKrakowa doWarszawy,że stał Sl?tematem piosenki.Od dawna równieżdatuje sięrywalizacja międzySłupskiem 
* Koszalinem. Podobnie odległych latsięga spór między Rowami i Objazdą. 
Czy dawne zaszłości wciąż są obecne w relacjach między współczesnymi społecznościami? Parafia w Objeździe z kościołem filialnym w Rowach powstała w 1989 roku po podziale utworzonej po wojnie parafii w Wytownie, do której 
należały Machowino, Wytowno,Machowinko, Poddąbie,Objazda, Dębina i Rowy. Dawni mieszkańcy wsi Weitenhagen, dzisiejszego Wytowna, byli dalecy odsporu Rowe (Rowów) i Wobesde (Objazdy). Historię przenoszenia siedziby ewangelickiej parafii znamy dzięki zapiskom w Kirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940, którą redagowali kolejni ewangeliccy proboszczowie w Rowach. 
A było tak. Najpierw Dekretem Konsystorza z 5 października 1901 roku nakazano RadzieParafialnej Kościołówzbadać kwestiępowodzenia planuprzeniesienią siedziby parafii Rowy z Rowów do Objazdy, w interesie Kościoła i duszpasterstwa wspólnot. 
Decyzję podejmowała protestancka Wysoka Rada Kościołów w Berlinie i Ministerstwo Kultury,Sztuki i Nauki.Wszystkie ustalenia radparafialnych i inne materiały zostały zatem przedstawionewładzom i oczekiwano odpowiedzi. 
Pierwszy zapisw parafialnej Kronice wtej sprawie uczynił14. pastorparafii Rowy Emil Schróder, piastujący zaszczytną funkcję w latach 18%-1911. Pisał: Większość zgadza się z tym i wypowiada się na korzyść Wobesde, jako zdecydowanie największej wioski W środku tych negocjacji wiosną 1902 r. zmarł właściciel dworu pan Kutscher, patron Wobesde, który by l wielkim zwolennikiem przeniesienia siedziby parafii do Wobesde, a także złożył osobiste ofiary, by przyspieszyć ten proces. 
Ernst Kutscherzmarł 20marca 1902 r. Byłszanowany i lubiany przez miejscową 
społeczność, również dlatego, że w latach 1895 -1897 odbudował po pożarze 
rodzinny dwór. Kiedy zabrakło silnej osobowości, sprawa przeniesienia siedziby 
parafii na jakiś czas upadła. 
Przyczyny przeniesienia były praktyczne. Budynki parafialne w Rowach były 
w opłakanymstanie, na conarzekali kolejni proboszczowiewcześniej i później.Erich 
Kramer, 17. proboszcz z lat 1923 -1927, skarżył się na stan plebanii. W listopadzie 
nastałem w parafii Rowe-Wobesde. 
Plebania wRowach zrobiła nanim bardzo nieprzyjemnewrażenie.Okna były rozbite,drzwi,sufity,ściany, przedstawiały żałosnywidok.Mimo tomusiał zamieszkać w tym budynku, ponieważ nowy, którego budowę planowano w Objeździe, nie powstał zpowodu galopującejinflacji. Pisałpodania dokonsystorza, rządu i organów kościelnych. Naprawiono plebanię we wrześniu 1924 roku, ale podstawowewady 
-zimno i wilgoć pozostały. Rozgoryczonypastor zapisem wKronice przypomniał i inne swoje prawa: Od niepamiętnych czasów pastor miał prawo połowu w Łupawie węgorza i minoga,ze wszystkimi prawnymi uwarunkowaniami -za zgodą Królewskiej Izby 
Sądowej w Charlottenburgu, która jako właściciel majątku Schmolsin, dawała 
pastorowi prawo do połowu ryb wŁupowie za cenę 1360M. Czy zdołał to prawo 
Wyegzekwować, niewiadomo. 
Natomiast w Rowach: 
w roku 1905,aby upiększyć wiejską ulicę, po obu stronach obsadzono ją 
100 kasztanowcami; 
w kwietniu roku 1907 na wniosek parafii Rowy Poczta wyraziła zgodę 
na udostępnienie linii telefonicznej-po wpłacieskładki wwysokości około 
400 marek. 
Więc jesteśmy teraz z wielkiego świata! Telefonjest często używany, co nie jest zaskakujące, 
biorąc poduwagę odleglepołożenie-zanotował pastor. 
Wróćmy jednak do chronologii.Rok 1910. Pastor Emil Schróder zanotował: ^3.dniu Świąt Wielkanocnych obecny bylprofesor konsystorialny Dr. Thummel zeSzczecina, abnegocjować z ciałami kościelnymi o przeniesieniu siedziby parafii do Wobesde. Patroni (Kutscherowie) i ciała kościelne Wobesde były entuzjastycznie nastawione do sprawyprzenie-Slenia parafii, ale spotkały się z ostrym oporem ze strony ciał kościelnych w Rowe. 
Mimo tosprawa, używając języka prawniczego,była na wokandzie.Piętnastym 
z koleiproboszczem został EmilMuller. Parafią w Rowach kierowałw okresie od 1912 
roku 1918.Był człowiekiem światowym,właśnie wróciłz misji wdalekich Indiach 
z powoduobaw ozdrowie jednego z synów. Naprobostwo wRowach został miano
wany w kwietniu, ale oficjalnie na urząd został wprowadzony 25 sierpnia,ponieważ 
^an Kurator Plathe, który poważnie zachorował pod koniec lipca, nie mógłby odbyć długiej P°dróży do Rowe. 
W uroczystości osadzenia wnowej parafii wzięli udział pastor Albert Muller 
Gross Gardę (Gardny Wielkiej) oraz pastor Friedrich Bartek ze Schmolsin Smołdzina). Emil MaxWilhelm Muller urodził się1863 rokuw byłej gminieRosenhagen w powiecie Anklam na Pomorzu Zaodrzańskim. Tam właśnie, w dawnym ^4glimiu, dziś Anklam, w XIV wieku siedzibęmiał Warcisław IV. 
Przypominam ten ślad, ponieważ ma współczesny ciąg dalszy. Gmina Ustka, 
W której obrębie administracyjnym leżą Rowy i Objazda, jest powiązanastosun
kami partnerskimi z hanzeatyckim miastem Anklam od 04.12.1995 r. Nie jest to 
^pośrednią zasługą pastoraMullera,ale historyczne szlaki w jakiś sposóbwpisują 
Slę wewspółczesność. 
-161
# # # 
Podczas moich wakacji w domu -pisał w Kronice pastor Muller -dojrzała we mnie decyzja, aby założyć niezależną misję (...), ponieważ mam wykształcenie teologicznie, literackie i doświadczenie misjonarza. (...)Jako misjonarz mogłemsię wiele nauczyć.Jako zadania dla siebie wrowskiej parafii pastor przyjął: 
1.Budowę domu wdowy po kaznodziei w Rowe; 
2. 
Nowy budynek kościoła w Wobesde; 

3. 
Przeniesienie plebanii z Rowe do Wobesde. 


Przyznać trzeba,że plan był bardzo ambitny,ale coz tegowyszło? Znamydaty i zdarzenia jakie one niosą.Niemniej nowy pastor energicznie zabrał się do pracyDzięki niemu wdowa po pastorze KarluBerginie (1878-18%)w styczniu 1913roku dostała zapewnieniesądowe,że otrzymastosowne mieszkaniei budynek gospodarczy na kilka sztuk bydła. 
Również sprawa kościoła wObjeździe ruszyłaz miejsca:7września, na podstawie raportu inspektora budowlanego z okręgowego inspektoratu budowlanego z Luneburga (Lębork), zostały ustalone nowe plany budowy kościoła w Wobesde-Decyzja organówkościelnych wrazz planami budowlanymi (wstępnymi projektami) została przedłożona cesarzowi. 
Ponadto 6 grudnia 1913 roku otwarto linię kolejow^Stolpmunde-Gabel-Grof/ Garde-Schmolsin. Dzień później małżeństwo Puttkammerowie świętowali w Wobesde złoty gody i otrzymaliod cesarza (WilhelmaII Hohenzollerna) prezent wwysokości 50 marek.Po prostuwartko toczyłosię życie,a tymczasem...1 sierpnia rano 1914 roku pastor Muller pojechał do Stojęcina w sprawach wiary. Później napisał w Kronice-
Gdybym wiedział że wybuch wojnyjest tak blisko, nie opuszczałbym wiernych. Po tym, co pisały gazety, wydawało się, że można spodziewać się pokojowego rozstrzygnięcia. 
Ludzie na kolei mówili o wojnie. Wieczorem nadszedł rozkazmobilizacyjnyWszędzie wielkie podniecenie. Wojna przekreśliła plany. Zamilkła też KronikA parafii w Rowach. Kolejny zapis pojawi się w roku 1919 skreślony ręką nowego pastora TheodoraPhilippa AugustaSicarda.Sprawa przeniesieniaparafii z Rowów do Objazdy odżyła. 
6 maja 1919 roku nowym proboszczem parafii Rowy został pastor Theodor Philipp August v.Sicard, pochodzącyz rodzinyfrancuskich emigrantówosiadłych w ProwincjiBałtyckiej, na tereniedzisiejszej Łotwy. 
-162
Uczęszczałem do Gimnazjum Miejskiego w Rydze-pisze osobie nowypastor Rowów. ^1919 roku z rodziną -żoną i córkami uciekli z Libau (Lipawy) na Łotwie przed bolszewikami. 
Po objęciu rowskiej parafii spotkał się zprzychylnością pani Kathe Kutscher. 
Pani zWobesdew 1911 roku straciłamęża poczterech latach małżeństwai od tamtej 
pory samodzielnie prowadziła majątek i pracowała na rzecz lokalnej społeczności. 
Nowy pastor znalazłw niej sprzymierzeńca. 
Co zastał na plebanii po wojennych latach? Archiwum było w rozsypce, w parafialnej kasie deficyt.Pozostała również nierozwiązana sprawa przeniesienia siedziby parafii i budowy kościoław Wobesde. Ostatnią kwestię rozstrzygnięto jesieniązapadła decyzjao gruntownejrenowacji kościoła.Przyczynił siędo tegolist kuratorów prowincjalnych, którzy zdecydowaniesprzeciwili sięzburzeniu kościołaze względu zawartość historyczną. Przeprowadzono natomiastremont (wewrześniu). Powstała rnała zakrystia dzięki przesunięciu ambony. Całkowity koszt remontu pokryła Pani Kutscher.Natomiast zfunduszu parafian wykonano oświetlenie elektryczne, zakupiono noweubranie oitarzaiambony. Również wplebanii w Rowach przeprowadzono kilka napraw przedzimą. 
W Rowach w lutym 1920 roku uroczyście celebrowano 75.rocznicę powstania kościoła (konsekrowanego uroczyście wniedzielę 16lutego 1845 roku). Patronka kościoła w Wobesde, właścicielka dworu -pani Kutscher podarowała z tej okazji tablice modlitewne upamiętniające poległych w I wojnie światowej żołnierzy. Małe, proste, drewniane tablice zawieszono w kościele wRowach. Padła też obietuica, że późniejprzed kościołemstanie pomnik. 
W lutymtego roku(1920) powró
ciła również sprawa przeniesienia Ława wotywna-pomnik żołnierzy z Objazdy i Dębinypoległych w I wojnie światowej
parafii, z podobnym jak wcześniej 
Fotografia na podstawie praci dokumentacji konserwatorskiej wykonanej Wynikiem negocjacji. w 2017roku przezAnnę i MarkaPankaninów i Marię Próchniewską. 
Objazda (Wobesde) była gotowa na przeniesienie siedziby parafii oraz C>ra ĘMmtotf&rs^aMauó j&róetL* 
na uczestnictwo w kosztach, Rowy wręcz
&atikćfoobefóe* 
przeciwnie. Być może, aby złagodzić
gatfre?...•-tW Siar!, fimuje.... .t%'i fiermam&umbecglnii nieustępliwość rowian na początku czerwca 
ytau? Rnoop <£mU 9ramke. ....fSW
1920 rokuzakupiono dlaparafii Rowyaparat
Diuju/fl^Stmg... .t%!ł 'HOUtg-SlóC^ke 1 fśjmtiń fiftffctfćw. .t%1t "Sfftllg feMfłfistij. .t'%U 
fotograficzny ześrodków pani Kutscher, pani
mjfar&cmatf.ms • • • Wm 
Spot Ś&b%.....tffefc Jiicfiar-uetrautf) ,t2W Tepke i pani v. Zitzewitz, właścicielki Klein Machmin (Machowinka) i innych. Aparat Scrtl Meye;.....tsc/s18 kosztował 1400 Mk. ' .f%1S. JjLcpke. . . .t%18 iSo..t2%18 Ponadto kronikarz zanotował: §i.wpntr. @rrmanti 3^u.rotu.t%i8 am. WcmmnS •; W miejscowym kościele umieszczono podpory, mni mW t%1§ 5lempCó f&M .t%20 aby zapobiec jego zawaleniu się. mi Tymczasem 26 marca 1921 w Szcze.... famami tm cinie został wydany zaocznie dokument gtt&erł SjJ&tj t2HlZ 
regulacyjny, zgodnie z którym w dniu 
. 
1 maja siedziba parafii powinna być przenieWM siona z Rowe do Wobesde. Mógłby to być koniec 20-letniego sporu. Argumentacja 
ftiSI 
była oczywista: Objazda miała centralne 
Stela z nazwiskami poległych z pomnika-ławy wotywnej 
położenie, tutaj był urząd stanu cywilnego,
sprzed kościoła wObjeździe 
Fotografia napodstawie praci dokumentacji konserwatorskiejwykonanej poczta i mały dworzec kolejowy, podczas w 2017roku przezAnnę i Marka Pankaninówi Marię Próchniewską. 
gdy w Rowe pastor mieszkał jak na wyspie. Wydaje się, że przeniesienie siedziby parafii 
jest konieczne ze względów kościelnych, (...) ale w odległym Rowe proboszcz ma znaczenie kulturowe, któregonie należy lekceważyć-skomentował sprawępastor. Również kwestia gruntów parafialnychpozostała nierozwiązana.Na znaksprzeciwu wobectej decyzji rowianie wmaju przestalichodzić dokościoła. Natomiastw Wobesde(Objeździe) 28 sierpnia 1921 uroczyście odsłoniętopomnik poległych bohaterówwojny światowej. Pastor v. Sicard przywołał w przemowie słowa z Ewangelii św. Jana 15.13.Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich. 
Werset został wykuty na pomniku,podobnie jak słowa: Den Helden zurEhre, der Nachwelt zurLehre (Ku czcibohaterów, dla naukipotomnym). Na steli okazałego pomnika wypisano 30 nazwisk oraz daty życia żołnierzy z Objazdy i z Dębiny 
poległych w wojnieświatowej. Pomnik powstałwg projektu architekta znanego w Norymberdzei Hildesheim,prof. KarlaSandtrocka. W uroczystości wziął udział urodzony w Wobesde ówczesny prezydent okręguHildesheim Wilhelm Kutscher. Nietypowy pomnikw formieławy wotywnejprzetrwał donaszych czasów,w roku 2018 poddany został konserwatorskiej renowacji. Pomnik poległych w Rowach postawiono 25czerwca 1922roku-Kronika kwitujeten fakt jednozdaniową informacją. Nic więcej. Pomnik nie przetrwał do naszych czasów. 1 października tego samego roku (1922) kościół wRowach otrzymał nowe dzwony.Koszt całkowity (łącznie z kosztami transportu kolejowego) wyniósł ok. 12.000 MK.Zewnętrzna dzwonnica przy kościelew Rowach istniejedo dziś. 
20 stycznia 1924otwarto w Wobesde nowy cmentarz będący przedłużeniem 
po północnejstronie-starego cmentarza z 1816r. Kamienie z lewejstrony wyznaczają pierwotną granicę cmentarza.Jeszcze wroku 2017istniała zachowana mogiła z krzyżemCarla Welkezmarłego wsierpniu 1876roku. Zachował się teżzdemontowany z nagrobka dziecięcego kamień z tabliczką inskrypcyjną z 1922 roku. 
t hr+fłLM 
iScnjy nnilrij u d!ko O
J
1 " ' -"°n« ?nu°nnoca°rai|u'^irm Wnn un \n 
T°pografia Wobesde po1913 roku, naco wskazuje obecnośćlinii kolejowej Odręczny rysunek z pamięci wykonanyprzez KarlaSchónebecka zHannoveru wlatach 60.ubiegłego wieku.Na planieautor zaznaczył Posadowienie cmentarzy,młynów i trasy kolejowej. 
Pierwszy pochówekodbył się17 lutego1924 roku. Zmarłym był dawny mistrz dworu z Lankwitz,George Kutschke. Pogrzeb był okazją do krótkiego przemówienia pastora: Patrzymy na długie rzędy grobów na starym cmentarzu. Kto tego nie czul: 
„Oh, jak daremne, oh, jak ulotnejest życie człowieka!" Alejedna rzecz nas pociesza: „Wiem, że mój Odkupiciel żyje"51. 
W listopadzie1924 rokuadministrację biura parafialnegoparafii Rowe-Wobesde przejął pastor Erich Kramer. Probostwo wywarło na nim bardzo nieprzyjemne wrażenie.Mimo to pastor ożeniłsię, ceremoniaślubna odbyła się w Słupsku i wraz z żoną zamieszkałw Rowach. Próbowałzjednoczyć społecznościRowów i Objazdy, dlatego zaprosił dzieci i młodzieżna wspólną uroczystość niedzieliiJudica doRowów. 
Judica, czyli 5.Niedziela Wielkiego Postu, zwana Niedzielą Pasyjną (Niedzielą Męki Pańskiej). Tego dnia w kościołach ewangelickich zakrywane są krzyże, które mają pozostać zasłonięte aż do końca liturgii Męki Pańskiej w Wielki Piątek. 
Dzieci z Wobesde przyjechały, jednak z powodu ulewnego deszczu bardzo ucierpiały, cooburzyło rodziców.Zażądali oficjalnie,by uroczystości odbywałysię oddzielnie dla Rowów i Objazdy. 
Na szczęście -cieszył się pastor-wniosek został odrzucony. W lipcu następnego roku (1925) w kościele w Wobesde odbyła się uroczystość z udziałem całej społeczności.Ernst i Ottomar-synowie KatheKutcher, otrzymali 
Aefli 
Fragment dziecięcego nagrobka 
Zmarły: Erich Bahn,żył od 1921do 1922r. (Źródło: domowearchiwum) 
Zachowany do 2019 roku żeliwny krzyż dawnego ewangelickiego cmentarza wObjeździe 
(Źródło: domowearchiwum) 
-166
błogosławieństwo ojca duchownego Geesta,u którego brali lekcjew Berlinie przed konfirmacją.Ottomar (1910-1931)został pochowanywObjeździe, jego starszyo rok brat Ernst dożył sędziwego wieku.Zmarł w Bonn w roku 1975. Obaj bracia mają w lapidarium w Objeździewspólną upamiętniającą ich tabliczkę. 
# * # 
Sprawa przeniesieniaparafii po postanowieniu sądowymz 26 marca 1921 zawisła W próżni. Nie wracał do niej pastor ani wierniobu społeczności.W 1926r. wyremontowano dach kościoła,pomalowano drzwi wejściowe, odnowiono pokojena plebanii. 
Po razpierwszy Kronika parafialna odnotowuje zmianyw życiuwsi.Rowy stają się kurortem plażowym.Wiosną obsadzono topolami i lipami ścieżkę prowadzącą z zachodniego skraju miejscowości na plażę. Latem było tu około200 kąpiących się,nie liczącwielu wycieczkowiczów,którzy każdejniedzieli przybywali ze Słupska, głównie przez jezioro,skąd rybak zRowów przywoził ich swoją motorówką. Było t0 pierwsze regularnepołączenie z Gardny do Rowów.Miejscowi przyjęli zmiany z wdzięcznością, ponieważ z roku na rok polowy są coraz mniej opłacalne. 
Narzekał pastor:Niestety, turystyka ma jednak bardzo niekorzystny wpływ na życie kościelne. W miesiącach letnich frekwencja 10 kościele jest uboższa niż w jakimkolwiek innym okresie. Również w Objeździe życie kościelne cierpi latem z powodu licznych imprez sportowych. 
W 1927 roku pojawiły się i inne ^grożenia życia religijnego. W Objeździe w domu pani Kutschke rozwijał się ruch mormoński.Na nic zdały się ulotki 1 Zawiadomienia słanedo władzkościelnych przez pastorai napomnienia podczaskazań. 
^końcu pastor Kramer pożegnał się z Rowami, z ciężkim sercem musiałem zdecy-
j " 
d°WaĆ Się na poszukiwanie innejpracy,ponieważ 
• i 1.1 ii i. 
m°Ja zonaJest delikatna, a lekarze uznali za 
— — 
~~ 
— -— — 
~ ~~~ 
Cmentarz w Objeździe 
Kamienie z lewej strony wyznaczają pierwotną granicę. 20 stycznia 1924 otwarto w Wobesde nowy cmentarz będący przedłużeniem
po pólnocnej stronk _ starego c'mcntarza zm6>{£ródlo; domowe 
archiwum) 
absolutnie konieczne, aby mogła opuścić surowy klimat nad leziorem i barnami oraz w\ i zimn 
Wakujące stanowisko w 1929 roku objął pastor Franz Heinrich Konrad Kypke. Od razu oświadczył, że: Kwestia przeniesienia siedziby parafi do Wobesde zostanie rozpatrzona natychmiast. Na moją prośbę temat został odłożony na bok i, mam nadzieję, na zawsze. Zwłaszcza, że ubiegałem się o tę pracę pod warunkiem, że podczas mojej kadencji siedziba parafii pozostanie w Rowe. Należy dodać, że w tym roku kościół iplebania zostały wyposażone w światło elektryczne. Pastor Kypke odziedziczył jeszczejeden problem: mormonizrn rozpowszechnił się w społeczności Wobesde, walka Kościoła 
Zabytkowe cynowe lichtarze z tą nagannąsektą wydaje się konieczna-odnotował 
Zlewej: mały lichtarz,postawiony przyobrazie,z prawej:duży 
zadanie wKronice.
lichtarz stojącyna podłodze. (Źródło: Wojewódzki Urząd OchronyZabytków Delegatura 
Jesienią 1930 r. pastorKypke wkleiłdo Kroniki 
w Słupsku.) 
parafialnej bardzo interesującywycinek zmiejscowej gazety: Dwa blaszane lichtarze ołtarzowe w kościele Wobesde. 
W1685 rokuwSłupsku pracownięmiał nieznanyz imieniai nazwiska konwisarz, który swoje wyroby znaczył sygnaturąJ.P. Miejscowemuzeum wSłupsku zdołało ustalić wokolicy liczbęwykonanych przezniego przedmiotów Lichtarzez kościoła w Objeździe znaczone herbem miasta Słupsk, firmowymi literamiJ.P. i liczbą 85 zostały odlane w 1692 roku. Podobne lichtarze ołtarzowe były w kościele w AltKolziglow (Kołczygłowy)oraz wWeitenhagen (Wytowno),rok powstania tych pozostałych świecznikównie jest znany.Z tej samej pracowni wyszły i inne wyroby konwisarskie: dzbany, kielichy i inne. Dzbanek podarunkowy i wilkom cechu szewców w Słupsku zostały wykonane w latach 1693 i 1704. 
WMPSwSłupsku znajdują sięwyroby zpracowniJoachim Pittelkow,m.in.lichtarz z 1591 r. W publikacji Dzieje Słupska (1986) znajdują się fotografie wyrobów cynowych konwisarzysłupskich, międzyinnymi wilkom cechuszewców z1704 roku, bez podania pracowni.Być może lichtarze do kościoła w Objeździe wyszły z tej samej pracowni... Lichtarze,o których notatką prasową opowiadał pastor Kypke, były wkościele wObjeździe jeszczew latach 60.XX wieku.Przedstawiam fotografię z karty katalogowej konserwatora zabytków wSłupsku, na której na ołtarzu stoją dwa cynowe lichtarze. 
Mormonizm rośnie!-pisał wkronice parafialnej poddatą 1931 wzburzony pastor Franz Kypke. -Mormonizm, którego szkody moralne są znane, znalazł tu żyzny grunt. MSostatnich kilku tygodniach Wobesde (Objazdę) odwiedzają młodzi mormoni i skutecznie agitują.Kościół nie może już dłużej milczeć. Stać! 
Tymczasem Rowy w sobotę 25 lipca 1931 roku znów entuzjastycznie witały Vlaxa Pechsteina jako gościa uzdrowiska. Przybył również słynny malarz, Paul Kuhfuy?i znany pisarz z Berlina. Goście jadą do Rowów samochodami, wynająć letnie kwatery.Do Rowówwkracza noweżycie-pisał pastor-kronikarz.Artystyczna aura udzieliłasię równieżSusanne Kypke,żonie rowskiegopastora, który jej wiersz 
Zamieścił w Kronice. 
Cmentarz w Rowach 
Wędrowcze z krainy błogosławieństw, czy to ty chodzisz pookolicy? Zobacz ślady szczęśliwego deszczu tam, gdzieprzechodzisz, zobacz ptaki w gałęziach. Śpiący na cmentarzu odpoczywają w milczeniu. W zagajnikuna wzgórzu zasiano szlachetne ziarno, czarne krzyże,szare kamienie, imiona niemal zapomniane. Lata uciekają jak na skrzydłach. Zastanawiam się,czy pewnego dnia, po tym tu cierpieniu ty i ja -my oboje,wędrowcze, odpoczniemy na tymcichym wzgórzu? 
(Susanne Kypke) 
Krzyż z mogiły zmarłego w 1910 roku Friedricha Ziepke 
Fragmenty dawnego grobu zostały odnalezione na dawnym 
cmentarzu wRowach podczasporządkowania wzgórzacmentarnego 
przez wolontariuszyUsteckiegoStowarzyszenia MiłośnikówHistorii 
Orzeł. Inskrypcja na fragmencie płyty nagrobnej: Błogosławieni ci, 
którzy cierpienie znoszą, albowiem oni mają być pocieszeni. 
(Fotografia ze stronyinternetowej Stowarzyszenia) 
169
**# 
Cmentarz w Rowach powstał na miejscu wczesnośredniowiecznej osady na wzgórzu nad brzegiem jeziora Gardno, gdzie w 1590 roku zbudowano ryglowy kościół Dawnym zwyczajem wokół kościoła znajdował się cmentarz. Kościół zmurszał, nowy postawiono w innym miejscu, ale cmentarz pozostał. Grzebano tu miejscowych i morskich rozbitków. Ostatni pochówek ewangelicki odbył się w 1947roku. Wiatach 50 cmentarz został zamknięty. W ostatnim czasie władze gminy oraz Usteckie Stowarzyszenie MiłośnikówHistorii Orzeł podjęły akcję porządkowania starego cmentarza. Planowane jest utworzenie małego lapidarium. 
W czasie prac porządkowych odnalezionofragmenty dawnych nagrobków. Pierwotnie cmentarz był otoczony murem z kamienia polnego, z wejściem od strony południowo-zachodniej W1903 roku za zgodą rady parafialnej mur rozebrano, kamień przeznaczono na budowę drogi z Rowów do Dębiny. W1906 roku cmentarz otoczono nasadzeniami na żywopłot*1. 
Cmentarz w Rowach(Friedhof vonRowe)-Gottfried Broockman 
(Gwasz 16,8x20,9 cm.,Pomorskie Muzeum Krajowew Greifswaldzie) 
**# 
Tego samegoroku 1931 wRowach złote godyświętował WilhelmBartz, gospodarz i-mimo podeszłegowieku-szef miejscowejstraży pożarnej-z żoną Pauliną. 
na cmentarzu komunalnym w Objezdzie 
Jeden z ich synówzaginął wczasie I wojny światowej.  
Otto Bartzjest terazjedynym synem wiwatującej pary miesz 
kającym we wsi-napisał kronikarz Franz Kypke.  
W dokumentach będących w posiadaniu Karoliny  
Zygner z Rowów pod datą 1884 pojawia się nazwisko  
Wilhelma Bartza rejestrowanego jako rybak, który umiał  
się sam podpisać. Czy on jest ojcem Otto Bartza urodzo 
nego w 1882 roku?  
Prawdopodobnie, skoro Wilhelm związek małżeński  
y aulina zawari w lool roku, z zastrzezeniem. ze dzieckoT) i. i 10oi i J i "  Nowy nagrobek Otto Bartza r i  •  

w urzędzie rejestrował August Bartz, prawdopodobnie (Źródło: domowearchiwum) dziadek dziecka.Dla naszej opowieści istotne jest,że OttoBartz powojnie pozostał ^Rowach,a jegorodzina opuściławieś po1947 roku,na cowskazywałyby dokumenty podatkowe Wilhelma Bartza. 
Pani Karolina wspomina swojego pradziadka, FilipaFilipka, który po 1945 roku wypływał w morze na jednym kutrze z Otto Bartzem i Michałem Torończakiem. Współczesna rowianka czuje się spadkobierczynią dawnej historii, dlatego dba o nagrobek Otto Bartza. 
*#* 
Pastor Franz Kypke kierował parafią w Rowach 11 lat -w latach 1929-1940. W Kronice parafialnej dokumentowałdrobne zdarzeniawiejskiego życia,opisywał kościelne ceremonie, ale był równieżetnografem spisującym lokalne legendy, jak £nana i nam o poddąbskich głazach. Z jego zapiskówwyłania się obrazczłowieka drażliwego, odpowiedzialnego i ostrożnego. Historia rodziny Wilhelma Bartza, 
o której pisał wKronice pastor Kypke, zakończy opowieść o rowskim cmentarzu, po którym pozostały tylko nieliczne ślady,a rybak Otto Bartz,rowianin z urodzenia, dostał pochowany w1967 roku na cmentarzu wObjeździe. 
Zdarzenia roku 1933, których tragiczne następstwa w latach późniejszych Wywróciły cały świat, pastor Kypke przyjął z powściągliwością i sceptycyzmem. 
-171
W marcuwstrząsnęła nim wiadomość oaresztowaniu nauczycielaJahra zGardny Wielkiej. (Proboszczem wGardnie Wielkiej byłwówczas Wilhelm Kypke)Nauczy
ciel należał do SPD. (Partia sprzeciwiła się Aktowi Upoważniającemu, który ograniczał swobody obywatelskie, w czerwcu 1933 Hitler zakazał jej działalności). 
Kilka dni temu w jego mieszkaniu odbyła się rewizja, której wyniki nie są znane opinii publicznej-napisał kronikarz.Mieszkańcy wsi bylizdezorientowani,rodzina nauczyciela opuściła wieś,a jemu nakazano opuszczenie szkoły i wsi, by uspokoić nastroje. 
Pastora niepokoiła również rewolucjapolityczna, któraprzyniosła także rewolucję 
kościelną. Do urzędów kościelnych wchodzili nowi ludzie, mimo że do tej pory takim 
ludziom -jak wyznaję prawdę, mimo mojego wieloletniego wiernego stanowiska wobec narodo
wego socjalizmu -niewiele lub wcale nie zależało na kościele. 
WWobesde (w radzie kościelnej) straciłem trojestarych, wiernych, którzy musieli ustąpić 
miejsca trzemzdecydowanieniewychowanym mężczyznom-ubolewał pastor.Nie wierzył 
w odnowę życia religijnego w nowym wydaniu kościoła. Królestwo Boże nieprzychodzi 
z zewnątrz-spuentował sytuację.Obserwował zmianyi chyba zdawałsobie sprawę, 
dokąd prowadzą. Latem w Rowach w roku 1933 było 300 wczasowiczów i niezli
czona liczbawycieczkowiczów przyjeżdżającychsamochodami orazprzez jezioro 
Gardno-motorówkami. Nad jeziorem wGardnie i wMałych Rowach rozkładały 
się obozy Hitlerjugend i BDM [BundDeutscher Mddel\ które niestety charakteryzują 
się bezczelnością i nieprzyjemnym niezdyscyplinowaniem, tak że lepiej ich żegnać niż witać 
-pisał pastor. 
W Rowachprzestał bywaćMax Pechstein.Do przyjacielapisał: O ile do niedawna Rowy były całkiem nieznane, o tyle teraz to się wyraźnie zmieniło. Niestety, moja obecność przyczyniła się do tego. (...) dzisiaj dociera tu sporo aut, a pojeziorze kursują cztery lodzie motorowe. 
Od 1933roku naziściatakowali malarza, bezpodstawnie oskarżalio żydowskie pochodzenie i lewicowe poglądy. Ostatecznie w1937 roku artysta został usunięty z berlińskiej Akademii Sztuk. Mimo wszelkich przykrości i zmian pastor Franz Kypke zapis kronikarski roku 1933kończy lirykiem. 
Z dala od zgiełku świata jest mój dom. Obmyte falami Bałtyku z pieczęcią morskich nawałnic wśród białego piasku plaży leżą moje ukochane Rowynajpiękniejsze miejscemoja mała ojczyzna Kiedy jak żeglarz płynę ku odległym lądom, nie daje mi spokoju wołanie z małego portu przy brzegu Bałtyku. Tam właśnie jest mój dom, gdzie pośród burzy huczą morskie fale. Stamtąd ciemnooka dziewczyna kusi mnie i woła, słyszę jej głos z oddali. Nie mogę bezniej żyć. Muszę wracaćdo domu, inaczej nie zaznam spokoju. Droga dziewczyna z Rowów wzywa mnie przez morze. A jeśli sztorm zastanie moją łódź na pełnym morzu i przyjdzie godzina rozstania z jej chłodnym bólem, ostatnim westchnieniem z wiarą i nadzieją powierzę Bogu moją rodzinną wieś na jasnej bałtyckiej plaży 
(FranzKypke) 
# # # 
Kronikę parafii Rowy pastorFranc Kypkedoprowadził do1940 roku,po czym odszedł na emeryturę. W zapisiez tegoroku podsumowałwieloletnie staraniao przeniesieniesiedziby parafii z Rowówdo Objazdy,sprawę, której nie udało się załatwić. 
Nie ma nic bardziej odległego od mojego umysłu niż przeniesienie tej gorącej kontrowersji w cichy obszar naszego kościelnego poslannika. (...) kwestia przeniesienia siedziby parafii nie jest innowacją ani osobistą sprawą danego proboszcza, ale „dziedzictwem" które przechodzi dwie dekady i o którym należy decydować w taki czy inny sposób. 
Historia dopisze własne rozwiązanie wielu spraw. Rok 1933 zakończy się ostateczną klęską w 1945, kto bowiem wznieca pożar, zobaczy zgliszcza. Historyczny wyrok zmieniający granice państw zapadł wJałcie, skutkiem były wielkie migracje. Pastor Kypke i jego parafianie opuściliRowy.Zostały kamienie,kościoły, stare cmentarze i domy. Nowi mieszkańcy piszą własną historię małych miejscowości na Pomorzu. 
Po II wojnie światowej pierwszą siedzibą parafii dla Rowów i Objazdy ustanowiono Wytowno.Pierwszym proboszczem zostałks.Jan Zieją.W 1989roku parafię Wytowno podzielono. Wten sposóbObjazda stałasię siedzibą nowejparafii,a kościół w Rowach mastatus kościoła filialnego. Pierwszym proboszczem nowejparafii został ks.Stanisław Fortuński.Historia zrealizowałamarzenie pastoraFranza Kypke.Kto by się spodziewał? 
Rowy. Od wsi rybackiej do letniskowej 
148) S)e§ KBrtigS STtajeftftt fyctben mitłelS 2l0etlj5djften ©tfoffeg oom 29. TOrg b, Q§. gu flettdjmigen geruf)t, ba& bie ©emcinben ftómglidj8ton>e unb 9lbUg*$Roroe im fianbfteife Stoi? gu eincr £atibgemeinbe mit bem S^amen „i^orce" oereimał werben. 
$8§lin, ben 23. SlprU 1909. S)er SKegietungS-Sprafibent. 3. 25.: ©elet. 
Wycinek dokumentu z kwietnia 1909 roku, na mocy którego dwie miejscowości po dwóch stronach ujścia Łupawy stanowią jedną miejscowość: Rowy 
Czas wojny trzydziestoletniej (1618-1648) przyniósł ziemi pomorskiej zniszczenia Wskutek przemarszów wojsk i kontrybucji, przyniósł także przemiany polityczne. traktat zOsnabriick (pokójwestfalski) dzieliłPomorze międzySzwecję i Branden
burgię.OstatecznieSłupsk znalazłsię podrządami Brandenburgii (Hohenzollernów), a od 1701 roku podwładzą królówpruskich. Władzę książęcą ograniczała autonomia Jachty,zyskującej stanowe przywileje. 
Na czas tych trudnych przemian w Księstwie Pomorskim przypadają rządy ostatniego GryfityBogusława XIV (1580-1637), który w1622 nadałswojej siostrze Annie deCroy wieśSmołdzino, rok późniejtakże siedzibęwSłupsku, w 1625zaś lasy ^okół góry Rowokół.Na polecenie księżnej smołdziński pastorMichał Mostnik (•Pontanus) przetłumaczył (przygotował do druku)Mały KatechizmMarcina Lutra £ języka niemieckiego naslowięski (kaszubski). 
Podzielone od najdawniejszychczasów Rowyweszły w skład królewskich wsi 
pod administracją wSłupsku, natomiastMałe Rowystanowiły domenęszlachecką. Dopiero na mocy zarządzania królewskiego, wydanego przez króla Prus 1 Zarazem cesarza Niemiec 23 kwietnia 1909 roku Rowy Królewskie {Gross-Rowe), 
Ostscch.id Rowc 
Przedwojenne widokówki z Rowów 
dotąd własność domeny królewskiej i Rowy Szlacheckie (Klein Rowe), stanowiące część dóbrrycerskich, zostały połączonew jedną miejscowośćwiejską o nazwie Rowy 
Pastorem parafii wRowach z filią wObjeździe byłwiatach 1713-1736Jan Jarkę Gustkowski,dziadek urodzonego 26 września 1759w RowachJanka zJarków-Gustkowskiego, który przyjął późniejtytulJohann DavidLudwig Graf Yorckvon Wartenburg.Jednak niemieckiekroniki podają,żeJarken-Gustkowscy (in. Gostkowscy) byli starym rodem kaszubskim. Na dawnym cmentarzu w Rowach jeszcze w połowie XX w.znajdowały sięnagrobki kilkuczłonków rodzinyJarkę Gustkowskich,w tym pastoraJohannaJarkę. Okaszubskim rodowodzie rodzinyJarków-Gostkowskich świadczą kronikarskie zapisy,ale najbardziejobecność we wsi.Pastor Gustkowski-pisze Zygmunt Szultka-położyłpod szkoły w Rowach solidnyfundamentprzez to, że wybudował dom dla wdów pastorów. Zrobił to z myślą o swojej żonie. Liczył ponadto, że jego następcą, zgodnie z wolą parafian, zostanie syrP. 
W tymczasie wieśmiała rybackicharakter. Dochody zrybactwa rybacy uzupełniali uprawą lichej ziemi. W 1784 roku w Rowach mieszkało 26 rodzin utrzymujących się wyłącznie zrybołówstwa. Wparafialnej Kronicez latpóźniejszych rowski kaznodzieja i kronikarz Eduard Gottlieb Wilm zapisał: polów śledzia bylprzez pewien czas bardzo ubogi, ażdo wystąpienia burzowej pogody, która zniszczyła wiele sieci. Niektórzy kupcy zawarli umowę z rybakami, za solone śledziepłacili za studnię (80 sztuk) 5 srebrnymi groszami. Wsumie32 tony. 
W drugiej połowieXVII w.po dwa lubtrzy statkiposiadały Trzebiatów,Darłowo i Słupsk.Jednostki służyły żegludze przybrzeżnej.Okresowo, w latach większej koniunktury nabywano lub budowano na miejscu (Darłowo, Ustka) większe żaglowce. Zasięg żeglugowy ograniczał się do kontaktów z Lubeką, Szczecinem i Kołobrzegiem. Niewielkimi łodziami i szkutami przewożono z Kołobrzegu do Koszalina sól, smolę, śledzie, wino, proch strzelniczy, fajki, konopie, len. Wywożono słoninę, ryby i groch. W miarę postępującej odbudowy życia gospodarczego i stabilizowania się na Pomorzu Zachodnim stosunków wewnętrznych wzrastałtakże przywóz towarów luksusowych-piszą autorzy publikacji Monitoring archeologiczny na obszarze MFW Bałtyk Środkowy 
Załącznik nr 2 do raportu końcowego Żegluga Pomorza Zachodniego XV-XVIII w., odnotowując zestawienie zatonięć,również na wysokości Rowów. Natomiast w Kronice parafialnej znajdują się opisy dnia codziennego, pogody, plonów i połowów, dotyczą również ważnych dla całej społeczności wydarzeń, a takim było poświęcenie nowegokościoła. 
-177
Północna część Stolper Kreisbahnen AG —~ W roku 1845, 16 lutego, 
w latach 40. XX w. 
w niedzielę miała miejsce inaugu
źródło: |1| oprać. R. Witkowski 
racja nowego kościoła w obecności 
, , Smowzino pana superintendenta dr Starkę \^'Gar<Jno JewdnaSl Objazda 
Główczyce ze Słupska. Obecni byli -pisze 
Ktęcino USTKA 
ChoćmaOwtcoW kronikarz Carl Horn (rowskiZoruchawo 
Gabel (Kępno SlupsUt) 
pastor w latach 1843-1851) r -pan Kutscher z Objazdy wraz 
oflarao wąsKcROfOA* £i<wJa*3t>e oo 19331
DdorJu nomiasiolow/w noaiwytKX)owar.« z żoną i córką,pan GiebezDębiny, 
SŁUPSK 10 km 
H. v.Jutrzenka z Retowa. Goście Plan połączeń lokalną słupską kolejką i wierni zgromadzili się najpierw 
(Źródło: Świat Kolei nr 9/2005) 
w budynku szkoły, skąd uroczystą procesją przeszli do kościoła, śpiewając Bóg sam na wysokości. Przywódcy kościelni poszli naprzód ze świecznikami, a następnie pan superintendent z Biblią, ja z kielichem i patenąProcesja szła wokół ołtarza, każdy kładł mały prezent (suma wynosiła ponad 6 talarów)Śpiewano Chwaliłeś Boga, Pana Nieba i Ziemi, a następnie pan superintendent wspiął się na stopnie ołtarza, wygłosił przemówienie i dokonał aktu poświęcenia. 
W nowo wybudowanym kościele zawieszono dwa modele statków, które w ostatnim czasie zostały przekazane kościołowi, misę chrzcielną wykonaną z mosiądzu, dwa niezniszczone puchary wraz z dzbankiem i butelką z datą 1734,późnogotycki srebrny kielich na sześciostopowej podstawie ze złamanym brzegiem, najpewniej darowany parafii przez Annęde Croy w1643 r. Prawdopodobnie były to zachowanew parafii naczynia z wcześniejszegokościoła. Dzwonyzawieszono wwolno stojącejdzwonnicy.Jeden dzwon byl średniowieczny bez napisu, drugi z dużym herbem i długim napisem -z 1660. 
W małej wioscerybackiej miało miejscewydarzenie niemal historyczne:wizyta wysokiego urzędnikakoronnego zokazji Pięćdziesiątnicy (Zesłania DuchaŚwiętego). Rowianie zebrali się przeddomem rybakaTunnic, gdzie książę koronny zatrzymał się na kwaterę, by oddać hołd wybitnemu gościowi. Natomiast 6 grudnia 19131odbyło się uroczyste otwarcie Kreisbahn na trasie Stołpmunde-Gabel-Grofś-Gardę
-Schmołsin, czyliregionalnej kolejki wąskotorowej, która, rozbudowana, funkcjonowała do 1945 roku.Spokój i radość z nowej inwestycji nie trwały długo. 
Na wysokościBałąmątku, (dawncAłte Miihle) przy starym szlaku Stolper Kreisbahnen AG w zaroślach widoczne są fundamenty stacyjnego budynku. 
W1914, 1 sierpnia rano, pojechałem do Stojentin (Stojęcina), aby otrzymać raport z misji w niedzielę. Gdybym wiedział że wybuch wojny jest tak bliski, nie opuściłbym rowskiej społeczności. Po tym co przyniosły ostatniegazety, tyła to kwestia niepokojąca, ale nadalwydawało się, że jestmożliwość pokojowego rozwiązania. (...) Ludzie mówili już wszędzie o wojnie. Wszędzie wielkie emocje. Następnego ranka (3 sierpnia) otrzymałem telegram z Rowów, w którym byłem poproszony o natychmiastowypowrót. Pojechałem następnym pociągiem do Wobesde (Objazdy) 1 wziąłem wagon, żeby dojechać do Rowów 
pisze parafialny kronikarz. 
Fundamenty dawnegobudynku stacyjnegow Bałąmątku(Alte Miihle) przy starym szlakuStolper Kreisbahnen AG
Na czas wojny Kronika zamilkła. 
(Źródło: domowe archiwum) 
W niedzielę 22 lutego 1920 roku ^Rowach świętowano jubileusz siedemdziesięciopięcioleciakościoła. Ztej okazji patronka kościoła z Wobesde(Objeździe), pani Kutscher,podarowała do kościoła w Rowachpanele modlitewne upamiętniające poległych w czasie I wojnyświatowej; ^ałe gładkie drewniane panele zawieszono w kościele. Przed kościołem wzniesiony zostanie pomnik -obiecywano. Kilka dni wcześniej przybyła do Rowów komisja konsystorza i rządu,by wziąć udział wdyskusji o przeniesieniu siedzibyparafii.Wynik Negocjacji był taki jak poprzednio: w Wobesde są gotowi do przeniesienia parafii. Rowy są temu przeciwneza wszelką cenę. 
W 1921 r. na polecenie centralnych władzkościelnych w Berlinie ponownie podjęto próbę przeniesieniasiedziby parafii z Rowów do Objazdy, co spotkało się z ostrym sprzeciwem rowian.Plebania wRowach wymagała remontu, ale wObjeździe nie było jej wcale, a budowa została przełożona z powodu wysokich kosztów (kryzys finansowy, inflacja) i sprzeciwuparafian. Natomiast naprzykościelnym terenie w Objeździestanął pomnik poległych na wojniez Dębiny i Objazdy. 
Sprawa siedziby parafii pozostała otwartaprzez wicie lati zdaje się,była przyczyną sporów. W1929 roku kwestia przeniesienia siedziby parafii do Wobesde została odłożona na moją prośbę ponownie imam nadzieję, że na zawsze. Zwłaszcza, że zgłosiłemsię do tejpracy pod wyraźnym warunkiem,żepodczas mojejkadencji plebaniapozostaje wRowach-zapisał wKronice pastor Kypke. 
# # * 
Rowy zmieniały swój charakter.Scalona wieś, broniąca prawado pozycji wsi parafialnej nie zmieniała jednego: rybacy wciąż wypływali na łowiska na Bałtyku i jeziorze Gardno.Podatki należały tudo najniższych w powieciesłupskim.Gazeta Pomorze Wschodnie w 1931 roku donosiła: W Rowach mieszkańcy trudną się rybołówstwem i rolnictwem, mężczyźni, używają siły życiowej w walce z burzą i falami, kobiety od najwcześniejszej młodości po granice wieku noszą ciężkie brzemiona (kosze ryb: śledzi, jląder) cale mile i często tylko zagrosze, ale zawsze gorliwiei z nieustanną wytrwałością. 
Kilka lat po I wojnie światowej malowniczą wieś odkryli malarze. Najwybitniejszy znich Max Pechstein malował Rowyw niezmiennym zachwycie przezsześć lat: 1927 -1932.Mieszkał najpierw wgospodzie Kempa, później w chacie rybaka, w okolicydzisiejszego przecięcia Nadmorskiej i Rybackiej.Pobyt berlińskiego profesora, założyciela ekspresjonistycznej grupyDie Briicke, który wątpliwości karczmarza Kempa co dowłasnej osoby rozwiał pięćdziesięciomarkowym banknotem, był doskonałą reklamą letniska. 
Zyskała na tym również gospoda pani Dóhring. Ściągali na lato do Rowów artyści ze Słupska i okolic: Paul KuhfuR Siegfried Reich an der Stolpe,Gottfried Brockmann, Willi Grubei inni.Malarskie pleneryzaowocowały wystawą wSłupsku w 1932roku. Do dawnej tradycji wróconoobecnie. W Rowach wostatnich latach odbywają się pleneryrzeźbiarski i malarski.Jednak prawdziwą rewolucjęw Rowach wywołała elektryfikacja wsi oraz budowamostu przezŁupawę na przełomie lat20/30. 
Dawniej w Słupsku nie znano nazwy tej miejscowości,dzisiaj dociera tu sporoaut, apojeziorze kursują cztery łodzie motorowe-pisałMax Pechstein doprzyjaciela podczasostatniego pobytu wRowach w 1932roku. 
Stopniowo nasze miejsce zaczyna stawać się coraz bardziej kurortem nadmorskim-pisał Pastor Kypke w 1936 roku -Rowy są miejscem rekreacji dla tych, którzy chcą wzmocnić swoje przepracowane nerwy, którzy tęsknią i znajdujątu spokój i ciszę.Liczba kąpiących się jest już 300 rocznie, poza stadami wycieczkowiczów, którzy odwiedzają naszą wioskę z motorówkami 
najeziorze Gardno lub samochodami-i stadami młodych ludzi,którzy przybywają na przez krótki czas podczas wędrówek. 
% # # 
9 marca 1945r. wojska radzieckie bez walki zajęły Rowy.Mieszkańcy mieli °puścić wieś do29 marca.Rozpoczęła sięewakuacja.Jesienią 1945 r.przybyli Polacy, t^kże polscywojskowi. W1957 r.w Rowach wciąż było kilkuniemieckich rybaków, którym pozwolono pozostać. Wśród nichstary rybakOtto Bartz, który uczył przybytych z Kresównowych mieszkańców wsi połowu zmałych przybrzeżnych łodzi. 
Po roku 1945 dokonał się niespotykany w dziejach nowożytnej Europy proces wymiany ludności. Z powiatu słupskiego w okresie 1945-1951 Wyjechało blisko 250 tys. osób. Dla Kresowiaków i generalnie nowych Mieszkańców przyjazd na Ziemie Odzyskane był przez lata kolejnym postojem w niekończącej się przymusowej wędrówce. W trwałą przynależność tych ziem doPolski długo nikt nie 
Krzyż z dawnegocmentarza ewangelickiego
Mierzył. Dopiero wejściePolski do Unii 
Niedaleko OsiekówSłupskich po południowej stroniedawnego nasypu Europejskiej, poprzedzone długim kolejowego, wykorzystywanego współcześnie jakościeżka rowerowa, w 
niewielkim oddaleniu,znajduje siędawny,porzucony cmentarzewangelicki,
°kresem przemian, jest gwarancją stabi
ówczesnym zwyczajem wytyczonystarymi nasadzeniami świerków (Źródło: domowearchiwum)
lizacji. Nareszcie jesteśmy w domu. W dorosłośćwchodzi kolejne pokolenie.Ich domy,świetlice, boiskasportowe są w Rowach, Dębinie,w Objeździe nadzieci czekanowoczesna szkoła.Rowy są znaną ^tniskową miejscowością.W niewielkiejrybackiej przystanistoi kilka kutrów,które Przy dobrej pogodzie wychodzą wmorze. Latem do kutrów wracających z morza Ustawia się kolejka amatorówświeżej ryby. 
Rowerowy szlak zwiniętych torów 
czeremchy słodkim zapachem stoją we mgle niżej kaczeńce i jaskółcze ziele 
na niebieskim szlaku rowerzysta mnie mija witany ogonem przez psa 
wśród łąk ptakwystukuje odgłos pociągu chociaż dawno odjechały lokalne wagoniki a staloweszyny czortzabrał na tanki 
teraz trawy wstydliwieskrywają świadectwa dostatku 
w strumieniu poniżej fotel obity skajem sterta eternitu butelkę po coca-coli pies chwyta dla zabawy zapach czeremchy przywołuje pińskie obrazy 
-strumień jak miedza czasu za którą babkaJula śpiewa 
pad aknom czeromucha kaiyszecsa 
atu szlakiem zwiniętych torów do Osieków gdzie historię wygładza leśnastruga czeremchy proszą zapachem 
Czy w Rowach łowią jeszcze śledzie? 
wąskim przesmykumiędzy jeziorem Gardno iMorzem Bałtyckim,nad brzegiem Łupawy, którawypływa tu z jeziora Gardno i wpływa do Bałtyku od blisko tysiąca lat leży osadarybacka Rowy (Rou,1493 -Roff,Row, Rowe),o której pierwsze pisane Wzmianki pojawiają się uschyłku XIII wieku.Po obu brzegach Łupawy stały chaty rybaków, odstrony lądu rozciągało się jezioro Gardno,wydmy i szerokie morze. Część wsi należała do słupskich norbertanek, darowana zakonowi przez księcia Mściwoja II (ok.1224-1289),który utrzymał ziemięsłupską opanowaną przez swego °jca Świętopełka II.Andrzej Czarnikw książce Gardna Wielka pisze onadanym przez księciaMściwoja II biskupowi kujawskiemuWojciechowi (Albertusowi) i jego Następcom przywileju, na mocy którego w miejscu wypływu Łupawy z jeziora Gardno mieli prawo do połowówdwiema łodziami rybackimi. Ponadto w akcie księcia Mściwoja z 1282 roku znajdujesię zapis: W tej donacjinaszego ojca przekazujemy wtrwale posiadanie kościołowi i proboszczowi w Gardnie (...) dziesiątą część połowów zjeziora Gardno iRowów. Zapewne,w jeziorze śledzia nie złowisz, a na czaspostów śledzie staly sięważnym składnikiem menuw klasztorach,toteż zakonysprowadzały śledzie 
tylko dla własnych potrzeb, lecz także na jałmużnę dla ubogich. Druga częśćwsi należała do roduBandemerów,o którychwzmianki pojawią się później, ok.1493. Dawne rozlokowaniesiedzib podwu stronach rzeki ma współczesne odbicie, miejscowi dzielą wieśna Rowy iMałe Rowylub Rówek,połączone mostem, z któregoobserwować można kutry rybackie w małej przystani. Dojechać tu możnadrogą lądową łączącą Rowy (Rowe) z sąsiednimi wsiami, które w różnych okresach nazywano Dębiną (<Schónwalde; Laski) i Objazdą'(Wobesde), korzące jedną parafięniegdyś i obecnie. W1350 r.rycerz Bartowitz (Bartowicz)kupił bądź zdobył wieśwraz zprawem połowu śledzia.I przy tejsprawie zatrzymajmysię chwilę,znaczy przysprawie śledzia, podzielając cytowany niżej pogląd: Los iluż ludzi związanyjestze śledziem! To on decyduje 0 chwale i potędze imperiów. Nie ziarna kawy, nie liście herbaty, nie kokonyjedwabiu, nie 
orientalne korzenie, ale śledź właśnie! -napisał w XVIII BernardGermain Etienne de Lacepede-francuski przyrodnik i polityk.Na śledziu potęgęi bogactwo zdobyli Duńczycy, na śledziuwyrosły bogate miasta Hanzy,śledź stałsię ważnym towarem handlowym. Ze Skandynawii w zamian za zbożewywożono solone lub suszone śledzie. Na śledziowych ościach zbudowano Amsterdam,a Holendrzy potrafili w złoto zmienić śledziowy zapach,twierdzą znawcy tematu. 
Aczkolwiek solenie i sprzedaż ryb nie wydają mi się sprawą najważniejszą w historii ludzkości, przyznać jednak uczciwie trzeba,że wiele miast wyrosło dzięki śledziom, Amsterdam w szczególności-pisał Voltaire. 
Władysław Łęga, polski duchowny rzymskokatolicki, archeolog, etnograf historyk, na podstawie analizy książęcych dokumentów zezwalających na połowy stwierdził, że pierwsze miejsce wśród ryb zajmowały śledzie. O prawo ich łowienia ubiegały klasztory położone blisko morza, ale również w głębi lądu, np. norbertanki z Żukowa,cystersi z Pelplina, premonstratensi z Trzebiatowa czy w końcu cystersi z Łekna-pisze o tym Daniel Makowiecki z Torunia w materiałach z konferencji: Siedź a sprawa polska pod redakcją Andrzeja Chludzińskiego. 
Port rybacki wRowach -kutry przynabrzeżu 
Zatem rycerz Bartowitz (Bartowicz)
(Źródło: domowearchiwum) 
miał głowę do interesów i wyczucie czasu, skoro zadbał o prawo połowu śledzia,nawet jeżeli Rowy były niewielką, liczącą do trzydziestu dymów osadą. 
Zygmunt Szultka w ostatnio wydanej książceSzkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX wieku pisze: U schyłku średniowiecza (...) Rowyjako przystań morska odgrywały (...) znaczniejszą rolę w nadmorskiej żegludze kabotażowej niż w czasach nowożytnych, o czym mogą świadczyć chociażby 4 karczmy znajdującesię w osadzie.Co transportowano i dokąd? Zapewne również beczki solonych śledzi,a wkarczmach odpoczywano i raczono sięśledzikiem-
Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej pisze, że w Polsce śledzie dopiero 
°d czasów zaprowadzenia chrześcijaństwa i postów obowiązujących stały się w pewnych porach roku nieodzownym artykułem żywności. Za doby panowania w Polsce Piastówjadał w pościegmin śledzia, możniejsi ryby krajowe lepszych gatunków. Śledzie solone rozwożono po kraju w beczkach albo nadziane na rożny (zapewne wędzone). Na jeden rożen drewniany nadziewano do 30-tu śledzi. 
Zatem niepozorny śledź bałtycki odegrał w dziejach Pomorza ważną rolę. Stał się siłą rozwoju gospodarczego, źródłem bogactwa i dostępną dla biednych i bogatych strawą. Zasobnym ośrodkiem połowu śledzi na Bałtyku były przede wszystkim łowiska ^okół wyspy Rugia, a tamtejsi rybacy mieli rnonopol na połowyw zachodniej części Bałtyku. Ci, którzy chcieli łowić na bogatych rugijskich łowiskach, Musieli wnosić opłatę. Ważnymośrodkiem śledziowym było Budzistowo (Kołobrzeg) i Rzucewo wZatoce Puckiej. Powstawały handloweszlaki śledzioweznad Uiorza do Poznania i Wrocławia. 
Śledzie poławiano na całym wybrzeżu, w tym w Rowach. Mimo że śledzie przybrzeżne były gorsze od rugijskich, chudszei mniejsze, poławiano Je od lutego do kwietnia (okres tarła) i w sierpniu, °d dnia św. Wawrzyńca (10 sierpnia), kończono 
w 
dniu św. Dionizego (11 października), gdy u Wybrzeżyżerowały wielkieławice. Niekiedyokres Śledzie złowione przez rowskich rybaków 
_i ii . r i i / t i i rtr (Źródło: domowearchiwum)
n
poiowowy wydłużano,trwał wtedyod sw.Jakuba (25 lipca) do śwMarcina (11 listopada). Tym rytmem przez wieki żyli rybacy zamieszkujący rybackie osady. Takim rytmem żyły rybackie rodziny w Rowach jeszcze kilkadziesiąt lat temu. 
Magdalena Sudołz Muzeum Zachodniokaszubskiego wBytowie wartykule Siedź w folklorze Pomorza piszeo magicznychmocach przypisywanychśledziowi, iak naprzykład środkowopomorskimzwyczaju podawaniakrowom przedwypasem piołunu lub śledzia, który chronił bydło przed wylinieniem.Nie wiemy,czy współcześnie zwyczaj by przetrwał. W Rowach nie ma krów,a na dawnych pastwiskach stoją piękne pensjonaty. Natomiast kilku rybaków poławia śledzie, a są podobno Wyjątkowo okazałe i smaczne. 
W1390 roku Rowy znalaziy się pod panowaniem Krzyżaków -podają dostępne źródła.Jeden z rozdziałów wydanej w 1986 roku książki Ziemia Słupska nosi tytuł Między Polską a Zakonem. Tak właśnie było, między Polską a Zakonem toczyła się historia niewielkiej rybackiej osady. Krzyżacy nadawali gminom, klasZ' torom, rybakom przywileje, ale ściągali również daniny w postaci tak zwanej czwartej ryby, czyli czwartą części połowu. Natomiast możne rody wschodniopomorskie szybko zaakceptowałynową władzę, obejmując mniej znaczące urzędy,a kaszubscy rycerze jako poddani Zakonuwzięli udział w wojnie z Polską (1409-1411),również w bitwie grunwaldzkiej 1410 r. Krzyżacyw tym konflikcie uzyskali takżewsparcie księcia zachodniokaszubskiego Kazimierza V. Dopiero za panowania Bogusława X Wielkiego (1454-1523) zjednoczone państwo Gryfitówobejmowało obszary od Łebyna wschodziepo Reknicęoraz Rugięna zachodzie.Po śmierci Bogusława X księstwo ponownieuległo podziałom,a jego spadkobiercy przeszli naluteranizm-Ostatecznie luteranizm przyczyniłsię jednak do germanizacji Kaszubów. 
W historiiRowów ważnymwydarzeniem była wizyta HenrykaIV Lancastera, który wdrodze naLitwę jako gośćZakonu wezwany dooblężenia Wilna,gdzie dotarł we wrześniu,zatrzymał sięwrowskiej przystani.Być możew obawie przedpiratami, a możena czas sztormu.Kroniki nie rozpisują się o tymzdarzeniu.Może odpoczywał w jednejz karczm i raczył się śledziem, amoże szlachetniejszą rybą? Wiosną 1391 r-Henryk Lancaster wróciłdo Anglii i zdążył wziąć udział wobradach Parlamentu. 
Przypuszcza się, że w Rowach znajdowałasię jedna z wielu kryjówek piratów Braci Witalijskich, którzy w 1394 roku zajęli wyspę Gotlandię i jej główne miasto Visby, od tejpory będące ich główną siedzibą.Byli postrachem całegoBałtyku. Bali się ich kupcy hanzeatyccyi Zakon Krzyżacki. 
Do witalijczyków należeli przedstawicielewszystkich nacji basenuMorza Północnego i Bałtyku,w tym Kaszubi.Kupcy mieli ich dość,dlatego Hanzaporozumiała się z Konradem vonJungingenem, wielkim mistrzem Krzyżaków.84 okręty i 4 tysiące żołnierzy wyruszyły z Gdańska. Visby,siedziba piratów, zostało zdobyte. Pojmanych ścięto w Hamburgu, ich głowy zatkniętona palach.Formalnie bractwo Braci Witalijskich zostało rozwiązane w 1432 roku. 
**# 
W Rowach ryglowy kościół zbudowany na dziesięciometrowym wzniesieniu, Cwanym też Lippitzeokalał ponadpółhektarowy cmentarz. Pierwszy kościółzawalił s*ę 9 lutego 1558 roku podczas sztormu, pisze Zygmunt Szultka.Drugi kościół, ^daniem przywołanego autora, postawił Georg von Ramel, który przejął rowski Majątek pozmarłym bracie. Posadowioną na grząskim torfowympodłożu świątynię w 1816roku rozebranoz powodugroźby zawalenia.Cmentarz przykościelny pozostał. Chowano na nim zmarłych w drodze marynarzy, rozbitków,topielców. Zgodnie z rozporządzeniemwykonawczym rządu królewskiego wKoszalinie (Kóslin) z dnia ^9 grudnia1874 rokuza pochówek zmarłychpodczas katastrofmorskich odpowiedzialny był wójtnadmorskiej gminy(Amtsblatt 1874),piszą o tymZbigniewSobisz 
Akademii Pomorskiej wSłupsku i Wojciech Antkowiak zUniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu we wspólnej pracy Flora naczyniowa cmentarzy na obszarze Słowińskiego Parku Narodowego. 
W Kronice parafialnej miejscowości Rowy z lat 1832-1840 znajduje się taki zapis: 
Również w Scholpin (Czolpino) na Schmolsinsche Strande wywróciłsię holenderski statek (•••) załadowany konopiami. Po 4 tygodniach kolejna (katastrofa?) na plaży Schoenwald (dębina), ofiary pochowane na cmentarzu w Rowach. (...) Nazwa statku została zapisana na kawałku drewna: Margrita von Sappemeer, kapitan Geert de Vełde. Wywrócony statek został sprzedany za 58 talarów kupcowi Grunow w Stołpe. 
# * # 
W 2019 roku,dzięki staraniom proboszczaks. dra MariuszaDrogosza,sołtysa RowówJadwigi Fudali i władz gminystary cmentarzw Rowach,na którym znajdują Slę groby marynarzy pochodzących z różnych części świata i różnorodnej narodowości, doczeka się rewitalizacji.Nie matam współczesnych pochówków,ale historia Opisana wtym miejscuzasługuje na upamiętnienie.Ludzie, którzy zostali tu złożeni, °ddali sweżycia morzu,które takdawniej, jaki współcześnie stanowi nie tylko źródło ryb i owocówmorza,ale teżistotną przestrzeń transportu,pozwalającą na wymianę dóbr międzyróżnymi lądami.Ci, których wyrzuciło na brzeg bez życia,często musieli poświęcić wiele, by działać dladobra innych. 
-187
**# 
W1493 był jednym zwłaścicieli Rowów byliBanemerowie, ród wywodzącysię z PomorzaZachodniego władającyjedenastoma wsiaminadgardneńskiego regionu. Podobno brzmienie nazwiska jest zniemczoną i gwarową formą słowiańskiego Będzimir. Ród wzmiankowano po raz pierwszyw 1403. 
W1535 rokuksiążęcą (klasztorną) częśćwsi przejąłjakobvon Ramel,zwolennik reformacji, piszeZygmunt Szultka wnajnowszej książce: 
Majątek przynależny do kościoła od czasów MściwojaII, w tym fola, łąki, zabudowania zostały przejęte przez zwolenników nowego obrządku religijnego. Słupska superintendenturd utworzona po 1535 roku dzieliła się na trzy okręgi. Rowy weszły do trzeciego, tzw. cyrkułu kaszubskiego obok parafii w Gardnie, Wrześciu, Smołdzinie, Główczycach, Stowięcinie; Cecenowie, Wałdowie, Skórowie, Damnie, Dobieszewie i Kwakowie. Rozległy synod słupski w XVIII wieku podzielono, parafia gardneńska znalazła się w synodzie słupskim staromiejskim, 
Ośrodek Rekolekcyjno-Wypoczynkowy Scala w Rowach 
przy ul. Nadmorskiej,należący do Prowincji WarszawskiejRedemptorystów (Źródło: domowearchiwum) 
-188
czele którego stal każdorazowy pastor kościoła pod wezwaniem św. Piotra w Słupsku. Po pewnym czasie podzielono też parafię w Gardnie (polowa XVII w.), wtedy też usamodzielniły Rowy -napisał w Gardnie Wielkiej Andrzej Czarnik34. 
Od 1553 jednym z właścicieli Rowów był patrycjuszowski ród Schwave (S[ch]wawe)~ którego członkowie pełnili ważne funkcje państwowe i dworskie. Od początku lat 30. XVI wieku BartłomiejSwawe popierał nauki MarcinaLutra. Stając wysoką pozycję w administracji kościelnej i państwowej Pomorza, działał na rzecz ruchu protestanckiego. Piastując urząd kanclerza na dworze Barnima IX w 1534 roku doprowadził do zwołania sejmu trzebiatowskiego, który wprowadził luteranizm jako religię państwową na Pomorzu Zachodnim. Wiązało się to z panującym wówczas wewnętrznym kryzysem struktur kościoła rzymskokatolickiego, rozwojem humanizmu i opozycją do przywilejówkleru i jego zeświecczenia. Sejm zwołano 13 grudnia, w dzień świętej Łucji -uznawanej za tą, która przynosi światło,patronki ociemniałych i tych,którzy wswej pracy potrzebują dobrego wzroku, ^zień ten wybranonieprzypadkowo,kojarząc nowyobrządek zodzyskaniem wzroku przez społeczeństwo. Równocześnie przekazano dominia biskupie wręce książąt pomorskich zrodu Gryfitów,co umocniło ich pozycjęna tych ziemiach i pozwoliło Znacznie powiększyć włości. 
Choć przetaczały się burze morskie i dziejowe,mała nadmorska miejscowość *yła zwykłym rytmem: rodziły siędzieci, zdarzały sięrodzinne tragedie,ale zawsze Najistotniejszą sprawą była możliwość wyjścia wmorze i połowu. Od niej zależała pomyślność ludzi,którym przyszło żyć wsąsiedztwie słonejwody na nieurodzajnej, dającej nikłe plony ziemi. 
# # # 
W Kronice parafialnej miejscowości Rowy pod datą 1834 zapisano: ^ynik łowiska roku: wiosenne łowiska zapewniły niewiele; połów śledzia bylpoczątkowo ^znaczny; ogromna burza pod koniecsierpnia porwała ponad300sieci śledziowych, z których °dnaleziono tylko kilka. Te rozdarte wyrzucone na plażęokazały się bezużyteczne. Po tej burzy połowy śledzia były bardzo produktywne i przyniosłyby więcej, gdyby nie tak wiele sieci zostało Niszczonych i wyrzuconych. Węgorz i haczyk minoga były całkiem niezłe. 
Rybacy z Rowów : Otto Bartz,Filip Filipek i Michał Torończak 
(Źródło: Archiwum domoweKaroliny Zygner) 
Rowy z lotu ptaka ok. 1929 r. 
(Źródło: domena publiczna) 
Śledziowe co nieco 
Śledzie należą do ryb tłustych,ale niskokalorycznych.Sto gramówśledzia dostarcza około 160 kcal. Jest bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe chroniące przed miażdżycą i chorobą niedokrwienną serca. Wpływają też na obniżenie ciśnienia krwi.Jednak przyniektórych chorobach,szczególnie cierpiącymna dnęmoczanową, ttie poleca się ryb z rodzinyśledziowatych. 
-
Do rodziny śledziowatych,żyjących głównie w morzach,należą między innymi śledzie, szproty, sardynki,sardynele i sardonyksy. Siedź występuje w Atlantyku,Bałtyku, Pacyfiku,głównie w przybrzeżnych wodach morskich (między70° a 60° N.).Ławice śledzioweprzebywają zazwyczaj na głębokości do 150m. Siedź bałtycki jest mniejszy od śledzia atlantyckiego, jest to uwarunkowane mniejszym zasoleniem wód Bałtyku.Siedź pacyficzny jest większy od atlantyckiego,a ten z kolei od bałtyckiego. 

-
Do początku dwudziestego wieku śledźwystępował w Bałtyku masowo, był łatwo dostępny; obecnie,w wyniku przełowienia,jego zasobyznacznie się skurczyły. 


Siedź żyje do 20 lat. Wzrost temperatury wody w Bałtyku związany z globalnym ociepleniem fatalnierokuje śledziom.Od 1990r. temperatura powierzchniowych bałtyckich wód wzrosła o 1,5 st.C.Jeśli zmianaklimatyczna będzie postępowała tak szybko,śledzie nie zdążą sięprzystosować do nowych warunków. 
Siedź poławiany jest wtrzech stadiach rozwoju: 
Siedź niedojrzały płciowo (do 3 lat) nazywany jest matiasem. Nazwa pochodzi od holenderskiego słowa Maagdenharing, co można tłumaczyć jako śledź dziewiczy. Poławiany jest głównie od kwietnia 
do czerwca. Natychmiast,jeszcze na kutrze jest odgardlany, tzn.przez małe nacięcie w okolicach gardła usuwa się wnętrzności,ale pozostawia się gruczoł trzustki, który odgrywa bardzo ważną rolę wprocesie dojrzewania matiasa, i lekko soli (8%). Powinien być przechowywany wniskich temperaturach,minus 45stopni,aby pozbyćsię ewentualnych pasożytów, naturalnie występujących wrybach. 
-
W czerwcu w całej Europie Północnej obchodzi się dni nowego matiasa. Można wtedy do woli jeść matiasa z nowego połowu. Dojrzewa on w solance 1-2 miesiące i jest szczególnie delikatny wsmaku.Jedzony jest prosto z beczki (oczywiście już sfiletowany i odskórzony) z kawałkiem ciemnego chleba i cebulą. 

-
W przypadku śledzia bałtyckiego nie możemy mówić o matiasie. Jest on po prostu za mały w tym stadium rozwoju.Wspólne jest tylko tzw. lekkie solenie. Śledź pełny (cieknący) to dojrzały płciowo śledź łowiony w okresie tarła, czyli od grudnia do kwietnia orazod lipca do sierpnia. Są wtedy tłuste i nadają się dotzw mocnegosolenia (18%).Śledzie solonesą znane odwieków. 


Śledź jesienny {pusty). Po odbytym tarle ikra i mlecz są niewykształcone. Jest chudy -dopiero rozpoczyna żerowanie, ale chude i jędrne mięso jest bardzosmaczne. Nadaje siędoskonale dosmażenia i grillowania,a także na marynaty.Czas połowów przypada na wrzesień i październik. 
# # * 
Mylne jest przekonanie, że im śledzie bielsze, tym lepsze.Naturalna barwa śledziowego mięsajest szara,biel nadaje ocet używanydo marynowania,zanim płaty śledziowe trafią do sprzedaży. Mlecz oraz ikra śledziowa dla smakoszy są rarytasami.Mlecz smaży sięna maśle i podaje z plasterkiem cytryny; jesttakże doskonały na surowo zcytryną i kropelką oliwy. 
Z Dykcjonarza roślinnego z 1787 r. polskiego księdza i przyrodnika Jana Krzysztofa Kluka: Śledzie najpospoliciej się tak zażywają: jeżeli są zbytnie słone, nieco odmoczywszy w wodzie i skórkę z boków zdjąwszy, kraja się na sztuczki, okładają się cebuk w talerzyki krajaną lub jabłkami, posypują się pieprzem, polewają octem, oliwą i surowo jedzą. Chcąc sól z nich znacznie wyprowadzić, moczą się przez kilka dni, co dzień świeżą wodę odmieniając. 
Zwyczaje śledziowe 
Śledzik 
Ostatni dzień karnawałuna Pomorzu nazywasię śledzikiem.]tst to okazja dospotkań 1 ostatniej uczty przed postem, podczas którego z utęsknieniem czekano Wielkanocy mawiając: 
~~ JedziePanJezus, jedzie, zabierze żur i śledzie... 
W artykule KrzysztofaKowalskiego Król wód w oleju. Siedź na Wielki Post ^mieszczonym wRzeczpospolitej w lutym 2018 roku czytamy: Przez cały Wielki Post w menu były głównieśledzie i zalewajki,do znudzenia. Wśród wrzasków, 
spiewów i śmiechów zakopywano w ziemi, gdzieś poza wsią gar żuru. Natomiast szkielet 
śledzia wiązano na powrozie i wieszano na drzewie -przypomina Klara Sielicka-Barylka 
zPaństwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 
# * # 
Pogrzeb śledzia 
^Irlandii w Wielką Sobotę odprawianopogrzeb śledzia. Konduktowi pogrzebowemu przewodziłmiejscowy rzeźnik,w orszaku niesionowbitego na patyk śledzia, którego żałobnicy okładali kijami, zmaltretowany śledź trafiał do rzeki, zaś jego Miejsce na patyku zajmował barani udziec. Ludowa gdańska piosenka z XVII w. nazywa śledzia królem bardzo potężnym. 
*# # 
^ark śledzia 
^ark Staromiejski w Łodzi nieoficjalnie nazywanyjest/VtowŚledzia. Podobno tę nazwę zawdzięcza zapachowi, który unosiłsię na tym terenie wczasie budowy parku 1 tuż po jejzakończeniu. Aromatśledzi pochodził zpiwnic zburzonych budynków, w którychkiedyś mieściły się składy rybne. 
-193
Śledź w piosence 
Andrzej Mendygrał i Zbigniew Zakrzewski ułożyli słowa Szanty śledziowej, którą mają w repertuarze zespoły Cztery Refy i The Pioruners-. 
By człek nie wiedział, co to głód, 
Zesłał Pan śledziaw głębiewód. 
Ref.: Hej-ho, hej-ho,wybieraj ją... Hej, hurra!-Hurra! Świeżego śledzia pełna sieć! Hej-ho, hej-ho,wybieraj ją... 
Pradziadek Noe,chłop na schwał, 
Zagryzać świeżymśledziem chciał. 
Czy to woleju, czysaute, 
Każdy z ochotą śledzia żre. 
Na całym świecie,wzdłuż i wszerz, 
Zagrychy królem bywaśledź. 
Śledź dobry jest pod każdy drink, 
Gdzie bywa śledź,tam jest i szynk. 
Gdy na wyścigach stawka gna, 
Śledziona wkażdym koniu drga. 
A gdy technika ruszywprzód, 
Będziem pić bimber z króla wód. 
Więc ciągnij tę okropną sieć, Na zawsze twoim panemśledź. 
-194
J 
Siedź w języku 
Siedź -czyli płaski klin służydo mocowania namiot, 
Ucho od śledzia -oznacza nic, pokazanie ucha od śledzia to słynny gest 
kasiarza Kwinto w filmie Juliusza Machulskiego Vabank, 
Połknąć śledzia -znaczy przepaść z kretesem,sczeznąć, zginąć; 
Gnieść sięjak śledzie w beczce -znaczenie powszechnie znane, 
-Wyglądać jak śledź -czyli mizernie, Pojechał po śledzie, więcej nie przyjedzie -ktoś kogośopuścił bezpowrotnie, Śledź -gdynian nazywa się śledziami ze względuna herb miasta-twierdzi 
Radosław Tyślewiczz Akademii Marynarki Wojennej wGdyni, Marsz Śledzia -tak nazwanozainicjowane w2002 roku przejściemorzem z Kuźnicy do Rewy,w poprzekZatoki Puckiej. 
Muzeum Śledzia 
^e wsi Starkowo niedaleko Ustki ktoś pomysłowy kupił stare wiejskie zabudo
wania z 1902r oraz zagrodę datowaną na 1832r i urządził w nich MuzeumŚledzia 
1 pensjonat. Projektma charakterkomercyjny ale napewno wpłyniena popularyzację 
wsi i gminy.Oto recenzjainternauty: 
%94marcinp\Fajny pomysł, nawet bardzofajny,ale uważam, żetrzeba gojeszczedopracować. Fajnie by było, jakby ktoś tam opowiadało tym,jakieściekawostkipowiedział Byłoby to bardziej wteresujące. Na pewnojest to do dopracowania w przyszłości.Jeśli chodzi o serwowane wyroby ze śledzia to pierwsza klasa, wszystko mi smakowało, a najbardziej tatar ze śledzia. Ceny bardzo przystępne, a muzeum bezpłatne. Obsługa bardzo miła i uśmiechnięta. Napewno tam wrócę, jak będę w okolicy, chociażby na tego śledzia. 
A mnie od lat marzy sięmuzeum rybactwa przybrzeżnego w Rowach. 
Zagroda Śledziowa w Starkowie-gmina Ustka 
(Fotografia ze stronyinternetowej Muzeum) 
Zagroda Śledziowa wStarkowie 
(Źródło: UrządGminy Ustka) 

Po prostu Dębina 
dębina ma nietypową dla nadmorskich miejscowości historię.Tu, nad Bałtykiem, miejscowa ludność trudniła sięgłównie rybołówstwem na morzu i jeziorze Gardno, uzupełniając podstawę bytowania uprawą roli.Od połowyXIX wiekuwe wsistacjonowała baza ratowniczaochotniczej służbyNiemieckiego TowarzystwaRatowania Rozbitków zkilkoma łodziami i niezbędnym sprzętem. 
Dębina była wsią rolniczą,z dobrzeprzez wiekXIX rozwiniętym przemysłem hutniczym. Dawny majątekSchónwalde należałw latach 30. XIX wieku do hrabiego v°n Krockow. Położony był o kilometr od brzegu Bałtyku i trzy kilometry 
zachód od jeziora Gardno majątek cZęsto zmieniał właścicieli. Wokółniewielkiej wsi rozciągały się rozległe łąki, sporo było pól i lasów. Wioska liczyła 17 dymów. Rozległe nadgardneńskie łąki wchodzące we współczesny kompleks tzw. Objejskich Ląk do warunków umożliwiających rolnicze użytkowaniedoprowadził wlatach mm, 1836-1864Julius Giebe,który powróciwszy z Holandii,wyposażony wwiedzę na temat °suszania mokradeł,zabrał się do nowocze-SncB° gospodarowania tysiąchektarowym obszarem łąk łęgowych. Zmeliorowano Mokradła kopiąc sieć rowówco trzydzieści Getrów na głównych kierunkach świata
*południa na północ i zewschodu nazachód. ^odstawowe elementy systemu melioracyjnego zachowały się do dziś,mimo że wieś 
Olbrzymie kola młyńskiez dawnej hutyszkła w Dębinie
Natraciła rolniczy charakter. 
(Źródło: domowearchiwum) 
Mniej więcejw tymsamym czasie(mówimy owieku XIX)inny przedsiębiorczy człowiek, HansPiper, dostrzegłw nadmorskiejwsi dobre miejscedla swego przedsięwzięcia. W1872 roku wybudowałna skrajuwsi odstrony AlteMuhle(Bałamątku) hutę szkła,wykorzystując taniemiejscowe surowce:torf idrewno jako źródło energii do produkcji buteleki szkła taflowego,które przezport wUstce eksportowałdo Rosji i na Zachód. Huta pracowałado 1906 roku, zatrudniając od ośmiu do szesnastu robotników. Później w miejscu dawnej huty powstała olbrzymia stodoła-obora, w którejw latach powojennych PGRz Objazdyurządził bukaciarnię,wykorzystując pobliskie łąki jako zaplecze paszowe.Pod koniec lat90. ubiegłego wieku budynek rozebrano, pozostawiającczęść mieszkalną. 
# # * 
Na północode wsina brzegulasu poprawej stroniedrogi doRowów35 znajdował się cmentarz, którego granice oznaczono świerkowymi i lipowymi nasadzeniami-Poza typowym dla ewangelickich nekropolii prostokątem na wzniesieniu wyznaczonym starymi świerkami nie ma już śladów dawnego cmentarza.W 1994 roku jedynym znakiem dawnychnagrobków było kilkafragmentów nagrobkówi ażurowy krzyż żeliwny,niestety, bezinskrypcji36.Od południa, przy drodze,gdzie niegdyś była huta szkłabutelkowego, rosła przy drodze starasilna biała sosna:Pinus strobus,znana w Polsce jakososna wejmutka występująca pierwotnie na północnych i wschodnich obszarach Ameryki Północnej.W Polscemożna ją spotkaćw lasach i parkach.Polska nazwa gatunkowa tej sosny wywodzi się od nazwiska lorda Weymoutha. Po obu stronach wiejskiej drogi w Dębinie rosły egzotyczne drzewa, pisze dawny kronikarz, które w latach 1837-1860sadziljulius Giebe.Wśród ciekawych drzewwystępuje klon polny robinia, jarzębina, orzech laskowy, buk europejski, dereń wiśniowy, wierzba kozia, grab. Pomiędzydrzewami nasadzonodrzewiaste krzewy:głóg, jawory,czeremchy kasztanowce, amerykańską lipę. 
Wejście dodworu zdobiłydwa stuletniedęby szypułkowe,na koronie jednego od niepamiętnych czasówgniazdował bocian. Podczas II wojnyświatowej,podobnie jak w wielu innych miejscowościach, również w Dębinie stacjonował obóz Służby Pracy Rzeszyprzygotowujący młodzieżdo patriotyczno-narodowychzadań, głownie na rzecz Wermachtu.Młodzież zobozu wDębinie pracowałaprzy budowie drogi Dębina-Objazda. 
-198
Egzotyczne drzewo w Dębinie 
Po obu stronach wiejskiej drogi w Dębinie rosły egzotyczne drzewa -piszedawny kronikarz-które w latach 1837-1860sadziłJulius Giebe. (Zdjęcie ocalałegoolbrzymiego drzewa-źródło: domowearchiwum) 
Starych dębów już nie ma, bocian urządził sobie gniazdo na ulicznej latarni. Niedużą wieś przecina kręta,wznosząca się między domami droga. 
W czasach powojennych wpobliżu wsi stacjonowała jednostka wojskowa nr 4961 69 dywizjonu rakietowegoOP rozłożona na 22hektarowej działce. Znajdowały się na niej budynki wojskowe i techniczne,stacje radarowe,schrony wojskowe i stanowiska wyrzutni rakiet.Obecnie teren znajdujesię w rękach prywatnych. 
# # # 
Dawna Dębinazmienia sięw letniskowykurort.Niedawne polauprawne podzielono na rekreacyjne działeczki, na których z dnia na dzień wyrastają nowe domki letniskowe. Nawet napodmokłych torfowych łąkachstanęły kempingowe przyczepy. Zmienia sięświat, zmienia sięDębina. Z pewnością zasłynie jako wakacyjny kurort, jeśli powstaną ścieżki rowerowe,jeśli spożytkowane zostaną złoża borowiny.Zmiany następują powoli,wszyscy uczymysię, jakwykorzystać nadmorskie położenie naszego regionu zpożytkiem dlasiebie i wczasowiczówz Polski i zeświata.Niezmienny jest tylko surowy okolicznypejzaż najeżony kamieniami,na których cieniem kładą się dęby z wysokiego klifu. 
Drogą św. Jakuba do Objazdy 
Szli tą drogą pielgrzymi z całej Europy od IXwieku, na koniecświata, gdzie Finisterra. Średniowieczny wędrowiec peregrynował drogą uczniów św Jakuba, którzy poszukiwali legata rzymskiego, by otrzymać zgodę na pochowanie apostoła Jakuba w Compostela.Innych gnała ciekawość,jaki jest kraniec Ziemi. Jeszcze inni przejście kolejnych dziewięćdziesięciu kilometrów traktowali jako dopełnienie pielgrzymki do grobuśwJakuba. Na skalistymwybrzeżu palili brudne, zszargane podróżą ubrania, kąpali się W oceanie, by oczyścić nie tylko Znak przegrzebka,czyli muszli Św.Jakuba 
i Symbol prowadzący pielgrzymówDrogą ŚwiętegoJakuba (Camino de duszę, ale i ciało, wreszcie zabierali muszlę Santiago) do katedrywSantiago deCompostelaw Hiszpanii. /J* II'' J'l' (Zrodło: domowe archiwum)
v
na dowod,ze byli i widzieli. 
Pierwsze wzmianki o pielgrzymach z terenów dzisiejszej Polski pochodzą £ Xl wieku. Współczesna Pomorska Droga św. Jakuba wpisuje się wstary trakt £ rejonu wschodniej części Litwy, zKretyngi, wiedzie przezRosję (obwód kaliningradzki), Polskę, Niemcy i dalej aż do głównych szlakówwiodących do Hiszpanii, ^cznie 1142 km. Polski odcinek Pomorskiej Drogi liczy ok 720 km: z Braniewa do Szczecina oraz przezŚwinoujście i dalej doRostoku.Trasa na Pomorzupodzielona jest na 7części obejmujących 29 odcinków.Drogę znaczy siedem kościołów, którym patronujeśw.Jakub, patronpielgrzymów: Tolkmicko,Tuja, Niedźwiedzica, Gdańsk, Lębork, Łeba,Szczecin. 
Polskie Camino jest mało wydeptane i... dzikie. Dzięki temu łatwiej jest się Wyciszyć i sprawić, by droga stała się modlitwą.Bo przecież właśnie to powinno być jej celem.Taką drogę do przeszłości wybrała Gabi. 
Nie znam nikogo poza nią, kto z determinacją wchodzi na drogę pielgrzymki w przekonaniu o łasce Bożej pozwalającej połączyć wędrówką to, co przekreśliłaHistoria,odbudować utracone więzi rodzinne i ludzkie, wrócić na szlak dawnych wartości. Przyszła do mojego domu w październikowe popołudnie słupskim odcinkiem Pomorskiej Drogi Jakubowej 
*•' ***iM«! 
ze Smołdzina do Rowów Gabriela 
Gorzelany z rodziną na schodach zakładu 
-mieszkanka Berlina -bo o niej
(Przedwojenna fotografiaprzesiana przez bohaterkęreportażu) 
będzie ta historia. Zamysł powzięła wcześniej, ale na pierwszy plan wysuwała się pielgrzymka 
Via Francigena, czyli Drogą Franków do Rzymu. Następnie w 2019 trasą via Domitia z Turynu dozielonej Prowansji i od Albufeira do Notre Damedes Lumieresw Goult. Na pątniczymszlaku Gabrieli byłateż Fatimaw 100-lecieObjawień. W tymczasie zmarła jej matka. Kiedy jeszcze żyła,Gabriela planowała odbyć podróż drogą jej ucieczki w 1945 roku,co byłoby, jej zdaniem, równe modlitwie. W przewodniku zForum Pielgrzyma odkryła,że zaledwietrzy kilometryod Wobesde,czyli Objazdy, miejsca urodzenia jej matki, prowadzi Pomorska Droga św. Jakuba.Mimo to najpierw 2018 roku w dniu Pięćdziesiątnicy wyruszyła ze Szczecina drogą Via Imperia i w trzy dni dotarła do Angermiinde, a do końca roku przemierzyła resztę trasydo Berlina;ostatni kawałek od Melchowa doBernau (wBrandenburgii) zChristine 
Thiirmer, która pisze o sobie na blogu:Jestem w drodze odprawie 10 lat: 47000 km pieszo, 30 000km rowerem i6500km łodzią. Spię więcej w namiocie niż pod dachem. Życie na świeżym powietrzusprawiło, żejestem szczęśliwą i wolną osobą-i mam nadzieję zachęcić innych ludzi również do spetnienia swoich marzeń. 
Rozumieją się, Gabriela mówi o sobie:Mogę z łatwością zaakceptować, dlaczego w ostatnich dwunastu latach miałam tak mało pieniędzy. Zastanawiałam się, czy to kara, czy robię coś złego. Nie! widzę to dzisiaj jako akt miłosierdzia. Brak pieniędzy spowodował, że nauczyłam się żyć w przyjaźni do Natury, nie cierpiąc ani nie tracąc niczego. Nie mam samochodu i na litość boską,jużgo nie chcę. Moje zużycie energiijest bardzo niskie, nie kupiłam zmywarki do naczyń i suszarki bębnowej, nie mam dużego telewizora i stereo. Nauczyłam się kochać ciszę. 
W marcu 2019 r. zmarła starsza siostra matki Gabrieli. 
Nadszedł czas pielgrzymowania do ojczyzny dzieciństwa i młodości dwóch sióstr -matki i jej siostry do dawnej Wobesde, dziś Objazdy. Latem Gabi czytała rodzinną historię tamtych czasów w Wobesde napisaną przez najmłodszą z sióstr. Spod jej pióra pochodzą historie z przeszłości. Trudne historie rodzinnych losów. 
Stara gorzelnia wObjeździe 
Wybrała znaczącą datę: Dzisiaj Na zdjęciupan Alek Kostkai dzieci: Bożenka i Jurek. 
• i a • i, c >• ' a /f / • (Źródło: domowe archiwum)
jest azien dwiętychAmotow dtrozow. Moj plecakjest spakowany. Na wieczornej mszy chcę otrzymać błogosławieństwo mojej pielgrzymki. 
Wyruszyła wdrogę na Pomorze 3października, w dniuzjednoczenia Niemiec. W Berlinie na dworcu Gesundbrunnen na pociągdo Szczecina czekał tłum z dużą ilością bagażu. Gdypociągwjechał, tłumwepchnął ją dopociągu.Widziała udręczone twarze.Zastanawiała się,dlaczego ktośnie pomyślało zwiększeniuskładu pociągu na świątecznedni. Pociągopóźniał się,a ona miaławykupiony przezInternet bilet ze Szczecina doSłupska, z czasem 50 minut na przesiadkę.W zatłoczonym pociągu działy się niemiłe sceny.Teraz czasgwałtownie siękurczył. Gdy wreszciez opóźnieniem dotarli doSzczecina, jej pociągdoSłupska odjechał.Musiała kupić nowybilet. Pomyślała opodróży, jaką przebyła jej matkaz dziećmi wstyczniu 1945 roku.Ta myśl towarzyszyła jej wpodróży. 
Następny pociągze Szczecina doSłupska odjeżdżało 14.Miała czas,by wstąpić do bazyliki archikatedralnej świętego Jakuba Apostoła. Była przekonana,że to sprawa jej niebiańskiego przewodnika, Anioła Stróża: Mój niebiański przewodnik zaprowadził mnie do miejsca, któreBóg dla mnie wyznaczył Modlę się klęcząc na klęczniku z widokiem Apostola. MójdrogiJamesie, bardzo sięcieszę, że cię widzę.Szła przez kościół. W Kaplicy św.Maksymiliana Kolbego zobaczyła ścianę z nazwami niemieckich obozów koncentracyjnych. Kaplicę od nawy oddziela krata podobna z wyglądu do ogrodzeń z drutu kolczastego w hitlerowskich obozach zagłady. 
Tak, drut kolczasty. W naszych umysłach wciąż istnieje -myśli Gabriela. Uważam, że to jest powód naszej obecnej sytuacji politycznej -również podziałów w naszej rodzinie. 
-203
Wojenne wesele WładysławyJarneckiej i AleksaKostki 
(Źródło: domowearchiwum) 
Namr uim! Ycinostc: pr)iu«ra <ua: fal-iiAń* 
Kr tiUkmMiln ». • \.1« inGS* iiiłJwtnmwt 
M(*•ItrlkUtl
MM !«'• 
A.O.K.f.d . 
Lacdkral»
Siolp
Dlussnstr 
A.O.K (a. m*-U*o p 
Dokument WładysławyJarneckiej (Kostkowej) z 1944 roku z obozu przejściowego przyBlumenstr wStolp (Słupsku) 
(Zdjęcie zdomowego archiwum jejcórki Bożeny) 
To kolejny znak. Drut kolczasty jako pomnik obozów koncentracyjnych. RAVENSBRUCK widnieje tam na ścianie wraz z wieloma innymi nazwami. 
Po chwilisłuchaMszySw. i Ewangelii: 
Jezus wyznaczył jeszczeinnych siedemdziesięciu dwu uczniów i wysiał ich po dwóch przed sobą do każdego miasta i miejscowości, dokąd sam przyjść zamierzał. 
Sama czuła się naprawdę wysłana. Myślała o rozbiciu rodziny przedzielonej niegdyś murem, którego już fizycznie nie ma, ale tak naprawdę nie upadł w jej rodzinie. Rodzinna jedność była najsilniejsza w sercu zmarłej siostry jej matki. Pamięta, jak 9 listopada 1989 roku,kiedy spotkali się po otwarciumuru w ichdomu w dniu jubileuszu 100.urodzin babci i 70. cioci, która była jak link,rodzaj hiperłącza ze wszystkimczłonkami rodziny,skarbnicą rodzinnej wiedzy. 
Gabi, zajęta swoimi sprawami, nie zajmowała się rodziną. Wiedziała, że istnieją.To wszystko. 
Podczas marcowegopogrzebu zrozumiała, że teraz jest kolej jej generacji, jeśli rodzina ma pozostać w kontakcie.Ta jej podróż po to jest właśnie, by wrócić do miejsca, skąd wyszli oni. Prowadzi ją tym samym dosymbolicznego początku, którym wcześniej nie zaprzątała sobie głowy. Terazczuje, żewarto to zmienić. 
# # * 
Władysława Jarnecka z Piotrkowa Trybunalskiego na roboty przymusowe do Seddin-Jeseritz beiStolp, czyli znajomych namJezierzyc, została przywieziona z łapanki w1941 roku. 
W międzywojniu przez bazęwJezierzycach-Żydzinie przewinęło się łącznie 9 sterowców produkcji firmy von Zeppelin i firmy Schytte-Lanz. W czasie ostatniej Wojny uwięzieni w obozie robotnicy zmuszeni byli do pracy na stacji kolejowej przy rozładunkach materiałów budowlanych i amunicji.Do pomocyprzydzielano więźniarki z obozu dlakobiet.Nim tam trafiłaWładysława, przebyła długą podróż i pobyt w tzw.okrąglaku w Stolp, cow jej wspomnieniach było koszmarem. 
Przydzielono ją do pracy przy produkcji balonów. Czas zatarł wspomnienia i bolesne doświadczenia.Jej córka Bożena przywołuje fragmenty rzadkich na ten temat rozmówz matką.Próbujemy przypomocy starszejpaniJarneckiej, bratowej Władysławy, odtworzyć klimattamtych dni.Paradoksem okazał się fakt,że miejsce, do którego przywieziono ją wbrew woli, okazało się danym na całe życie. WJezierzycach poznała Alka Kostkę zGdyni, który-podobnie jak ona-przybył tu nie £ własnejwoli. Pracował jako palacz wgorzelni w oddzielnym obozie w Jeseritz. Mieszkał w baraku, gdzie przebywało trzynastu Mężczyzn i dziesięć kobiet, ludzi różnej narodowości, wśród nich przyszła bratowa Władysławy.Przymusowa miłość,która zrodziła się wnieludzkich warunkach,dawała nadzieję. Dzięki niej łatwiej było żyć, mimo upokorzeń. Pobrali się potajemnie w czasie przepustki, w Gdyni,dzięki przyjaciołom,którzy pomogli wrrrrrT Wszystko urządzić. Po wojnie długo szukali miejsca na stałe, po kilku przeprowadzkach zamieszkali w Objeździe. 
W czasie II wojny światowej na przymusowe robotydo Niemiecdeportowano ok.trzy miliony osób,blisko 80%pochodziło zpolskich Wsi. Najczęściej byli toludzie młodzi,pełni sił, Fragment komina starejgorzelni z rozetą z datą 1869 r. 
(Źródło: domowe archiwum) 
marzący owłasnej drodzeżyciowej.Marzyli opracy dlasiebie i najbliższych,wolnej i godnej. Pojmowali ją jako wartość bezwzględną jak miłość i dobro.Być może nie znali pojęcia etosu pracy, alewiedzieli jak godnie żyć wśród swoich. 
Wojna była okrutną lekcją wczesnej dorosłości i pracy ponad siły na terenach okupowanych przezRzeszę i na sowieckich zsyłkach.Odebrało ją wieluniewinnych niczego ludzi,którym po prostuprzyszło żyć wczasach wielkiego niepokoju. 
Powojenne badaniapozwoliły stwierdzić,że wSłupsku i powiecie znajdowało się co najmniej27 obozów pracy. WSłupsku było ich 13,a liczba robotnic i robotników wynosiła 1350.W Redzikowie był jeden obózz 400 polskimi i francuskimi robotnikami przymusowymi,Jezierzycach -jeden i około 150 robotników,w Główczycach też jeden z blisko 70robotnikami. 
Pani Ada i jej mążAlek niewiedzieli jeszcze, że ich domem będzie mieszkanie w gorzelni wObjeździe. Gabriela wswojej relacji na Instagramie napisała: 
Miejsce urodzenia mojej matki,gorzelnia. Mój dziadek, którego nigdy nie spotkałam, był mistrzem destylarni. Zmarł w obozie w Smoleńsku. Ten pustyarkusz mojego życia wypełnia się tutaj. (...) Wrzeczywistości można odbyć pielgrzymkęw przeszłość.Jestem bardzo wzruszona i wdzięczna! Mam gęsią skórkę i kołatanie serca! 
» Brennerct 
Gorzelnia i majątekw Objeździe w XIX wieku 
(Źródło nieznane) 
* * * 
Od końca XVII wieku wSłupsku i okolicyprodukcja gorzałki i piwa wymknęła się spod kurateli cechu piwowarów W1794 roku warzeniem piwa lub produkcjągorzałki zajmowało się w Słupsku 52 obywateli, wśród nich tylko 6 należało do cechu piwowarów\ natomiast największągrupę (14)stanowili bursztynnicy -piszą autorzy Dziejów Słupska. Gorzelnie rolnicze działały w prawie każdym majątku na Pomorzu, w tym w Wobesde (Objeździe) iSchónwalde (Dębinie),regionie, gdzie uprawa ziemniakówi żyta zajmowała sporyareał. Gorzelnierolnicze przetwarzałyziemniaki i żyto na alkoholwysokiej jakości. Przeciętna gorzelnia rolnicza średniej wielkości była w stanie wyprodukować około 2 min litrówspirytusu rocznie. Przedwojenni mistrzowie destylarni zdobywali kwalifikacje w Berlinielub innych ośrodkach.Obok gorzelnifunkcjonowały wytwórnie płatków ziemniaczanych, wykorzystywanych na paszę.W Objeździe firma zajmująca się suszeniem płatków ziemniaczanych należałado wdowy Kutscher. Alkoholprodukowany przezgorzelnie wlewanodo 200 litrowych beczek w określonych odstępach czasu pod dozorem celnym i wprowadzano do obrotu w celudalszego przetwarzania. 
Brennereł 
O dacie powstania gorzelni w Objeździe informuje metalowa zaśniedziała rozeta wklejona w murowany z czerwonej cegły komin -1869. Od tego czasu nad krajobrazem wsi górujejej wysoki murowanykomin. Napoczątku XX wieku z myślą o transporcie płodów ziemi,czyli ziemniaków i zboża,a takżeo transporcie produktu końcowego gorzelni powstała linia kolejowa z przystankiem Wobesde Gut, czyli Objazda Majątek.Alkohol stanowił dla majątku ważne źródło dochodu, a wczasie wojen produkcjaszła głównie napotrzeby wojska.Kiedy 8marca 1945 roku od strony Ustki doObjazdy weszli żołnierze radzieccy, gorzelnia była jednym ze strategicznych punktów, które przejęli. -pisze Pagel (Karl-Heinz von Pagel, Der Landkreis Stolp in Pommern). 
Przemarsze wojsk wraz ze sprzętem i działania wojenne same w sobie były przyczyną zniszczeń i dewastacji, a zostały pogłębione późniejszą dewastacyjną działalnością Armii Czerwonej. 
W wielumiejscach,szczególnie w okolicachSłupska i Miastkaprzez kilkanaście miesięcy, a czasami nawet dłużej, duże obszary rolne pozostawały pod zarządem Armii Czerwonej,wyeksploatowane,a wwielu przypadkachpo prostuzdewastowane. Zniszczenia dotyczyły gospodarstw-budynków mieszkalnych i gospodarczych oraz zakładów obsługujących rolnictwo, takich jak: mleczarnie, młyny,spichlerze, cukrownie, a szczególnie gorzelnie. 
W Objeździe jedynie młynarz Heinrich Damaschke i jego rodzina moglizostać na miejscu,dzięki temu we młyniew tajemnicyschroniło się kilkanaście dziewcząt i kobiet, amłyn przetrwał.Natomiast całaprodukcja majątkui gorzelni przejmowana była przez sowieckie wojsko. 
W nieodległej Dębinie działanie wojska były przyczyną zniszczenia części destylarni spirytusu i zagród wiejskich. 
W tym czasiena potrzeby sowietów rozebrana zostałafunkcjonująca od 1913 roku stupska linia kolejowa przebiegająca przez wsie igospodarstwa, którym służyła między innymido transportu produktów rolnych i torfu. W1945 r. wszystkie trasy Stolper Kreisbahnen AG zostały rozebrane, a materiał został przetransportowany do ZSRR. 
Dawne gorzelnie z potężnymikominami powracały do życiapo 45roku wnowo organizowanych majątkach przekształcanych w państwowe gospodarstwa rolne. Formalnie były utworzone w 1949roku.Główną bazą dla ich tworzenia byłydawne prywatne majątkiziemskie. Państwo przejmowałoobory,stodoły, garaże, magazyny oraz całe połacie ziemi. 
-208
Najprościej duże gospodarstwa było tworzyć na tzw. Ziemiach Odzyskanych, gdzie administracjapaństwowa przejmowałaziemię majątkówopuszczonych przez niemieckich właścicieli. 
Gorzelnia wObjeździe funkcjonowałaprzez wielepowojennych lat,przerabiała nadwyżki ziemniaków i zboża z własnej produkcji gospodarstwa oraz skupowała nadwyżki plonów z okolicznych gospodarstw indywidualnych.Nad halą produkcyjną znajdowało się mieszkanie kierownika, gdzie toczyło się zwykłe rodzinne życie i rodziły się dzieci. Było to wygodne i konieczne, ponieważ gorzelnia pracowała w ruchu ciągłym, 24 godziny na dobę. Trzeba było czuwać nad parowaniem, fermentacją, przygotowaniem drożdży,destylacją i dekantacją.Non stop,także nocą, aż do zakończenia sezonu.Alkohol gromadzono w kadziach plombowanych pod nadzorem administracji celno-skarbowej. Po odpad poprodukcyjny, czyli tak zwany wywar -gorący i gęsty -ustawiała się kolejka rolników,którzy odbierali go jako wartościową paszę dla bydła i trzody. Kiedy kończył się sezon i opustoszały kopce 
Kozubowie 
Drugi od lewej:pierwszy sołtyswsi ObjazdaFeliks Kozub zJankiem Kozubem i Teodorem Kozubem przedwłasnym domem. (2 domowego archiwum RodzinyKozubów) 
i hale z ziemniakami i zbożem, rozpoczynała się konserwacja urządzeń i przygotowanie zakładu do następnego sezonu. W okresiepowojennym gorzelnią w Objeździe kierowało trzech mistrzów Najdłużej pierwszy mistrz, któryszlify zdobywał 
jako pomocnik i palacz w gorzelni w Seddin Jeseritz, czyli wjezierzycach-jako robotnik przymusowy podczaswojny. Wiedzęzdobywali z książek i podczaskursów. W Legnicy było technikum gorzelnicze. Znawcy tematu twierdzą, że wPolsce mieliśmy fantastycznych fachowców gorzelnictwa. 
* * * 
Gorzelnia wObjeździe została zamkniętaok. roku 1989-w czasielikwidacji PGR. W roku 2005 nowy prywatny właściciel rozpoczął częściową rozbiórkę i przebudowę obiektu,zaniechaną po krótkim czasie.Budynek niszczał. 
Podróżniczka poszukującaobrazów przeszłości notuje obraz: brakujesufitów, rośliny rosną między ścianami i kupami gruzu, dziurami wpodłogach i ścianach. Mech rośnie na kamieniach. Piwnica z ceglanym stropem jest pełna gruzu i rur. Zielone algi pełzają po ścianach. Po drugiej stronie lokalnej drogi w kamiennym basenie stoi błotnista woda. Na dachu sąsiedniego domu gruchają gołębie, wśród nich śnieżnobiałe,jak gołębie pokoju.Na dobrą wróżbę.Są jednak nowi gospodarze, którzy pokochali ten stary budynekod pierwszegowejrzenia.Chcą go rozbudować, zrobić pensjonatz restauracją.Prace remontowetrwają: wyburzono boczny budynek, na stropiepodpiwniczenia powstałtaras, wmiejscu dawnegookna powstałydrzwi na patio.Wewnątrz wyburzonezostały ściany, zmienia się układ pomieszczeń. 
Na facebookowymprofilu Stara, Gorzelnia. Objazda ogromny ruch. Okazuje się, że hasło Stara Gorzelnia podsuwa wiele rozwiązań biznesowych na nowe czasy i potrzeby. Dawnegorzelnie zmieniają funkcję,pozostając wkrajobrazie miejscowości jako znak materialnej historii.Może gdy udasię, przynajmniej wczęść znich tchnąć nową energię, ich mury będą żyły dłużej? Życzmy powodzenia Starej Gorzelni w Objeździe! 
# # # 
Rozmawiałam z podróżniczką z Berlinaszukającą w Objeździe śladówhistorii swojej rodziny podzielonejwojną.Minęło 75lat, akolejne pokoleniawciąż niosą jej 
bagaż. Nie znam rodziny, którawyszła bezstrat zwojennej opresji.By to zrozumieć, trzeba dotrzeć do tamtych zdarzeń-w jednostkowych losach.Feliks Kozub jest jedyną osobą łączącą nasze opowieści, której losy w jakimś stopniu znamy obie. Był w Wobesde, kiedy jej mieszkańcy wierzyli, że fiihrer prowadzi armię niemiecką do zwycięstwa,a naród do dobrobytu. 
Feliks Kozub,rocznik 1913,pochodził spodPiotrkowa Trybunalskiego,z Bilskiej Woli. Wojskaniemieckie wkroczyły domiasta 5 września 1939 roku.Powiat piotrkowski został podzielony: Bełchatów i 9 gmin wiejskich zostały włączone bezpośrednio do Rzeszy, natomiast Piotrków Trybunalski zostałpoddany jurysdykcji Generalnego Gubernatorstwa.Znane zhistorii miasto w czasie wojnyświatowej było Zniszczone i biedne. Wkraczające oddziałyniemieckie niszczyły sklepyi okradały z cenniejszych przedmiotów. Na porządku dziennym były masowe egzekucje, na co przyzwoleniedał dowódca X Armii generał Walter von Reichenau. 
8 października 1939 roku utworzono getto dla ludności żydowskiej,pierwsze w okupowanej Polsce, co było przygotowaniem do tzw. ostatecznegorozwiązania kwestii żydowskiej. Codziennością były łapanki, ich największe nasilenie to lata 1941 i 1942.Złapanych, niewinnych ludzi wywożonodo obozówkoncentracyjnych, w najlepszym wypadkuna roboty przymusowe do Rzeszy. 
W 1942 w Piotrkowie Trybunalskim w łapance została pojmanaWładysława Jarnecka przewieziona do Stolp, następnie skierowana do pracy przymusowej w Seddin Jeseritz, powojnie wrazz mężem zamieszkaław gorzelni w Objeździe. 
Feliks w 1939 został powołany do wojska jako kawalerzysta. Kiedy w nocy z 20 na 21 września doszło dozmian w usytuowaniu obronnym polskich sił broniących twierdzyModlin,do walkiwszedł 84pp wzmocnionykawalerią dywizyjną rtm. Tadeusza Schollenbergera.Takim sposobem Feliks Kozub wziął udziałw obronie twierdzy Modlin. 
Od 13września obroną twierdzy Modlin dowodził gen. Wiktor Thommee. W czasie zaciętych walk generał odniósł ciężką ranę. Heroiczna obrona trwała do 29września 1939r. Tegodnia rankiemgen. Wiktor Thommee podpisałkapitulację na szosie doJabłonny w rejonie Suchocina.Stan załogi Modlina wynosił wówczas °k.35 tys.żołnierzy, w szpitalach znajdowało się ok.4 tys. rannych.Wśród wziętych do niewoli był Feliks Kozub. Szeregowych zwolniono, oficerów przewieziono do obozu jenieckiego. Po krótkim czasie ponownie wyłapano jeńców i osadzano w kolejnych obozach. 
-211
Feliks trafił do obozu wCzarnem, gdzie na terenie bazy wojskowej wybudowano kolejny obóz jeniecki STALAG IIB -obóz Hammerstein NORD. We wrześniu 1939r. przetrzymywano w nim blisko 9 tysięcy polskich żołnierzy, których zmuszono do zrzeczenia sięstatusu jeńca. Kierowano ich do prac rolnych w powiatach pilskim (Schneidemuhl) i koszalińskim 
Zdjęcie ślubneMarii i Feliksa Kozubów (Kóslin). 
(Fotografia zdomowego archiwum rodzinyKozubów) 
Oprócz polskichwięźniów przebywali tu także obywatele francuscy, belgijscy,holenderscy, angielscy i amerykańscy łącznie około20 tys.osób. W Czarnem Feliks poznał BłażejaŁyszcza i dalszą drogę przebyli razem.Ostatecznie obajtrafili doWobesde, naroboty przymusowe.Dla nich obu i dla Pani Ady (Władysławy) Objazda była na całe życie. 
Feliks trafił do zamożnego bauera w Wobesde. Rolników we wsi było kilku, ale największe gospodarstwa mieli Leo Heidemann-53 ha i Hermine Kutschke30 ha.Dom,do któregotrafił chłopakspod Piotrkowa,był duży,rozłożony na dwie strony, murowany,kryty płaską ciętą z kamienia dachówką. Obokstały wysokie zabudowania gospodarcze z czerwonej cegłycechowane datą 1907.Gospodarstwo wyposażone byłow nowoczesne maszynyrolnicze: konną snopowiązałkę,sieczkarnięśrutownik, młocarnię. Obejście teżbyło obszerne,grodzone kutym pięknym płotem. 
Feliks zajmował się główniekońmi. Nienarzekał. Gospodarze byli bezdzietni i dobrze gotraktowali, zapraszali do posiłków przywspólnym stole.W BilskiejWoli na kilkumorgowym gospodarstwie pozostała rodzina; dziewięcioro rodzeństwa z dwóch ożenków ojca. Kiedy stało się jasne, że Niemcy przegrają wojnę i nastąpi rewizja granic, bauer z Wobesde prorokował,że jego gospodarstwo przejdzie wręce robotnika przymusowego. 
Ale gdy w marcu 1945 roku zbliżałsię front, Feliks Kozub opuścił Wobesde. Najpierw próbowałwyjechać konno,ale żołnierzesowieccy podKarżcinem zabrali mu konia i musiał wrócić. Zdecydował się na podróż koleją. Pojechał do Bilskiej Woli. On teżwiedział, że zmiany,które zajdą,będą szansą dla przybyszówz terenów, gdzie głód ziemi był powszechny.Po kilku miesiącach wracałdo Objazdy,sprowa
dzając w krótkim czasie dwie siostry:Bronię i Irenę z rodzinami oraz brataJanka. 
Przyjechali też inni.Na peroniew Lodzi wsiadł do pociągu,by wrócić do Objazdy 
i podjąć obowiązki. 
Z czasu wojennego pobytu wWobesde znał MarięJuzepczuk, rocznik 1920, z powiatustanisławowskiego, która jako robotnicaprzymusowa pracowaław charakterze pomocydomowej u mistrzadestylarni. Kiedy jego żonaz córkamiw styczniu 1945 roku w pospiechu opuściła dom,Maria musiała zostać i zająć się gospodarstwem. Wciąż obowiązywały wojenne prawa. 8 marca 1945 roku do wsi weszło Wojsko radzieckie. 
Nie było tłumaczenia,mimo żedobrze znałajęzyk rosyjski.Została deportowana 
przez rosyjską władzę wojskową. Wracała do domu,chociaż wiedziała, żepowrót 
może być niemożliwy.Dotarła -głodna i wycieńczona-przy pomocy wielu osób, 
do Łodzi, bez dokumentów i pieniędzy. Na dworcu czekała na możliwość dalszej 
podróży i wtedyzdarzył sięcud. W tłumiedostrzegł ją Feliks.Wyskoczył zpociągu, 
powitał serdecznie. Zostali w Łodzi, by Maria mogłaodzyskać zdrowie i razem 
wrócili do Objazdy.Osiedli w gospodarstwie,w którym Feliks był robotnikiem 
przymusowym. Został pierwszym sołtysem i skrupulatnie prowadził Księgę sołtysa, 
w której dokumentował przyjazdy nowych mieszkańców do Objazdy. We współ
pracy z PUR wyjeżdżałfurmanką do Słupskapo nowych przybyszów. 
Maria, a po latach jej synowie bezskutecznie poszukiwali przez Czerwony 
Krzyż jej brata, który pozostał w domu, gdy go opuszczała.Jej dzieci nie poznały 
też dziadka, który pozostał po drugiej stronie granicy.Syn Edward zna go tylko 
£ fotografii przysłanej w latach '60. Feliks i Maria zamieszkali wdomu dawnych 
bauerów, którzy wyjechali w 1947 roku,a do czasu wyjazdu mieszkali na piętrze 
swego domu.Młoda rodzina zajęła parter, borodziły się dzieci. 
^wyniku postanowień konferencji poczdamskiej z terenów poddanych polskiejjurysdykcji wysiedlono w okresie od 1945 do końca 1950 roku około 3,5 miliona Niemców. 
# * * 
Feliks Kozub pełnił funkcję sołtysa wsi Objazda przez wiele lat, ciesząc się Zaufaniem wsi, on rozumiał trud rolników. Rodziły się dzieci,potrzeby rosły, a tu trzeba było realizowaćobowiązkowe dostawy.Rzeczywistość byłaszara,ale młodość i spokój dawały nadzieję. Po jakimś czasie zaczęły przychodzić paczki z zagranicy. 
To dawna gospodyni Marii,Irena, starała się jej pomóc. W 1974 roku dawna pani z gorzelni przyjechała do Objazdy i spotkała się z rodziną Marii i Feliksa w domu, który pamiętała sprzed wojny. 
Feliks Kozub zmarł wlutym 1972 roku,Maria, jegożona, w1984 rokuw drugi dzień świątBożego Narodzenia.Ich syn Edward zmarłw 2022roku, nie doczekawszy wizyty Gabi.Moja rozmówczyni szuka w przeszłości dopełnienia losów własnej rodziny, związanej osobą Marii z losem jej matki. Planuje przyjazd do Objazdy wraz ze swoją rodziną, także z młodszą siostrą matki,dawną mieszkanką Objazdy. Nie spotkająMarii i Feliksa, ichsyna Edwarda,ale mogą sięspotkać zich wnukamiŚwiat stałsię mniejszy,zniknęły mury i zasieki,i niech tak zostanie. 
Rok 1974-Wizyta dawnej pani z gorzelni 
Dawna pani zgorzelni -na pierwszym planie-przyjechała doObjazdy i spotkałasię zMarią (Feliks odkilku latnie żył)oraz rodziną Kozubów wdomu, którypamiętała sprzedwojny. (Fotografia zdomowego archiwumrodziny Kozubów) 
Krótka historia wsi zapisana w murach 
Zyciepegeerowców było wędrówką z jednego gospodarstwa do drugiego i nigdzie pewności, że to już na stale. Kamień często przetaczany mchem nie obrośnie, powiada ludowe przysłowie. Tak było i z ludźmi. Najpierw powojenne zmiany granic i porządku społecznego wyznaczałynowe nadziejei pierwsze rozczarowania. Osadnicy, przesiedleńcy,migranci poszukujący swojego miejscana życie siłą rzeczy Wszystko traktowali jako niepewne, tym bardziej żeciągle towarzyszyła im obawa,czy nowy porządek nieobróci sięw pył.Traktat jałtański nie dawał żadnych gwarancji, a doroku 1972granica zachodnianie była umocowanatraktatami ani dwustronnymi, ani międzynarodowymi. Ponadto o brakustabilności świadczyły ciągłe zmiany administracyjne: najpierw gminy z gromadami,później zamiast gmin gromady, 2 gromad na nowo tworzono gminy,zmieniając jednocześnie siedziby urzędów; Zmieniano granice powiatów, tworzono i znoszono województwa. 
Gmina wówczas mieściła się w Wytownie, przeniesiona w pocz. 1947r. do Grabna, a dopiero w maju 1952przeniesiona do Objazdy -odnotuje Roman Zub w Kronice Objazdy.Mieszkańcy PomorzaŚrodkowego byli pod administracją wojewódzką ^Szczecinie, Koszalinie i wSłupsku. Kształtowałsię typ mentalności ludzi oderwanych odkorzeni kultury macierzystego regionu,pierwszych więzi sąsiedzkich i ekonomicznych, a wzrastało poczucietymczasowości, niepewności, brakubezpieczeństwa. Podsycały goówczesne władzepolityczne brakiem troskio materialnedziedzictwo przeszłości. Budynki mieszkalne, dwory, pałace,maszyny, przedmioty codziennego użytku,oczywiste pamiątkihistorii Ziem nazwanych Odzyskanymi niemiały należytego poszanowania.Zabrakło emocjonalnegozainteresowania i pieczołowitości wobec zastanych dobór doczesnych,pamiątek przeszłości najoczywistszych, takich jak cmentarze,i nie dotyczyło totylko pracownikówPGR, choć wtej grupie społecznej ten rys mentalności był najbardziej widoczny. 
ęftW. v'V C\Ut\L (• i a -H
4 7^0ut^ i^M| ^ 
t>C^\Cv UA* 
V. W\\ ¥uv^x • WMftUAL WW
tl1lll.f
\ l\\"A.v<. VtV57rUV^^ 
twH£C Aii^TłłOTu 
umSUA kCUn/ XM(^Uol Wjh.fltt .«w>Ufci*M .*J *' 1' 
Si v :•
AU^tUtny *" paw, L^Xt iv.'i^l Wk TH 
' Hi *IVvn•w ' ^l*mU.-Ro^>\tu QU^V.cwLL \* \j}ykfL+»\fa
oCv.. {*>&£*: 
A*"J. > »
HRSKI oi 
wi-jftńL' &* Vi ":i 
T„y 2o WAi^M^łW
• 
rfeskMMsL :XC,Wk A. ^ lt . 
lUftfc&u* . 
w
i.i.ml tUtudl^ r ^ j 
*• p.MwJ *•-•«• I "" 
•" L.S.WW P is l alat, u-"*• 
•f*ii fx •*• j^tufaaej 
liL M&iikttSk Wul. LL: r ! jLLB.fi whfon•>_ 
u 
JL ^vrATn,vs^w..U^u.y |*Uto%OVt^ -i«.ii.1wjw^ pras# 
&EM.
WU -*
. .J&ŚAai* 
W»vu. 4**1 -WÓUd. j.^MgwU^w.i i VjUtU
•** V* ł 
AjSAOJA^ l.^M
Ł * 
MW
^OAmi 
iV i » iWMUu^ AO, -yftK j LS..m. # . 
-V
'Ifiłtt.YiftJUufii ^ ^ll..jtl %
^Uł.^U 
vm& . UtW; 
&K itfjh.ftŁ, \ , ' 
^ 3W 
UcaajL -10.?. m 
» -... •—WUŁ.
oi>w. lr.tU\x Afr.Vs v %w ^a >u >J
i ¥ 
>»W«fiW
fel.T.«W) \.!ui!^;U' '
& T--jj. jjtf*
iiśii. 
Wykaz pracowników majątku i gorzelni 
(Z domowegoarchiwum rodziny Kozubów) 
Objazda dzięki swemu kronikarzowi-Romanowi Zubowi, który przybył 
do Lasek (dziś Dębina)spod Krasnobrodu-szczyci się spisaną kroniką wydarzeń 
pierwszych powojennych lat. Kronikarz wymienia osoby i pierwsze urzędy 
tworzone we wsi już w 1945 roku, a pierwszy sołtys wsi, Feliks Kozub, który 
jako robotnik przymusowy przeżył wWobesde wojnę, przechowałprzez wiele lat 
pierwsze dokumenty: Księgę sołtysa i sporządzony odręcznie Wykaz pracow
ników majątku Objazda oraz ich rodzin. Pierwszymimieszkańcami wsi byli ci, 
którzy zdecydowali się zostaćoraz Polacyprzebywający tuw czasie wojnyna robotach 
przymusowych. Wkrótce wieś zaludniłasię na nowo. Przybywali osadnicywojskowi, 
uchodźcy zzaBuga i ci,którym ciasno było wrodzinnym domu.Już wiecie1945 roku 
przybywali pierwsi: spod Bydgoszczy,z Kielecczyzny i innych stron. Tworzyłasię 
nowa administracja,urzędy, oświata,życie kulturalne,wśród zastanejinfrastruktury. 
Pojunkierski majątek wObjeździe najpierwprzejęli Rosjanie,następnie przekazali 
w zarząd nowo tworzonym władzom miejscowym.Pałac posadowiony na terenie 
ponadhektarowego parku z rzadkimi okazami drzew, z rozmieszczonymi obok 
okazałymi zabudowaniami gospodarczymi, należało wykorzystać. Ponadto 
^majątku od1869 rokuw majątkufunkcjonowała gorzelnia, jej znaczenie podnową administracją nie uległo zmianie. Nad krajobrazem wsi górowałwysoki murowany komin. Majątek połączony z innymi miejscowościami siecią kolei wąskotorowej stanowił prawdziwecentrum gospodarcze okolicy Niestety, Rosjanom potrzebne były szyny,więc dodyspozycji nowych władzpozostały nasypy i bezużytecznew tej sytuacji budyneczki stacyjne. Obecnie nasypemwiedzie trasarowerowa zwanapotocznie szlakiem zwiniętych torów,wymagająca troski,jeśli maspełniać współczesnestandardy ścieżekrowerowych. awnej stacjikolejowej możnaodnaleźć nawysokości przecięciadrogi Objazda Rowy i dawnego nasypu kolejowegow Bałamątku. Gorzelniany komin.wciąż jest dobrym znakiem orientacyjnym,ale gorzelnia została zamknięta około roku 1989 w czasielikwidacji PGR. W roku 2005nowy prywatnywłaściciel rozpoczął częściową rozbiórkę i przebudowę obiektu.Zapał minąłszybko. Rozsypały siędrewniane rusztowania.Potężny komin pozostał,ale jaki będzie jegolos? Opuszczony budynekz rozetą z datą budowy 
30 lat czekał na solidnych gospodarzy. Okazalisię nimi Ewa i Krzysztof, zapaleńcy, 
nieświadomi ogromuzadania, którzykrok po kroku,cegła zacegłą tworzą pensjonat z perspektywą stanicy weselnej i turystycznej.Pisze sięnowa historia dawnych miejsc. W1945 w usytuowanymobok gorzelni pałacu urządzono biurai mieszkania pracowników miejscowegoPGR.Od lat 60 do 1993 roku miesiła się tuszkoła podstawowa-Obecnie pałaci park są własnością prywatną-od czasów,gdy prywatnema wyższą 
rangę niżspołeczne. 
Wielkie zamiary na centrum konferencyjno-wypoczynkowe muszą czekać lepszych czasów znadzieją na dotacje. Wpisanie budynkupałacowego do rejestru zabytków nie ułatwiło zadania jego odbudowy i przywrócenia do życia. Mieszkańcom wsi zabroniono wstępu do parku ogrodzonego wysokim murem, pałac niszczeje, a wdawnych budynkach gospodarczych urządzono mieszkanie dosprzedaży albo wynajmu i biura. 
Wtedy, w '45, poza mieszkaniami osadnicy potrzebowali pracy. Nie trzeba udawać, że przybywali tu ludzie majętni. Analiza listy pierwszych pracowników majątku, jakprzez długielata nazywano państwowegospodarstwo rolne,świadczy 
o włączeniudo pracycałych rodzin orazprzejęciu zawodówznanych z przedwojennych majątkówziemskich.Związek zmajątkiem dotyczyłwszystkich sfer życia: pracy, mieszkania, zaopatrzenia,wypoczynku,rozrywki.Stawał sięrodzajem uzależnienia-
Z biegiem lat PGR-y zmieniały twarz. Po komasacji gruntów, nierzadko z krzywdą dla indywidualnych rolników,potrzebne były nowe maszyny i techniki gospodarowania.Zamiast koni na polewyjechały traktory i kombajny.Ręczną pracę dojarek-kobiet-zastąpiły dojarki mechaniczne. 
# * # 
Wreszcie nastał boom lat gierkowskich! Powstawały wiejskie osiedla mieszkaniowe z centralnymi kotłowniami, nieodpłatnie dostarczaną wodą zimną i ciepły a wgospodarstwie nowoczesneobory, takzwane pięćsetki,czyli obiekty mieszczące pięćset sztuk bydła, znowoczesnymi udojniami. Kombinat PGR Objazda utrzy' mywał blisko dwa tysiące krów! Podstawą utrzymania były Objejskie Łąki,przez które wiodła droga wyłożona betonowymi płytami jumbo. Zwożono tędy siano, trawę na kiszonki i susz, wypędzano krowy na pastwiska. 
Do agrotechnikiwłączono małesamoloty dorozsypywania nawozówi środków ochrony roślin.Zatrudniano agronomów,zootechników, ekonomistów. Technika rolnicze i rolnicze szkoły zawodowe dawały wykwalifikowanych pracowników Powstawały stołówki, klubo-kawiarnie, świetlice.Pracownicy otrzymywali mleko, ciemniaki, ogródki działkowe i wysokie trzynastki. Coraz mniej było wędrownych rodzin. Wydawałosię, że nadszedł czas stabilizacji. 
Wtedy wszystko pękło jak szklana bańka. Pegeery uznano za kwintesencję epoki, która miała odejść.Nikt niezastanawiał się,co sięstanie zludźmi i substancją materialną: ziemią,budynkami, maszynami.Tym miała się zająć Agencja Własności Rolnej SkarbuPaństwa -utworzona w 1991 roku. 
Głównym zadaniem było gospodarowanieprzejętym po PGR-ach majątkiem, a wszczególności prowadzenie prywatyzacji i tworzenie nowych gospodarstw oraz miejsc pracy dla byłych pracowników państwowych oraz gospodarstw rolnych. Wyszło jak zawsze. Wkrótce Agencja została przekształcona w Agencję Nieruchomości Rolnych. W latach 1991-1993 zlikwidowano wszystkie PGR-y,kusząc pracowników pieniędzmi z tzw. odpraw. 
Likwidacja PGR-ów była kresem modus vivendi wielu rodzin, ponieważ były °ne -PGR-y -nie tylko miejscem pracy,przede wszystkim stanowiły środowisko Zaspokajające prawie wszystkiepotrzeby życiowe pracowników. 
Poetka z Dobieszewka, pracownica PGR-u, AnnaKarwowska, pisała: 
kto rzucił kamieniemprosto w twarz nie ma się komu pożalić dusza ciężka od wspomnień serce od krzywdy nikt nawet nieśni aby coś zmienić pytam Ojczyznę gdzie jest ten huragan copegeery rozwalił skąd zawiał wiatr co ludzi rozwiał po świecie 
(Anna Karwowska) 
* # * 
Opuszczone wsie, pola porosłe chwastami lub leśnymi samosiejkami, brak perspektyw wypędzającymłodych za granicę,dojmujące poczuciekrzywdy i powraCający syndrom tymczasowości. Koło się zamknęło. 
Były lata, gdy te miejsca ożywiałapraca przy maszynach,dużym stadzie bydła, gdy latem huczały suszarnie, kombajny i traktory. Wieś żyła z rolnictwa.Rozpadł się wysiłek i grosz ludzi, którzy z tym miejscem wiązali plany życiowe. Pożyczki zaciągnięte przezGierka na inwestycje zamiastmiejsc pracy przyniosły straty.Tylko nieliczni zrozpadu pegeerówwyszli obronną ręką.Większość pozostałapoza nurtem zmian.Nie mielisiły przebicia.Poczucie porażki,przegranej szansystaje na przekór prostym rozwiązaniom i wspólnotowemu działaniu. Nawet wspólnotę mieszkaniową trudno powołać. Zamiast funkcjonującej kiedyś centralnej kotłowni dymi kilkadziesiąt indywidualnych kominów Pstrokate ściany bloku dają świadectwo, że... wolnoć,Tomku, wswoim domku. Gminny architekt nie wchodzi w uliczki popegeerowskiego osiedla. Wieś zamarła w oczekiwaniu na lidera, który przeprowadzi mieszkańców przez ich Morze Czerwone.Szansą może być, nomen omen, nadmorskie położenie. 
Objazda jest największą i zamieszkaną przez największą liczbę mieszkańców miejscowością znajdującą się na terenie gminy Ustka. Ze względu na swoje położeniejest to przede wszystkim wieśagroturystyczna.-piszą autorzy Planu Odnowy Miejscowości opracowanego i zawieszonego na stronie internetowej Gminy Ustka (Załącznik Nr 1 do Uchwały Rady Gminy Ustka Nr XV/158/2008). 
By słowo nie pozostało tylko na papierze, choćby urzędowym,potrzebne są konkretne działania wsferze infrastruktury -ścieżki rowerowe z dobrze urządzonymi stacyjkami, dobra informacja i dostęp do zabytkówświeckich i sakralnych, szkolenia dla prowadzącychdziałalność agroturystyczną oraz akcje promocyjne. 
Tymczasem jak jest, każdywidzi. 
Zielone Świątki (Pięćdziesiątnica) w dobie koronawirusa Stara Gorzelnia w Objeździe 
W 2021 roku święto Zesłania DuchaŚwiętego odbywało się wcieniu pandemii koronawirusa.Mniej rozmawialiśmyo zwyczajach,mniej było radości,zamiast tego uważnie wsłuchiwaliśmy się wcodzienne raporty o ilości zakażonych i zmarłych i nowych ogniskach choroby.Wciąż tensam pułap zachorowań; znawcyz tytułami profesorskimi zafrasowani, ale obostrzenia znikają, z czego, być może niefrasobliwie, korzystaliśmy.Pojawiło się gdzieś zdanie o symbolicznym dniu,o powrocie do wspólnotymodlitwy, otwarciu nowegoczasu, kiedy liczbawiernych wkościołach nie podlegała restrykcji-jako działanie DuchaŚwiętego. 
Historia i tradycje Pięćdziesiątnicysięgają czasów biblijnych.Świętują ją wszystkie religie wyrastające z Biblii. Dla Żydów była i jest nadał uroczystością przypadającą pięćdziesiąt dni poświęcie Przaśnikówi ma charakterświęta plonów,podczas którego składasię pierwszeowoce naofiaręJahwe. Dlachrześcijan świętoZesłania Ducha Świętego jestsymbolicznym dniem narodzinKościoła jako wspólnotywiary. Luteranie w dniu Zesłania Ducha Świętego na apostołów i Matkę Zbawiciela Wspominają zdarzenie opisane w Dziejach Apostolskich: Schronieni w wieczerniku przedprześladowcami otrzymali mocDucha Świętego, dzięki któremubez lęku zwiastowali Ewangelię ośmierci izmartwychwstaniuJezusa Chrystusa.Duch Świętyzstąpił nazgromadzonych pod postacią języków ognia w dniu Pięćdziesiątnicy, żydowskiego święta 
Szawuot. 
W krajach o tradycji protestanckiej pamięta sięwciąż o tym, że są to święta £ grupy najważniejszych trzech wroku, dlatego w Niemczech-Pjingsten, wDanii, Holandii i Szwajcariiwolny odpracy jest takżeponiedziałek. W Wielkiej Brytanii święto nosi nazwę Whitsunday lub Białej Niedzieli. 
W Kościele katolickim liturgicznie święto Zesłania Ducha Świętego,zwane również Pięćdziesiątnicą lub Zielonymi Świętami,zamyka w kalendarzu Kościoła okres Wielkanocy. Od IV w. jako święto Zesłania DuchaŚwiętego jest obchodzone wniedzielę,siedem tygodni poWielkanocy,pomiędzy 10 maja i 13 czerwca. 
Tradycje i obrzędy święta zależą od regionu. Powszechnie znanym u nas zwyczajem jest majenie domów i kościołów brzozowymi gałązkami i drzewkami-Dawniej wludową obrzędowość religijną wplatałysię elementy pogańskie -znane z przedchrześcijańskiego święta Stado, co budziło niezadowolenie hierarchów kościelnych. 
Tego dnia po nabożeństwie składano ofiary w postaci chleba, kaszy, słoniny, kiełbasy, sera, masU> jaj,jabłek itp.jako zapłatę dla duchownego i służby kościelnej. Kościoły, chałupy i podwórza ścielono tatarakiem, zwanym też lepiechem, świerczynĄ i kwiatami. W każde możliwe miejsce -w chałupa stodole, oborze wtykano równieżgałązki klonu,jesionu, brzozy, świerka i wierzby. Kobiety zatykały gałązki także na polu, gdzie rósł len, konopiei warzywa. 
W wielu regionach palono ogniska, by dymem okadzić pola, bielono chaty, a wszystkie te czynności miały charakter magiczny. NaŚląsku Cieszyńskim,w Brennej Leśnicy, przetrwał zwyczajsmażenia wajeśnicy. czyli jajecznicy z dwustu jaj, którą podaje się uczestnikom ceremonii nakromce chleba.Nie zmienia sięsens religijny święta,natomiast poi wpływem realiów rezygnujemy z większości dawnych zwyczajów.Pozostaje jednak,przynaj'
Umajone brzózkami wejście do kościoła w Objeździe 
(Źródło: domowearchiwum) mniej w naszej parafii, zwyczaj zdobienia kościołów brzozową zielenią. 
Po razpierwszy odkilku miesięcynie było ograniczeń z powodu pandemiiCovid> jednak z powodu ostrożnościkościół nie wypełnił siępo brzegi.Część uczestników liturgii pozostała naławeczkach przed kościołem i wszyscy pamiętali omaseczkach i tzw. dystansie społecznym. 
Dzień był piękny, słoneczny,co wróży pomyślność na cały rok i obfite zbiorytak kiedyś odczytywano zielonoświątkowe znaki. Wierzono również,że podczas liturgii można usłyszećz podziemnych,zapadłych lubzatopionych kościołówdźwięki dzwonów. Może ktoś je usłyszał, przecież wokolicy Poddąbia ciekawych wabią kamienie -olbrzymy znane jako zatopionedzwony z kościoła wRowach pochłoniętego przez jezioroGardno. 
Splatają się sposobymyślenia-magiczny i realistyczny,ale tak bywaw czasach niepewności,poczucia zagrożeniai bezsilności. Mieliśmy plany,zamierzenia, widoki na zloty interes.Niewiele z tego pozostało, mimo starań. Nadmorskie pensjonaty czekają. Z tygodnia na tydzień pojawiają się nowe komunikaty dotyczące organizacji wypoczynku nadmorzem.Jak jednak zorganizowaćdystans społeczny naplaży, nadmorskim deptaku, lodziarni wielkości muszelki? Czy goście wystraszeni wciąż obecnym patogenem, pozbawieni pewności finansowej zdecydują się na wczasy? A jeżeli tak, czy do naszych bezpiecznych do tej pory maleńkich miejscowości nie dotrze zaraza? 
Spotykam właścicieli pensjonatówz Rowówi Poddąbia.Sadzą kwiaty,wyposażają pensjonaty w dezynfekujące środki higieniczne, wciąż jednak bez pewności, że jest dla kogo, że goście mimo wszystko dotrą. Tymczasem więcej rezygnacji niż rezerwacji -mówi właścicielka pensjonatuz Rowów.Majówka nie należałado udanych. Nowy sezon wczasowy pod znakiem koronawirusa rozpoczyna się nieśmiało. Nadzieja wzielonoświątkowej wróżbie pomyślności. 
W październikuubiegłego rokupątniczka z Berlina zapowiedziałaswój powrót ^rodziną w czasie tegorocznej Pięćdziesiątnicy. Umówiliśmy wszystko:liczbę gości, Zakwaterowanie, program pobytu i... nic z tego.Zamknięte granice i dotykająca każdego z osobna obawa.Umawiamy się na przyszły rok.Świat, nawet zamknięty, stał sięmniejszy.Świąteczne pozdrowienia przesyłamysobie przez fb. 
Młodzi mają więcej nadziei, wiary w sens podejmowanych wysiłków. Od kilkumiesięcy śledzęlos opuszczonej gorzelni wObjeździe. Poznałam nowych właścicieli.Młodzi, piękni,energiczni, pełni wiary,tej co togóry przenosi.Budują swoją przyszłość dosłowniei metaforycznie. Bezskutecznie poszukują pomocy.Gorzelnia nie jest urzędowym zabytkiem, zatem ta droga pomocy finansowej odpada.Szukają Możliwości, a ja wierzę,że im się uda. Wewsi potrzeba zmian, a nadanie dawnej gorzelni nowej funkcji odbieram jako drogę przemiany dawnej wsi pegeerowskiej ^nowoczesną, turystyczną ostojęna szlaku międzyUstką -Rowami -Gardną. 
W pobliżu mamy trasy rowerowe, z międzynarodową RIO włącznie i drogę Camino. O wszystko trzeba zadbać, infrastruktura turystyczna powinna rozwijać się symetrycznie do wzrostu miejsc noclegowych.Wszyscy na tym zyskamy,powodzenie zamierzeń pani Ewy i jej męża jest w naszym wspólnym interesie, także władz gminy. 
Czy rzeczywiście koronawirus pokrzyżował namplany? 
-powtarza moje pytanie pani Ewa. 
-W jakiejś części napewno. Otwierając rok temu galerię sztuki w Ustce liczyliśmy, że kolejne sezony będą coraz lepsze i owocne. A tu nagle trzy miesiące przedsezonem cala Polska stanęła w miejscu. Zdecydowaliśmy się zamknąć galerię Zbiegło się to z rocznicą kupna gorzelni. A przez ten rok 
W starejgorzelni nowi właściciele i plany na wykorzystanie starego budynku w gorzelni zrobiliśmy naprawdę dużo. i pojawił się nowy 
(Źródło: domowe archiwum) 
pomysł. Objazda -wieś z lokalizacją na szlaku Ustka-Routy jest idealnym miejscem na nasz pomyślna przeniesienie galerii Szarej Kanapy do Stare] Gorzelni. Zamierzamy rozszerzyć działalność, urządzać kulturalne wieczory promujące okolicznych twórców, zrobimy to we współpracy z lokalnym środowiskiem. Mamy nadzieję> że w polowie czerwca będziemy gotowi i będzie można nas odwiedzać w Starej Gorzelni w Objeździe. Tymczasem jesteśmy dostępni wirtualnie. 
Stare powiedzenie: nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło w naszyć przypadku stworzyło nowe możliwości.W ostatni weekend maja zorganizowaliśmy wgorzelni przyjęcie dla rodziny i przyjaciół, by sprawdzić,jak nasz pomysł zadziała. To spotkanie utwitf' dziło nas o sensie naszych marzeń i dążeń. Takie spotkania będziemy mogli organizować również dla innych-mówi Ewa Kucharska-Filim 
Bardzo się cieszę! Znam wprawdzie powiedzenie ojednej jaskółce, co to wiosny nie czyni,ale żeby coś zmienić, trzebazrobić pierwszy krok.Życzę powodzenia! 
W październiku ubiegłegoroku Gabrielaz Berlinapierwszy świątecznywieczór Pfingsten obiecała rodzinie urządzićw gorzelni,dawnym miejscu ich zamieszkaniaKtoś inny miał ważniejszy plan, dla nas wszystkich i wcale nie pytał o zgodę. Mam jednak nadzieję, że majoweświęto Zesłania DuchaŚwiętego odmieni czas i nasze zwykle sprawy wrócą na właściwe tory.Spotkamy się za rok. 
W Darłowie i Bad Zwischenahn 
Wszystko przez cztery zakrzywionekiełbaski udające śmigimłyna,o czymopowiada historia Rugenwalder Teewurst, darłowskiej herbacianej kiełbasy, po której w Darłowiepozostała tylko pamiątkowa tablica.A historia jest naprawdęstareńka i sięga XIVwieku,kiedy niejacyjeskovon Schlawei Jeskovon Riigenwalde37 przekazali miastu Stolp (Słupsk) port w ujściu Stolpeoraz dystrykt Arnshagen(Charnowo). Co ciekawsze, wtedy po raz pierwszy pojawiła się nazwa Stolpmunde,czyli Ustka, i chociaż kiełbaski produkowano w Riigenwalde, czyli Darłowie,ich historia łączy 
nadmorskie miasteczka,jak ulica Darłowska wUstce. 
«JEjV 
W tym domu do 1945 roku mieściła się firma wędliniarska Rugenwalder Miihle (Darłowski Młyn)produkująca słynną Rugenwalder Teewurst (darłowską kiełbasę), 
In diesem Gebaude befand sich bis1945 eine Wurstfabrik -Rugenwalder Miihle, die die bekannte Rugenwalder Teewurst produzierte. 
Tablica pamiątkowadawnej firmywędliniarskiej z Darłowa(ul. PowstańcówWarszawskich 14) 
(Źródło: domowearchiwum) 
W 1834 roku przy ulicy Langestrasse (pierwotnie ulica Długa, dziś ulica Powstańców Warszawskich w Darłowie) Carl Muller założył sklep mięsny, gdzie sprzedawał mięso i wędliny, gęsie wątróbki i gruboziarnistą kiełbasę, zwaną teewusrst. 
Nazwa kiełbasy tyle ma wspólnego z herbatą, że pomorskim zwyczajem jej konsumpcji towarzyszyło najczęściej picie herbaty lub odwrotnie, do herbatki potrzebny byłkawałek wybornejkiełbaski.Stało się jednak, że w1904 roku wwyniku awarii maszyn w produkcji gruboziarnistej kiełbasy herbacianej nastąpiły zmiany-Maszyny nieoczekiwaniezmieliły mięso na jednolitą masę.Ale rzeźnicy,by uniknąć całkowitej wpadki,przyprawiali masę nakiełbasę drobną inaczej niż grubą,dodając paprykę i rum.Te kiełbaski okazałysię hitem.Sława teewurst rosła. 
II wojna światowa zmieniła wszystko. W Darłowie montowano i testowano dwa największe działa w historii świata: Dorę (od: Dorota) i Schwerer Gustav-Kilkakrotnie nawizytację ich budowy przyjeżdżał AdolfHitler. Pierwotnedziało miało być przeznaczone do niszczenia umocn\ęA LiniiMaginota, ale było gotowe dopiero w 1942r. i było prezentem od Gustava Kruppa dla Adolfa Hitlera,który w dowód wdzięczności i na cześć Gustava Kruppa nadał działu nazwę Gustav. 
Zakład Mullera zostałzmilitaryzowany i podjął produkcję dlawojska, głównie konserw. W 1945 roku, kiedy do Riigenwalde (Darłowa) zbliżały się jednostki sowieckie, Carl WilhelmMuller zżoną Charlotte i córką Ruth,opuścili miasteczko 
Pocztówka z Bad Zwischenahn wpowiecie Ammerland w DolnejSaksonii 
(Źródło: domowearchiwum) 
na Pomorzu. Niemcy zostali wyparci z miasta7 marca 1945 roku przez oddziały 19 armii 2. FrontuBiałoruskiego. 
Miillerowie najpierw zatrzymali się w Westerstede pod Ammerland.Zaczęli od początku,czyli założenia sklepumięsnego. Kiedy przyszły lepsze czasy,wybudowali zakłady mięsne w Bad Zwischenahn, nawiązując zarówno receptami produkcyjnymi, jak i tradycją do dawnego czasu. Rugenwalder Muhle szczyci się logo z wizerunkiem młyna ze śmigłami z kiełbasek, które według rodzinnej legendy Wymyśliła Alwine, żona założyciela firmy -Carla Mullera, nawiązując do jego nazwiska i zawodu. 
Miasteczko Bad Zwischenahn jest siedzibą gminy liczącej ok.30 tys. mieszkańców, wpowiecie Ammerland w Dolnej Saksonii.Fabryka, której znakiem jest czerwony młyn z kiełbasianymiśmigami, po prostu zakłady mięsne Rugenwalder Muhle, są znaczącym zakładem pracy, zatrudniają blisko 600 pracowników. 
# * # 
W Bad Zwischenahn podczas wojny była największa baza lotnicza Luftwaffe w północnych Niemczech.Zbombardowana wkońcówce wojnyzostała przekształcona w pole golfowe. 
O niechlubnej wojennejhistorii miejscaopowiada film z roku2017 zudziałem Nadii Uhl,zatytułowany Ich werde nicht schweigen{Nie będę milczeć).Film oparty na prawdziwych wydarzeniach opowiada o losie kobiety z Wehnen fałszywie uznanej przez nazistów za wariatkę. Sanatorium i dom opieki von Wehnen do lat 90. uważano za czystą instytucję. Dopiero znaleziska archiwalne ujawniły straszne zbrodnie eutanazji popełnioneprzez nazistowskich lekarzy i pielęgniarki, którzy doprowadzaliw Wehnen robotnikówprzymusowych i chorych psychicznie do śmierci głodowejlub zamarznięcia. 
W 2002 roku naterenie szpitalapsychiatrycznego wWehnen-dzielnicy gminy ^ad Zwischenahn w DolnejSaksonii w powiecie Ammerland powstało Centrum Pamięci w hołdzie pacjentom skazanym na śmierćw ramach nazistowskiej polityki eutanazji. Niedaleko Bad Zwischenhan na południowym wschodzie znajduje się Oldenburg, dokąd prowadzi linia kolejowa. Niewątpliwym atutem miasteczka jest duże, zasobne w ryby jezioro Zwischenahner Meer, którepowstało w miejscu Nawalenia się kopuły solnej.Właściwie ono decydujeo turystycznym charakterze Bad Zwischenahn. 
-227
Wokół wdolinach rozciągają się wilgotnełąki i pola uprawne użyźnionepokładami torfowymi. Współczesny krajobraz kształtują szkółki drzew,gospodarstwa ogrodnicze, które nadają charakter całemu regionowi Ammerland. Sprzyja im wysoka wilgotność i łagodne zimy, dzięki czemu z powodzeniem uprawia się tu zwłaszcza rododendrony 
# # * 
Na zakończenie wróćmy do logo producenta żywności-czerwonego młyna z kiełbasami jakoskrzydełkami. AniwRugenwalde (Darłowie),ani później wDolnej Saksonii do zakładu mięsnego nie należał żaden młyn ani wiatrak. Trzeba było wypełnić ten brak. Na przełomie lat 2011/2012właściciele zbudowali młyn solny na wschodnim brzegu jeziora Zwischenahner, który nazwali Rugenwalder Miihk-Siedemnastometrowy młyn wykonany z drewna i klinkieru jest kolejną atrakcją turystyczną okolicy 
Darłowo i Bad Zwischenahn,mimo łączących je wątków historii,nie są miastami partnerskimi. 
Jesko vonSchlawe iJesko von Rugenwalde sprzedaliport Stolpmiinde i wioskę Arnshagen (Cbarnowo)miastuSłupsk orazmłyn wodny,tak zwanySamelowerMiihle we wsi Klein Strellin (Strzelinko)magistratowi miasta Stolp.Ród Swenzonen(Święcóu)). do któregonależeli obaj imiennicy,prezentował się jeszcze w1367roku.Ostatecznie nie wiadomo, czy rodzina wymarła,czy też przetrwała pod innym nazwiskiemPozostała pamięć Rugenwaldew nazwie...teewurst. Taka historia! 
Samelower Muhle -młyn z wysokim i silnym stopniem wodnym zbudowano dla potrzeb wsi Strzelinko i Charnowo. Przez wieki mielono w nim ziarno.Przez kilka stuleci młyn był wdzierżawie, potem w posiadaniu rodzinyCarsten. 
Czarny Anioł z wileńskiego cmentarza na Rossie 
Działo się na Brasławszczyźnie, bliskiej memu sercu. Od tamtej daty minęło ponadsto dwadzieścia lat, historia obrosła legendą, dlatego nie wiem, co jest prawdą, a co skrzętnie skrywaną prawdą.Sięgam do źródeł, ksiąg genealogicznych powołujących się na dokumenty38), zdając sobie sprawę, że już u źródełnastępowała swobodna interpretacja rzeczywistości. Witold Salmonowicz, autor internetowej publikacji Drzewo genealogiczne Salmonowicz h. Szaszor (Orla, Opala, Odrza), wyznaje: Urodziłem się w Wilnie -wg metryki 2 lutego 1940 r., ale wgprzekazu ustnego Matki-2grudnia 1939 r. Rodzice ichrzestni „uradziliżebyprzy chrzcie, który odbyłsię pól roku po urodzeniu (już siedziałemna ręku) podać datępóźniejszą, bym „mial dłuższe dzieciństwo, rok później poszedł do wojska", itp. i tak się stało -w metryce chrztu wpisano inną niż prawdziwą 
datę urodzenia. Nie dziwię się i nie mam za złe, była to dość Pomnik Izy Salmonowiczówny 
na cmentarzu Rossaw Wilnie 
powszechna praktyka.Moja dataurodzenia też jest niejasna, (źródło: domowearchiwum) 
Majątek Podziśnie kupił od Czapińskich Dominik Salmonowicz, stolnik brasławski,około 1764 roku i od tamtego czasu posiadłość pozostaje w rodzinie.W1828 roku wmajątku tym urodził sięZygmuntJan Wincenty Salmonowicz, późniejszy właściciel,od 1860roku mążKonstancji zGromadzkich, ojciec Marii,Karola, Zofii,Heleny, Anny, Izabelli (18.09.1877) i Józefa. Biograf rodziny cytuje, m.in.: Protokół Pierwszego Posiedzenia Komitetu Redakcyjnego Wydawnictwa Drukarni Obywatelskiej w Wilnie podfirmą A.H. Kirkora i sp-ki zdnia 1 lipca 1859r.: Ziemianie,w tymCzapski, Ogiński i Z.Salmonowicz: gorliwi o rozpowszechnianie światła wiedzygruntownej, zamierzyli założyć w Wilniedrukarnię, składając na ten celpieniądze w rodzaju pożyczki. 
Zygmunt Salmonowicz był inicjatorem wielu przedsięwzięć kulturalnych w Wilnie.Zmarł 26 kwietnia 1886 r. w Wilnie,został pochowany na cmentarzu Stara Rossa wWilnie. 
Jak nieprzewidzianesą dzieje, świadczy historiarodziny, której znakiem stała się cmentarna rzeźba Czarnego Anioła nawileńskiej Rossie.Izabella, córka Zygmunta, znana głównie jakoIza Salmonowiczównawedług rodzinnej legendy była mało znaną młodopolską poetką, piękną panną, która zawróciła niejednemupaniczowi wgłowieZmarła I6maja 1901 rokuwwieku 24 lat.Metryka zgonuz ksiągparafialnych kościoła św.Jana w Wilnie jakoprzyczynę zgonu podaje: zpowodu wady serca.Nieoficjalne źródła niedowierzają tej przyczynie, uznając jednak powodysercowe. Dalszą część historii zapisano wkształcie cmentarnegopomnika. Pomnik IzySalmonowiczówny na cmentarzuRossa wWilnie stanął obokpomnika jej ojcaZygmuntaSalmonowicza. 
Anioła śmierci,na zlecenie rodziny,głównie brata Karola,wykonał znany warszawski 
rzeźbiarz Leopold Wasilkowski, któregoocalałe nagrobki znajdziemyna warszaw
skich Powązkach, wileńskiejRossie i cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Inne 
rzeźby artysty przepadły wraz z budynkami, których były ozdobą. 
W 1903 roku wykonano odlew rzeźby Czarnego Anioła w zakładzie braci Łopieńskich wWarszawie. Pomnik stanąłna grobieIzy Salmonowiczówny,stając się najdroższym i najbardziej znanym znakiem Rossy-spośród 26 tysięcynagrobków, pomników i grobowcówposadowionych na malowniczychpagórkach porośniętych brzozami i dębami na powierzchni ponad 10 hektarów.Za oficjalną datęzałożenia cmentarza uznaje się rok 1801. Rossa stała się nekropolią,miejscem wiecznego spoczynku osób wybitnych i zasłużonych dla historii miasta. Najbardziej znany i powszechnie odwiedzanyjest pomnikMatka iserce syna,przed wejściemna Rossę* kryjący serceJózefa Piłsudskiego i grób jego matki. Na Rossie znajdują się groby siostry i pierwszej żonyMarszałka, pomnikJoachima Lelewela(nauczyciela Adama Mickiewicza), EuzebiuszaSłowackiego (ojca Juliusza),malarza i kompozytora Mikołaja Konstantego Cziurlionisa, twórcy niepodległej LitwyJonasa Basanawicziusa, historyka Balysa Sruogi, poety-romantyka Ludwika Kondratowicza (Władysława Syrokomli), rzeźbiarza Antoniego Wiwulskiego,malarza i rysownika Franciszka Smuglewicza,lekarza Rafała Radziwiłowicza (pierwowzór doktora Judyma z Ludzi Bezdomnych). 
Lucjan Rydel tak pisał o Rossie: Cmentarzjest rozległy i dziwnie piękny. Samojcg° położenie niezwykłe: rozkłada się on tarasowato na stoku dość pochyłego pagórka. Osobny urok nadają mu rozłożyste stare drzewa, rosnące gęsto i nieregularnie; jak w lesie. Między nimi wiją się swobodnie, wspinają i schodzą w dólścieżki, snujące się kręto wśród mogił Tak przynajmniej wygląda najstarsza, najrozleglejsza, trochędzika i właśnie dlatego najpiękniejsza część tego leśnego cmentarza.Latem, kiedy przez konary okrytegęstwą liści ledwieprzedzierają się słoneczne promienie, wgałęziach rozśpiewają się ptaki,a ziemia okryje się kwieciem leśnym, przecudny musi być ten cmentarz na Rossie. 
Około 120m na południowy wschódod bramy głównej, nieopodal neogotyckiej kaplicy, tużnad wysokimstromym zboczem stoi wysoki,pięciometrowy pomnikIzy Salmonowiczówny.Ma postaćsmukłej figury anioła z brązu zuniesionymi stopami, rozwianą szatą, utrefionymi włosami,wzlatującego naddwumetrowy cokół,z którym łączy go tylkofałd szaty.Anioł wzniósłskrzydła, zerwałłańcuchy-ziemskie okowy, a jednak nie odfrunął. W środku zachodniej części postumentu wysoko znajduje się poziomywgłębiony krzyżz leżącym kwitem lilii,niżej wśrodkowej części postumentu artysta umieścił proste epitafium: Ś.p. Iza Salmanowiczównaur. d. 18 września 
1877r. zm.d. 16majal901 r. Na postumencieznajduje się teżnazwisko autora,data 
Wykonania odlewui nazwa pracowniodlewniczej: WasilkowskiWarszawa 1903 r. oraz 
Odlew Br. Łopienskich Warszawa. 
W 1992 roku Czarny Anioł został wpisany do litewskiego państwowego rejestru zabytków chronionych.Niestety, ponad 100-letni pomnik był zniszczony, a pęknięciepodstawy groziło zwaleniem sięrzeźby. Do uratowaniapomnika przyczyniły się starania Alicji Klimaszewskiej, prezesa Społecznego Komitetu Opieki nad Stara Rossą. Własnymi środkami orazprzy wsparciu finansowym Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie rozpoczętoprace restauratorskiei konserwatorskie pomnika z brązu i labradorytu autorstwasłynnego warszawskiegoartysty rzeźbiarza Leopolda Wasilkowskiego(1865-1929).Zadanie wykonałzespół polskichfachowców. Prace wartości 130 tys.złotych sfinansowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego Polski. 10.10.2014 r.przy odnowionym i zabezpieczonym pomniku odbyła się uroczystośćodsłonięcia go po zakończeniu prac restauratorskich. 
Byłam na Rossie we wrześniu 2019 roku. Nie sposób jednak w dużej grupie W krótkim czasie dotrzeć do wszystkich pomników. Czarny Anioł zachwyca artyzmem rzeźby, zapisaną w nim historią epoki, rodziny, jednostkowego losu. Napisanaw cmentarnych kamieniach historia jest jakrozłożona księgapisana życiem Wielu wybitnych i zwykłych ludzi. 
Pozostaje jedynie wspomniećwszystkich: Wieczny odpoczynek. 
-231
Lustro wieczności -cmentarz na Rossie 
nie rozpoznaję twarzyw lustrze nie znam imienia którym mnie wzywasz kiedy pytasz kim jestem myślę o Marcie zajętej powszednimi sprawami Naldzie zSycharu z pustym kubkiem na wodę obrazie Bruegla zmłynem na skale matce zaczyniającej chleb w dzieży dziewczynie z gerberami na starej fotografii 
jestem tylko odbiciem 
wędruję pośród imion w kamieniu zatartych zapomnianych porzuconych Czarny Aniołrozpostarł skrzydła łańcuchy wbite wkamienie trzymają go jak grzech nie wzniesiesię do gwiazd 
istnieje tylko odbiciem 
jedziemy idziemy czekamy jeszcze jeden przystanek jeszcze jedna podróż wśród krzyży macew saffówna mizarach rozpoznamy się zakamiennymi drzwiami 
będziemy odbiciem światła? 
Część VI Ludzie i książki Dokumenty zmian na Porno 
Pierwsze powojenne dożynki w Objeździe 
Na zdjęciu międzyinnymi: StanisławaJanus,Henryka Grabowska,Regina Kowalewska. (Fotografia zezbiorów RomanaZuba) 

Landesmuseum w Greifswaldzie.Każda fotografia została opatrzona metryczką określającą czas, miejsce i właściciela fotografii oraz krótkim opisem zdarzenia i przedstawieniem osoby z fotografii.W ten sposób powstał niezwykłydokument historyczny opisującylosami zwykłych ludzi dzieje PomorzaŚrodkowego odkońca XIX wieku powspółczesność. 
Indywidualne losy składają się na wspólną wielką historię małej ojczyzny. Obok siebie znalazły się fotografie osób, rodzin, wspólnot wiejskich, które opuściły ukochane miejsca oraztych, którzyprzybyli na niezamierzone spotkanie 
-po bolesnych wojennych przeżyciach -z różnych stron: Kresów,Kurpiów, Lubel
szczyzny, Łemkowszczyzny.Trwałą, niezmienną wartością kulturową tej ziemi było życie i kultura Kaszubów, prezentowane przede wszystkim fotografiami fundacji Naji Goche Zbigniewa Talewskiego. Jak zawsze nieocenionymi okazały się zbiory kronikarskie Romana Zuba z Objazdy i przedewszystkimJana Mazie-juka, znanegopowszechnie fotoreportera, pasjonata fotografii dokumentalnej. 
Ubiory codzienne i świąteczne 
Dont rył>,ikJ hnUd Kcinpa. Rowek / Hjm von ftscfier hriU Kttnp, Klein Rowe, ołówek / Bk Pomorskie Mu/eum Krajowe w Greiłswald/re / Pommers«.hes I andesmuseum Greiiswald, 5 
bohaterów fotografii,fryzury, ustawienie . fotografowanych postaci, drobnesprzęty domowe, narzędzia, najzwyklejsze zajęcia, zwierzęta domowe i gospodarskie -wszystko, co stanowiło radość i wartość życia, przetrwało dzięki zapisowi na fotograficznej kliszy, stając się jednocześnie dokumentem zmian historycznych, cywilizacyjnych,społecznych, ale także technik fotografowania. Dlatego nie sposób przecenić wartość 
Most przez tupawę w kierunku Rowka i Hriicke iihcr die Lupow nach Klein-Rowe. gwasz / Gouachc, 15,9 * 21.2 t m: Pomorskie Muzeum Krajowe w Greilswald/ie / Ponirnersches l andesmuseum Greiiswald. Sign. Gr 45/74. rot. K. Kornow 
publikacji. Zaangażowanie profesjonal-
Grafika Brockmanna wykonana ołówkiem pt. Dom rybaka nych pracownikow biblioteki, muzeoW, 
Fritza Kempaorazgwaszwkierunku Rowka dziennikarzy i mieszkańców pomOt' z PomorskiegoMuzeum Krajowegow Greirswaldzie 
7 r 
(Źródło: EddaGustche: Malarze,miejscowości i widoki Pomorza skich wsi i miasteczek, którzy powierzali Zachodniego w pierwszej połowie XX wieku. Część 2, s.50.) 
swoje rodzinnepamiątkowe fotografie,a wrazz nimiopowieść owłasnym losie, jest 
dowodem narodzin zaufania do pomorskiej malej ojczyzny. 
Chłopskie korzenie pozwoliły okrzepnąćw nowym miejscu,przetworzyć je 
ciężką pracą,wspólnotowym -mimo różnic-działaniem na rzecz kultury.Być może 
dlatego,że wszyscyzaczynali tu życie odnowa, na spalonejziemi,ceniono pracowitość, 
życzliwość, wzajemną pomoc. Kulturowe i zwyczajowe różnice uczyły tolerancji 
i szacunku dla odmienności. 
Autorzy odwołują się do albumuFotografia chłopów polskich Marii Bijak 
i Aleksandry Garlickiej z 1993, jako jednego z motywówinspirujących dwuletnią 
pracę nadwydawnictwem Fotografia chłopów pomorskich.Przemijanie i zmien
ność-wpisane w chłopski los znaczony rytmem prac polowych i gospodarskich 
-paradoksalnie były znakiem trwałości życiaopartego nastałych wartościach. Wśród nichnajważniejsze były szacunekdo ziemi,pracy, rodziny,sąsiadów, botak rozumiano dekalog,który przekładałsię wsposób naturalnyna zasadycodziennego postępowania. Dlategokiedy spotkali się w jednym domudawni jego mieszkańcy i nowi przybysze, nie czuli do siebie żalu.Czasem wypadało razem mieszkać kilka miesięcy,czasem lat.Łączyła ich wspólnapraca i troski,a rozstawali się jak przyjaciele. Takie historiezapisane zostaływ reportażu Osadnicy,który powstawałrównolegle z albumem.Został dołączony do książki wzapisie dvd. Piękna jest Fotografia chłopów pomorskich, potrzebna jako świadectwo przemijania i trwałości tego, co przeminąć nie powinno. W tym samym czasie w WydawnictwieJasne z Pruszcza Gdańskiego ukazałsię album Eddy Gutsche 
pt.Małarze, miejscowości i widoki Pomorza Zachodniego w pierwszej połowie XX wieku. Część 2. Autorka przedstawia dorobek czternastu malarzy związanych z Pomorzem. Prezentację wybranychprac poprzedzawprowadzenie wjęzyku polskim i niemieckim. Większość prac pochodzi z PomorskiegoMuzeum Krajowego wGreifswaldzie lubprywatnych zbiorówi przedstawia dorobekartystów mało 
znanych lub znanych wlokalnym środowisku. 
Okolice Rowów przedstawia twórczośćmalarska Gottfrieda Brockmanna (1903T983), którywraz z żoną w roku 1934 miał zamiar spędzić wakacje wUstce (Stolpmiinde), a ostatecznie państwo Brockmannowie wypoczywali w Rowach w chałupie rybaka Hawera,który ówczesnym zwyczajem w tym czasiez rodziną nocował wstodole nasianie, znoszącniewygodę dlazarobku. Podobnie jak rybacka ludność Rowów,małżonkowie Brockmannowie jadali głównie ryby, żyjąc bardzo skromnie. Czasem wstępowali do miejscowego hotelu, gdzie spotykali innych twórców, między innymi Maxa Pechsteina i jego żonę Martę Molier z Łeby. W RowachBrockmann poznał i zaprzyjaźniłsię zSiegfriedem Reichem,z którym odbywał sesje malarskie,rodzaj studium jednego motywu. Zauroczyłamalarza maleńka wioska rybacka z krytymi trzcinową strzechą chatami, szeroką plażą i wszechpanującą ciszą skrywającą bukoliczną idylliczność krajobrazu przed wścibskimi oczami. Fascynowała go gra świateł na czystym niebie odbijającym się w głębokim błękicie morza,szaro-fioletowe odcienietopól i wierzbpodczas ulew i burz. Malował 
także pejzażeUstki, która od1820 rokuzaczęła rozwijaćsię jako nadmorski kurort. Ustecki port został uroczyście otwarty w 1903 roku, do którego wejście chroniły dwa długiena 500metrów mola, by uchronić go przed zapiaszczeniem.Były nie lada atrakcją turystyczną.W 1936roku portzostał poszerzony,dzięki czemuwypływały stąd jednostki handlowedo Anglii i Holandii.W1934 roku Brockmann namalował plac budowy portuz perspektywymola. Nadmorskiewakacje okazałysię inspirujące. Powstało wieleprac, które weszłynajpierw wskład jesiennej wystawyWschodniopomorskie pejzaże (1934) wPruskiej AkademiiSztuk wBerlinie, później samodzielnej wystawy pejzaży z Rowów w Galerie F&F. 
Cieszę się tą książką oglądając znajome pejzaże wierne rzeczywistości, ale przetworzone artystycznie. Zamyślam się na przedziwnymi splotami ludzkich losów i istotą przypadku. Przecież nikt nie planował, że dwie książki 
o Pomorzu ukażą się w tym samym czasie, a każda z nich w niewerbalny sposób opowie ciekawą historię. Czekam z nadzieją,że jakiś młody historyk sztuki, może w ramachpracy magisterskiej,odkryje malarzy kolejnego pokolenia. 
Malowane dzieje Antoniego Dmocha 
Niech fraza malowane dzieje z Pieśni Wajdeloty Adama Mickiewicza wprowadzi nas w świat obrazów Antoniego Dmocha,Mazura z pochodzenia, słupszczanina z wojskowego przydziału i własnego wyboru. Życiowe perypetie autora martwej natury Pożegnanie z bronią z2000 rokusą świetnie opisaneprzez Gabryelę Włodarską-Koszutowską w katalogu wystawy Antoni Dmoch: Radość obrazowania. Maj czerwiec 2011 wydanym przez Muzeum Pomorza Środkowego wSłupsku. 
Olejny obrazna płótnie nawiązuje do szczegółu biograficznego i ma charakter metafory.Manierka,menażka,odłożony wojskowypas zkaburą na zsuwających się ze stołu arkuszachi kotara wewzór moroto malarskisposób pożegnaniadotychczasowego życia.To jednocześnie świetnypomysł, by zprzymrużeniem oka wykorzystać Hemingway owy tytuł i zarysować dystans wobec siebie.Wojskowe rekwizyty zyskują walor artystyczny, odchodzą w przeszłość razem z zapisaną w nich biografią. Kotara,częsty motyw malarski, jest zapowiedzią,obietnicą oddania się pasji artystycznej. Stefania Dmoch wspomina: Nagle miał tyle czasu...Nie umiał go spożytkować najakiś konkretny cel. (...) Podświadomie (a możejuż świadomie?) kierował swe zainteresowania na malarstwo. 
Tematem jego malarskich prac są przede wszystkim pejzaże i architektura Pomorza: Gdańska,Słupska, Ustki,Lęborka a także podsłupskich wsi:Swołowa, Gardny, Smołdzina, Kluk,Dębiny. Krajobrazy okolicy wyznaczają obszar zainteresowań i artystycznych poszukiwań, a ich malarski zapis świadczy o rzetelnym warsztacie twórczym Antoniego Dmocha. 
Dziś,gdy za dzieło sztuki może uchodzić (...) obieranie kartofli w salonach prestiżowych galerii, trudno, coraz trudniejjest stawiać dobre rzemiosłojako elementarny warunek ubiegania się o przyjęcia do gildii artystów -pisze Kazimierz Nowosielski w książce Galeria. O wybranych malarzach i malarstwie współczesnym (Pelplin 2008). 
u 
Antoni DmochSiedziba starostwa powiatowego 
(Papier, akwarela38x28 cm.,wl. prywatnarodziny) 
Malarstwo Antoniego Dmocha jest znakiem rzemieślniczej perfekcji nobilitującej go domiana artysty.Jego prace poza wyborem tematu,wpisującym autora w krąg kronikarzy malowanych dziejów Pomorzy zadziwiają i zachwycają precyzją rysunku, pieczołowitością obrazu brył i detali architektonicznych. Przestrzennymi relacjami kształtów, nasyceniem barw wyznacza perspektywę. Niewielkie rozmiarem prace wykonane techniką dyktowaną tematem i malarskim spojrzeniem świadczą o umiłowaniu klasycystycznych reguł harmonii w przedstawianiu świata. Wyważona kompozycja, wyciszone barwy,starannie dobrane i rozłożone elementy rytmusprawiają, żemalarski opis miejscwydaje sięsposobem ich obrony przed przemijaniem. Zatrzymanena obrazach chwile spotkań artysty z materią malarskich obiektów wyrażonekreską piórka, ołówkaczy delikatnego dotknięcia pędzlem emanują spokojną czułością i ciepłem. 
Mijamy codziennie w pośpiechu miejsca, ulice, stare zabudowania. Przechodzimy obok dostrzegając czasem urok krajobrazu, ale przemija ów obraz pozostawiając tylko wrażenie. Obrazy Antoniego Dmocha zatrzymują chwilę, nasycają ją światłem, wydobywają piękno pochylonej szachulcowejstodoły, drewnianegopłotu, wiejskiejdrogi (Wieś Swołowo1,2000). 
Autor akwarel przedstawiających widoki zsiedzibą starostwa powiatowego wSłupsku,skromny,ale twórczyemeryt wojskowy, brałudział wplenerach malarskich w kraju i za granicą. Plener z 2006roku wMóln w Niemczech przyniósł dorobek w postaci pracwykonanych techniką akwareli,lawowania, grafiki, których tematem są urokliwe uliczki,malownicze budynki i pejzażegościnnego miasteczkaw okolicy Lubeki. Antoni Dmoch był również uczestnikiem międzynarodowego pleneru malarzy nieprofesjonalnych Siadami Maxa Pechsteina, który odbyłsię wŁebie. 
Prace artysty były wystawiane od 1997 roku wSłupsku i Móln, aMuzeum Pomorza Środkowego wydało katalogwystawy Antoni Dmoch: Radość obrazowania. Wydawnictwo jestświetnym dopełnieniem promowanegow ostatnim czasie w Słupsku albumu Eddy Gutsche: Malarze, miejscowości i widoki Pomorza Zachodniego w pierwszej połowie XX wieku. Część 1. ^Wydawnictwo Jasne. Pruszcz Gdański 2010) Album zawieramapy,reprodukcje prac,fotografie i biogramy malarzy Pomorzaw dwujęzycznym: polskim i niemieckim układzie.Książka prezentuje sylwetki dwudziestu czterech twórców, między innymi Maxa Pechsteina, Paula Kuhfufia, Otto Priebe i ich prace, także te, które przepadły. W indeksie miejscowości znajdziemyGardnę Wielką,Smołdzino,Łebę,Słupsk,Ustkę Zaleskie i inne. Tohistoria pisana pędzlem.Szkice i obrazyprzedstawiają znane widoki,ulice, 
-241
budowle.Te, któreocalały i których jużnie ma.Zaletą wydawnictwa jestwskazanie miejsca pobytu dzieła.Sporo prac znajduje się w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. To cenna publikacja,do której warto zaglądać jak doleksykonu. 
Antoni Dmoch idąc śladami dawnych malarzy regionu, przedstawia własne widzenie świata-przede wszystkim w sposobie malowania. Nie podąża za modą,daleki jest odekspresjonistycznych obrazówPechsteina,chociaż podejmuje ten sam artystycznywysiłek malarskiego dokumentowania krajobrazówPomorza. Jego obrazypokazują urodę świata wrzeczywistym wymiarze,w harmonii twórcy i malarskiego obiektu, wyznaczając drogę poszukiwania wewnętrznego spokoju wbrew postmodernistycznym trendom. 
Wybór regionalnych tematów pracstał sięsposobem artystycznejdokumentacji materialnej kultury Pomorza i budowania lokalnejświadomości.Ożywiona dyskusja 0 wartościach kultury regionalnej, kultury małych ojczyzn i szeroko pojętego dziedzictwa na trwałe weszły do codziennego słownika Polaków. Zawiązują się inicjatywy kulturalne,powstają stowarzyszenia osóbpragnących budować lokalną tożsamość. Malowane dzieje Antoniego Dmocha na trwałe wpisują się w kulturę 1 postrzeganie urody Pomorza. 
lii MiępZVNAtoPDWV 
PLCNCl MALAłSKl 
NlCPtafUSJoNAlNYCH 
Maxa
?«T'
"Steina
m
kha,5.a aetpn|a 2q11 
%Ir ^ 
HBHHHL 
Plakat zapraszający naplener malarski artystów nieprofesjonalnych w Łebie 19-22 sierpnia 2011 roku 
(Źródło: domowearchiwum) 
Elegia dla Powiatu Słupskiego (2001-2020) 
To co dobre wrasta w nasz czas tak, że staje się jak powietrze,niezauważalne.Jest, to i dobrze,w myślprzysłowia: (...), saminie wiecie; co posiadacie.Wartość utraconego poznajemy po czasie.Tak jest zPowiatem Słupskim, pismem wydawanym przez Starostwo PowiatowewSłupsku wlatach 2001-2020.Długo niepodzielałam, zracji wrodzonego optymizmui wiary w rozsądek powiatowegosponsora obaw o zniknięcie Powiatu Słupskiego. Czasopismo z założenia było biuletynem informacyjnym. Dobrze było wiedzieć,jak swoją pracęwidzą samorządowcy i urzędnicy,a czytelnik swoją miarę i ocenę mógłwypowiedzieć nałamach biuletynu.Jeśli rozdźwięk między słowem pisanym wbiuletynie ażyciem był zbyt oczywisty,weryfikacja następowała na karcie wyborczej. Zawartość pięknego edytorsko pisma rozsadzała niekiedy informacyjne ramy,co łatwo sprawdzić,sięgając do e-archiwum na stronie internetowej Starostwa. Artykułypolemiczne i interwencyjne (choćby panaJabłońskiego z Ośrodka DoradztwaRolniczego wStrzelinie),wspomnienia, reportaże współczesne i historyczne, felietony autorstwaniezawodowych (!) dziennikarzytworzyły barwną mapę regionusłupskiego z jego skomplikowaną historią i niebanalnymi losami ludzi. 
W dodatku Wieś Tworząca debiutowali młodzi twórcy, trwała dyskusja 
o 
kształciekultury i literatury,może niezapalczywa,ale dosadnośćsłowa nieświadczy 

o 
randzesporu.Budować świadomośći tożsamość małej ojczyzny, w którą wrastamy drugim bądź trzecim pokoleniem można tylko wstarciu poglądówi argumentów. Pamięć, nie tanaukowo opracowanaw podręcznikach historii,ale pamięćzwykłych ludzi i zdarzeń, odchodząca bezpowrotnie wraz z nimi, znajdowała na stronach Powiatu Słupskiego swoje miejsce i to był dostateczny powód, by pismo istniało. Misterna tkanka świadomości i tożsamości,delikatna i wrażliwa, budowana przez zwykłych ludzi każdegodnia, zapisanaw wierszu,reportażu, we wspomnieniu,staje się materiałem, doktórego można się odwołać, zyskuje zwerbalizowany wymiar. 


-243
Kolaż okładek biuletynu Powiat Słupski 
Dlatego podziękowania należą się wszystkim,którzy przez lata bezinteresownie pisali do Powiatu,nie licząc na sławę, nie licząc na apanaże, jedynie z potrzeby serca i społecznego działania. Tak,takie pisanie jest działalnością społeczną, nie zawsze sobie zdajemy sprawę z siły słowa,które pada jak ziarno i wzrasta powoli. Co do prowincjalności sprawa ma się, moim zdaniem,inaczej niż dawniej.Media sprawiają, żeintelektualna prowincjawciska sięwszędzie, razem z harlekinami,serialowym pasztetem i pisemkami obrazkowymi. Natomiast wysiłek samodzielnego opisu rzeczywistości, będący jednocześnie próbą jej interpretacji, a podejmowali go autorzy tekstów zamieszczanych w Powiecie Słupskim w sposób szczery i samodzielny, świadczyło dojrzałości twórców. 
Pytania o prowincję nieuchronnie ewokują też pytania o centrum, czyli o miejsca, które w określonymmomencie dziejowymstawały sięistotnymipunktami odniesienia-pisze Maria Stankiewicz-Kopeć w szkicuProwincjonalne szkoły literackie. A kto w obecnej kulturze wyznacza owo centrum? Czy jest jakiś współczesny ośrodek naukowy, kulturalny, polityczny uznany zaautorytet bezwarunkowo? Nawet nagrodaNobla przyznana OldzeTokarczuk budziła wiele kontrowersji. 
Wróćmy jednakna prowincję,to oniej miała byćmowa. Zaglądającdo Słownika języka polskiego przeczytamy, że prowincja to część kraju, niedużemiasto, wieś oddalone odstolicy; zapadły kąt, zaśprowincjonalny to tyle cozaściankowy, wsteczny, ograniczony, parafiański, zacofany, itd.Co ciekawe, pejoratywna konotacjaprowincji wcale nie jest dawna. Nie odnajdziemyjejwSłowniku Lindego(1807-1815), gdzieprowincja nie ma jeszcze znaczenia wartościującego, a wyłącznie geograficzno-administracyjne. 
Wydaje się, że wartościowanie negatywne przyszło wraz z procesem industrializacji i centralizacji życia kulturalnego (po polowie XIX w). Wówczas zaczęło się utożsamianie prowincji geograficznej zprowincją duchowo-intelektualną-pisała dalej autorka cytowanegoszkicu, odrzucając wartościowaniepejoratywne przezprzykłady inspiracyjnejsiły prowincji, choćby dlaliteratury romantycznej.Odwołuje sięteż do roli literatury regionalnej 
jako pomostu między naturą i kulturą. 
Mówmy zatem o wartościach regionalnych (nie prowincjonalnych) tekstów zamieszczanych w Powiecie Słupskim, bo taki miałycharakter. 
Nie miejscezamieszkania czydruku aniteż dosadność sformułowań wpolemice ma znaczenie zasadnicze. Istotą wydaje sięoryginalność,szczerość i waga podejmowanych spraw Grupa ludzi skupionych wokół biuletynu w luźnej grupie Wtorkowych SpotkańLiterackich to nieformalna elitaregionu.Elita twórcza,samodzielna intelektualnie, daleka odmód i podszeptówtaniej sławy.Ci ludziewybrali trudne role. Często skazanina samotnośćw swoim środowisku,żyjący skromniei cicho, jedynie w słowie żyją pełnią.Piszą nie tylkowiersze i nieliczą na Nobla.Mową wiązaną opisują krajobrazy swego regionu,przykładem wiersze HenrykiJurałowicz-Kurzydło czy Emilii Zimnickiej. Drukowali tuswoje utworypoeci o ustalonymdorobku twórczym, jak Jerzy Fryckowski czy Mirosław Kościeński. Corocznie wydawana antologia poezji zapraszała dogrona piszących autorów spoza regionusłupskiego. Nie bali się etykietki prowincji,a PowiatStupski znajdowałczytelników w Koszalinie, wSopocie i w Warszawie.Znam takich osobiście.Poza tym,jaka by była innaokazja, bypoznać się i znaleźćwspólny język,często międzypokoleniami.Jak inaczej budowaćsystem wartości, które staną się dla regionalnej społeczności punktem odniesienia? Na łamach Powiatu Słupskiego i Wsi Tworzącej publikowali seniorzy i młodzież, nauczyciele, marynarze, rolnicy, emeryci -wszyscy na równych prawach.Jedyne kryterium to oryginalność i szczerość wypowiedzi,nad tym czuwało Kolegium Redakcyjne, któremu przewodniczył niezawodnyZbigniew Babiarz-Zych. 
Wprawdzie dostępność pisma, które z pewnością znalazłoby czytelników z wyboru, była ograniczona z uwagi na charakter dystrybucji, ale egzemplarze Powiatu Słupskiego podawane byływ naszych miejscowościach zrąk dorąk i każdy znajdował dla siebie coś ciekawego, czego nie znalazł w żadnym innym piśmie, a mianowicie znajomy świat widziany inaczej: dokładniej, barwniej, czulej. Niemodny aspekt empatii,szacunku dlaodmienności widzeniai po prostuwzajemnego dostrzegania się okazałsię zgubny.PowiatSłupski zmieniłformę i formułę.Wychodzi wgazetowym formacie i ma czysto informacyjny charakter. 
Ocalała,dzięki staraniommądrych ludzi,grupa WtorkoweSpotkania Literackie, przygarnięta przezCentrum Kultury PowiatuSłupskiego. Przyjmujemy,że tozaczyn nowej formuły działania. 
Mury żyją dłużej 
Nawet nie wiem od czego zacząć, tyle tu wątków, splątanych losów,historycznych faktów i zaszłości.Może tak... 
W Objeździe wcentrum wsi tuż przy ulicy Bałtyckiej, bo wieś posadowiona jest na planie ulicówki, stoi jedna z dwóch okazała stodoła bramna z czerwonej cegły, pokryta cementową dachówką, z przesuwnymi drewnianymi wierzejami z widomymi znakami czasu. Podobna stoi nieco dalej 
W kierunku Rowów Z kutą datą U wierz-Murowana stodoła bramna,ul. Bałtycka w Objeździe (Źródło: domowearchiwum)chołka: 1907. Obie pewnie postawiono w tymsamym czasie,a inwestorzy bylizasobnymi gospodarzami.W typoworolniczej wsi prócz dużego ponadtysiącczterystahektarowego majątkuKutscherów w tym czasie były czterygospodarstwa oznacznej powierzchni,między 20a 100 hektarów, chociaż przeważały niewielkie,do 10 hektarów, tych było prawie 70. Stodoła oddziela obejście odulicy, niegdyśwystarczająco szerokiejdla mijających się pojazdów konnych. Po bokach zabudowania gospodarcze, po prawej z częścią mieszkalną, prawdopodobnie wówczasdla fornala,połączoną z budynkiem gospodarczym. Po lewejna sąsiedzkiej granicy zabudowaniagospodarcze sąsiada, a wgłębi rozległy parterowy budynekmieszkalny. Na środkupodwórza gnojownik.Tak było przez lata, na Pomorzu i nie tylko, kiedy rolnicywszystkich narodowości myśleli: czcigodny gnoju, dobroczynne łajno (L.Staff). Z tyłu zaobejściem rozległy ogród i przydomowy sad.Świadkiem tamtego czasu jest rozrosły jesion z prawej szczytowej strony domu.W takim kształcie obejście przetrwało dwiewojny światowe,dając świadectwowyższości murów nad mizerią ludzkich planówi żywota. Właścicieleodeszli bądź nawieczny odpoczynek,nazwiska 
poległych wI wojnie upamiętnia pomnikw centrum wsi-ława wotywna na wzgórzu kościelnym zponad trzydziestomanazwiskami wsteli, bądźw IIwojnie, kiedy zginęło lub zaginęło 112mieszkańców,a pozostałychwyrokiem zJałty przesiedłono za Odrę między końcem roku1946 r.i połową 1947 r. 
Janina urodzona w 1921 rokuwSieradowicach pod Bodzentynem wKieleckiem ostatnie dwa wojenne lata przeżyła jako robotnica rolna w Niemczech,najpierw w miejscowości,której nazwy nie pamięta,później w Hambach,gdzie wostatnim czasie dokonano wycinki starego lasu, czemu sprzeciwiają się ekolodzy, a sprawa znalazła się w europejskim sądzie. Powodem takiego działania jest poszerzanie obszaru działania odkrywkowej kopalni węgla brunatnego. Ale wtedy w latach 43-45 ubiegłegowiekuJanina przyjechałado Hanbach za mężem i pracowała u bauera Schmitda,a starylas podziwiała pracując wpolu. Próczniej wgospodarstwie pracował jeszcze jeden Polak i Ukrainka, stanowiący parę.MążJaniny, Stefan,zatrudnił się był w gospodarstwie nieopodal i odwiedzał ją niemal każdego wieczoru. 
Pobrali się w październiku 1939 roku. On,starszy o dziewięć lat, z miejsco
wości Wzdół, teżw pobliżuBodzentyna, bez mieszkaniai widoków na przyszłość, poprosił matkę osiemnastoletniej panny o rękę córki. Janiny nikt nie pytał o zgodę.Matka kazała wyjść za mąż i nie było odwołania. Nie było miejsca wewdowim domu dla czwórki dorastających dzieci: Janiny, Józefy. Stefanai Bogdana. Wprawdziepodczas parcelacji uzyskali hektar lichej ziemi, ale nie zapewniało to nawet potrzeb rodziny. Nie dostali więcej, bo ojciec był kowalem, a jako mającemu zawód, więcej wziąć nie było można 
-tak sprawę ojcu Janiny wytłumaczył urzędnik, któremu poskarżył się na krzywdę. 
Reforma rolnazainicjowana przez premiera Władysława Grabskiego 
Janina Wierzbińska z Objazdy. (1921-2018) 
uchwalona 28 grudnia 1925 r. umożli'
(Źródło: domowearchiwum) 
wiała nabywanie ziemi dzięki kredytomod państwa,a właścicielom parcelowanych majątków gwarantowałazapłatę pocenach rynkowych.Janina pamięta poruszenie we wsi,sąsiedzkie targi i przekupstwo urzędników,by uzyskać lepszy spłachećziemi. Sąsiad był sprytniejszy,przejął przydzielony im kawałek ziemi w dobrympołożeniu, a im przypadł pas piaszczystego zbocza, trudnego do uprawy. 
Niedługo potemojciec zmarł,Janina miaładziesięć lat i ukończone dwie klasy szkoły powszechnej.Jako jedenastolatka pasła krowy u bogatego do gospodarza, później jej się poszczęściło, bo została najęta do pilnowania dzieci w urzędniczym domu wSkarżysku Kamiennej, a kiedy trafił się kawaler, trzeba było iść zamąż. Zamieszkali u matki, zięć liczył, że przejmie niewielkie gospodarstwo, ale się przeliczył. Rozgoryczonyzaraz wpaździerniku 1939 rokuStefan pojechał zapracą do Niemiec,może zarobi na jakiś kąt. 
Wlatach 1918-1939 ziemie polskie opuściło ponad 2 min osób, w tym polowa na stale. Polacy, zwłaszcza ze śląska opolskiego, rozpoczęli wyjazdy sezonowe na tzw. saksy. Nazwa pochodzi od Saksonii,gdzie Ślązacy dorabiali na polachi w gospodarstwach. Wyjazdzwykle trwał pól roku,a zarobionepieniądze pozwalały „wyrwać się"z biedy i zarobić nagodziwe życie w kraju. Szacuje się, że polscy pracownicy sezonowi stanowili w Niemczech 80% wszystkich cudzoziemskich robotników rolnych?9. 
Również w czasie wojny zdarzały się wyjazdy nieprzymusowe, ludzie szukali ratunku wobec biedy zagrażającej podstawom egzystencji.Młoda ciężarna żona została wdomu matki.Chłopczyk urodził się pod nieobecność ojcai żył tylko trzy miesiące.Janina postanowiłapojechać domęża. Napisała, by znalazł jej odpowiednie miejsce, a kiedyprzyszło urzędowe zapotrzebowanie,poszła dogminy i razemz transportem robotnikówprzymusowych pojechała.Decyzję owyjeździe przyspieszyły straszne wypadki w nieodległym Bodzentynie. 
W przededniu wojnymiasteczko liczyło blisko cztery tysiące mieszkańców, w tym30 %ludności żydowskiej.W1934 r. na 107 punktówhandlowych,80 należało do Żydów, głównie w centrum. Zpoczątkiem wojny wszystko się zmieniło. Wszystko, to znaczy do osobistej biedy, niedostatku i żalu po stracie dziecka doszły strach i zgroza. 
Janina do końca 1943 roku widziała bądź słyszała o strasznych wypadkach. Najpierw, w 1940 Niemcy zamknęli w getcie Żydów nie tylko z Bodzentyna, zwożono ich z pobliskich miejscowości, nawet z Płocka.Już w roku 1941 było przepełnione do granic, liczba uwięzionych była bliska 3,7 tys.osób. 
-249
Wrzesień 1942 był ciepły,pogoda stabilna,mimo żena wschodziejuż 22 września spadł śnieg, a zima 42/43 przyczyniłasię do klęski Niemców podStalingradem-W Bodzentynie i wielu innych miejscowościach okupowanej Polski we wrześniu Niemcy likwidowali getta.W sobotę 19września o8 ranozegnano Żydówna Dolny Rynek. 
Zaczęto bić w dzwony, a żandarmi i policja żydowska chodzili po mieście od domu do domu, gdzie mieszkaliŻydzi i wypędzali nieszczęśliwych z mieszkań. Było chyba kilkunastu żandarmów. Chorych oraz starych, zniedolęznialych i dzieci członkowie ich rodzin wynosili na plecach. Razem z Żydami ze Słupi Nowej poprowadzono wszystkich przez WzdólRządowy iMichniów doSuchedniowa.-likwidację bodzentyńskiego getta opisujeJan Fąfara. 
W poniedziałek 21 września, wdniu uroczystego święta żydowskiegoJom Kipur załadowano zgromadzonychna stacji wSuchedniowie dowagonów.Zgodnie z niemieckimrozkładem jazdy nr587 pociągtowarowy wyruszyłdo stacji docelowej Treblinka. 
Po wojniewBodzentynie odnalezionopamiętnik żydowskiegochłopca Dawida Rubinowicza (1927-1942)40,syna mleczarzaz podkieleckiegoKrajna, ze wspomnieniami zgetta. Dawid szedł zewszystkimi,z rodziną i znajomymi.Zginął w1942 roku w komorze gazowej.Janina zna tędrogęJej mąż pochodziłz Wzdołu,tamtędy szli niedawni sąsiedzi,znajomi z miasteczka. Nic niemogli zrobić ani jedni, anidrudzy-Potem na poboczu drogi,w przydrożnych rowach leżały trupydzieci, kobiet,starców, którzy zginęli podczas marszu.Obok nikomu niepotrzebne tobołki. 
Kilka miesięcy późniejROK Bodzentyn był świadkiem 
Jim:* .x 'r**44wfm, 
kolejnej masakry. Był pogodny
JAi A '$*** «* ii? -f ** 
A 
»» JLi *>, Jt ĘtArfCiS'* '• + 
dzień 1 czerwca 1943 roku-M jX* ~S Kobiety pracowały w polu,
R,
t Q 
Janina razem z nimi. Zoddali, 
s• ii m LW 
od strony miasta dochodziły
C£ potężne strzały. Wieczorem
i® 
cała okolica wiedziała,
CC feft Jim/» r*4 |lf4 • -»• że na Rynek Dolny spędzono
££« 
ar .i mieszkańców, wszystkich,
PC 
53 z kobietami i dziećmi. Spraw
Kartka zPamiętnika DawidaRubinowicza dzano tożsamość i korzystając(Źródło: domowearchiwum) 
z donosów szpiclów, strzałami z amunicji dum dum, rozrywającej ciała olbrzymią siłą uderzenia, strzelano. Zginęło 39 osób,które zakopano w miejscu egzekucji, na rynku. Dopiero po wojnie ekshumowano szczątki i pochowano na cmentarzu. Tak Niemcy zemścili się zadziałalność partyzancką leśnych dowodzonych przez Jana Piwnika Ponurego. 
Janina zdziwiłasię, gdyjuż wObjeździe odwiedziłją mieszkaniec Machowinka, wsi odległej o dwa kilometry.Dowiedział się, że pochodzą z tych samych stron. Przyszedł porozmawiaćo tamtych zdarzeniach,bo niedają mu przespaćspokojnie żadnej nocy. 
Wtedy nie było na co czekać.Uznała, żenajbezpieczniej będzie tam,na terenie Niemiec, przy mężu,gdzie względnie spokojniemożna było pracować, choćby za godną strawę i bezpieczny kąt.Byli razem.Nie narzekali na bauerów, traktowali ich po ludzku.W 45,po klęsce,to się zmieniło. Głóddoskwierał wszystkim,także im. Wyjeżdżali robotnicy przymusowi, oni musieli na wyjazd miećwłasne pieniądze. Wrócili do domu wSieradowicach we wrześniu 1945 roku.Biedni, bez grosza,tak jak wyjeżdżali. W styczniunastępnego roku urodził im się syn. 
Szansą były Ziemie Zachodnie. Janina już nie pamięta nazw wszystkich miejscowości,w którychmieszkali.Może tylkona metrykachsynów: Franka,Jurka, Stasia iJanka są zapisanemiasta ich urodzeń.Pamięta PGRw Wojęcinie wgminie Bobolice.To tam wrozległym parku porośniętym jużleśną roślinnością widoczne były fragmenty bram, schodów, tarasówi nagrobków oraz egzotycznych drzew, których nazw nawet nie znała.Robota jak robota,długo tam nie byli,bo widoków na dobrobytnie było. Przynieślisię doZegrza podBiałogardem. Tam Stefanzostał robotnikiem leśnym.Jedna nieduża pensja na sześcioosobową rodzinę? Wciąż marzyli o własnym gospodarstwie. 
W tymczasie bratJaniny, Bogdan,zamieszkał wObjeździe.Był kierowcą wkółku rolniczym i obrabiał niewielkie gospodarstwo w centrum wsi,za budynkiem poczty. Niestety,żona Bogdananie należałado kobiet,co totrzymają trzy węgłydomu, więc z gospodarowania nic nie wyszło, a i on w kółku posprzeczał się z zarządem.Może poza znalezieniem gospodarki dla siostry i szwagra nie znalazłwe wsi nic.Właśnie do miasta przenieśli się kolejni, którym wydawało się, że rolnik śpi, a w polu mu rośnie, oddając gospodarstwo skarbowi państwa.W 1962 rokuJanina i Stefan kupili to gospodarstwo za 80 tys.zł kredytu rozłożonego na trzydzieści lat. Było wszystko, co trzeba.Dom,stodoła, obora,czterech chłopakówdo pomocy.Pracowali ciężko, 
-251
pomaleńku dorabiając się wszystkiego: sprzętów,maszyn, inwentarza.Synowie dorastali i odchodzili na swoje,a oniwreszcie dorobilisię pięciukrów,mleko oddawali do zlewni, byłz tego stały,pewny dochód. 
W1989 rokuzmarłStefan. Została znajmłodszym synem,który bardziej czuł się stolarzem niżrolnikiem. Pracuje wmieście,buduje nowydom, mają z żoną własne plany. Co się stanie ze starym domem i dużą, nikomu już niepotrzebną stodołą? Wieś się zmieniła, nikt nie zwozi siana, nie ma krów,mleko kupuje się wsklepie w kartonikach.Janina siadaczasem na ławeczceprzed domemi myśli oswoim życiu. Nawet porozmawiać nie ma zkim, bo rówieśnicy pomarli. 
Cztery sąsiadki pani Janiny -Wanda Bąkowa, Helena Borodyjuk, Regina Grudniewska i Franciszka Ludwiczukowa -dawno odeszły.Janina Wierzbińska zmarła w 2018 roku. Zostały stare budynki, ogromna bramna stodoła, po której hula wiatr.Stoi przy ulicy jak niemy świadek historii. 
Mieszkanki Objazdy: WandaBąk, HelenaBorodyjuk, ReginaGrudniewska, FranciszkaLudwiczuk 
(Z rodzinnegoarchiwum państwa Grudniewskich) 
Historia pisze się losami ludzi, czyli jak Bronek Kapałka został Pomorzaninem 
Napytanie dlaczegoopuścił rodzinnestrony, odpowiadasłowami powszechnie znanej piosenki,podkreślając znaczenie refrenu: 
Agóral nagóry spoziera lizy rękawem ociera, Bo góry porzucić trzeba, Dla chleba, panie dla chleba. 
Urodził sięw 1932roku wokolicy Białki i Zakopanego wewsi Gronków,rozciągającej się na przestrzeni 5 km i mogącej stanowićprzykład zabudowyłańcuchówki dolinnej. Niegdyś dno doliny potoku Leśnica wyznaczało usytuowanie domów i budynków gospodarczych. Obecnie zabudowania wznoszą się na wysokość 580-650 m n.p.m., a poprzeczne pasy gruntów zwie się tu rolami. 
Niedaleko stąddo Słowacji, zktórą przedwojenna Polska nie miała najlepszych stosunków politycznychz powodukorekty granic z Czechosłowacjąw październiku 1938 roku,skutkującej włączeniemJaworzyny orazczęści Spiszui Orawy wgranice Polski. Republika Słowacka zgłaszała pretensje do tych terenów, a hitlerowskie Niemcy umiały ten konfliktwykorzystać. 
Słowacka agresja była jednym zelementów hitlerowskiego planuataku naPolskę we wrześniu 1939 roku. Wojska słowackie dotarły do okolic Nowego Targu, Krynicy i Sanoka,tracąc w sumie 29 zabitych lub zaginionych i biorąc do niewoli ok. 1350 jeńcówpolskich. 
Tym sposobem mały BronekKapałka,synJakuba, został pozbawionymożliwości edukacji. Wewrześniu 1939 Niemcy zajęli szkołę w Białce, do której uczęszczał, urządzając w niej wojskowy posterunek. Gdzieś tam organizowano potajemnie naukę dla dzieci,ale skończyło się na trzech klasach szkołypowszechnej. 
Przez czas wojny rodzice i czterech braci Bronka żyli z kilkumorgowego gospodarstwa, pracowicie uprawiając ojcowe role,tak by starczyło na nałożone przez okupanta kontynenty i własne potrzeby. Zwyczajowo gospodarstwo miał przejąć najstarszy syn Stanisław, urodzony w 1925roku. Pozostali powinni szukać szczęścia gdzie indziej. 
* * # 
Wiosną 1949 rokuosiągnąwszy dojrzaływiek siedemnastu latBronisław Kapałka namówiony przez werbownika,z błogosławieństwem rodziców, opuścił rodzinny dom wGronkowie i udałsię wpodróż koleją doSłupska.Celem miała byćsezonowa praca wKamnicy kołoMiastka naponiemieckich ziemiach przejmowanychod wojsk radzieckich.Razem zBronkiem wyzwanie podjęło dwudziestu chłopców zokolicy* z podobnych powodów, czyli dla chleba, panie dla chleba. 
Pierwszą noc spędziliśmy w czerwono ceglanym budynku słupskiego PUR (Państwowego Urzędu Repatriacyjnego) -wspomina Bronisław Kapałka. -Mimo zmęczenia podróżą nie mogłem usnąć, podobniejak moi koledzy. Co nas czeka?-zastanawialiśmy się. 
Czekała na nich praca pod kierunkiem panaStanisława Urbaniaka,administratora nieruchomości ziemskichw Kamnicy kołoMiastka.Stamtąd następnegodnia przyjechał po górali ciężarowysamochód i pojechali doKamnicy, Przeradzi,Miłocic
-We wsiach mieszkało wielu Niemców\ wydawało się, że w Kamnicy stanowią 80% mieszkańców -po latach konstatuje pan Bronisław. -Młodym to nie przeszkadzało> bawili się razem, pracowali, wreszcie żenili. 
Od pierwszego spisu ludności z 1946 r. dysponujemy już systematycznie zbieranym materiałem statystycznym.Powszechny sumarycznyspis ludności wykazał wtedy, że na ziemiach północnych i zachodnich zamieszkiwało w dniu 14 lutego 1946 roku5,022 minmieszkańców, w tym2,919 minstanowiła ludność polska, zas 2,076 min to ludność niemiecka.Stosunek procentowy zaludnienia wykazanego przez spis zl4lutego 1946 roku do przedwojennego wynosił 57% 
To właśnie wydziały werbunkowe (podobnie jak wydziały osadnictwa)przynaglały władze państwowe do jak najszybszego nadania tytułów własności osadzonym już repatriantom (c0 stało sięfaktem w 1947roku). Uważano, że rozwiąże to większość problemów -m.in. tych związanych ze ściąganiem niesłusznychdanin i podatków narzucanych osadnikom. Ponadto dzięki aktom własności pozycja osadników ulec mogła wzmocnieniu w stosunku do ludności autochtonicznej oraz tych „elementów", które odnosiły się niechętniedo problematyki osadnictwa. Niemniej istotnym było skoordynowanie działań różnych instytucji państwowych i samorządowych w zakresie osadnictwa a także ukrócenie samowoli sołtysów i wójtów na ziemiach zachodnich41. 
Siedemnastoletni Bronisław Kapałka zostałwłączony do składu komisji przejmującej poniemiecką ziemię od Rosjan.Chłopak zyskał zaufanie przewodniczącego komisji pana Urbaniaka i pozostał wMiłocicach do czasu służby wojskowej, czyli roku 1952. Kiedy spełnił obowiązek wobec ojczyzny, wrócił pod skrzydła dawnego opiekuna i pracodawcy. 
Góralski syn wrastał wpomorską małą ojczyznę, z nią wiązał swoją przyszłość, z rzadka odwiedzającrodzinne strony. 
Tym razem został skierowany do Państwowego Gospodarstwa Rolnego w Wołczy,gdzie otrzymałposadę księgowego-kalkulatora. Do jego obowiązków należał obmiarpól stanowiących normę orki dla traktorzystów i wszelkie wyliczenia norm pracy. Orkę wykonywano traktorami marki Zetor oraz Lanz Bulldog. 
-Normę obliczono na dwa hektary na dniówkę. Przodownicy, którzy przekroczyli normę i wyróżniali się w pracy, otrzymywali nagrody idyplomy w czasiepierwszomajowych akademii, a ich zdjęcia umieszczano wgablotach prezentujących przodowników pracy-opowiada uśmiechając się pan Bronisław. 
Równolegle zpracą myślał o konieczności uzupełnieniaedukacji. 
To wcale nie było proste. Musiałem mieć zgodęprzełożonego, a on przede wszystkim potrzebował ludzi do pracy.Nawet słowa pierwszomajowej piosenki mobilizowały młodych do pracy: 
...iw dłoniachjak płomień robota się pali, bo naszym zadaniem budować socjalizm. 
Ale udało się! -stwierdza pan Bronisławz satysfakcją.Od 1954 rokupracował w Toczyniu,niewielkim folwarku gospodarstwa w Kamnicy. Tam też mieszkał sam w opuszczonym pałacu.Czas wolny dzielił między naukę i spotkania z dziewczyną -Anną, gospodarską córką,z którą w 1956 roku zawarł związek małżeński. Młodzi zdecydowali sięzamieszkać wToczyniu wpegeerowskim bliźniaku.Na Boże Narodzenie małżonkowiewybrali siędo Gronkowa,do rodzinnegodomu Kapałków. Annie wszystko wydałosię nowe,dziwne, zaskakujące.Snop zboża wkącie, ziarna owsa podsianem na wigilijnym stole, kolędnicyze śmiercią i diabłem głośnośpiewający góralskie przyśpiewki.Cóż,co region,to inny obyczaj. 
-255
Historia jednego życia, a odnajduję w niej opowieści wielu Pomorzan.Jest w tej pojedynczejopowieści wartość dodana: świadectwo, jak wiele zależy od nas samych,kowali własnegolosu. Wyrwaćsię zkręgu niemocy,brać sprawyw swoje ręce, wykorzystać szansę-tego uczy historia chłopcagór, któryzostał Pomorzaninem. 
**# 
Koleje życia pana Bronisława poznałam dzięki panu Janowi Maziejukowi na spotkaniuw domupp. Kapałków wRedzikowie. PanBronisław odszedł26 lutego 2023 r.w wieku91 lat. 
Bronisław Kapałka z żoną Anną 
(Fot.Jan Maziejuk) 
Dwie historie 
Po lekturzeKsiągJakubowych Olgi Tokarczuk coraz pewniejtwierdzę,że wkażdej opowieścimożna odnaleźć wątki osobiste, powiązania niemalrodzinne. Magda, moja siostrzenica, Polka spod Słupska, poznała Normana z Australii wAnglii. Zakochali się wsobie odpierwszego spojrzenia,jakie to banalne, pobrali sięwSłupsku i wyjechalido Melbourne, gdzie od dawna mieszkali rodziceNormana i od jeszcze dawniej jego dziadkowie.Spotkały się dwie rodzinne historie, które przeplatałysię, spotykały jużwcześniej na Kresach i w Polsce. Dwie historie -kresowa i żydowska. Kiedysię zastanowić,spotkanie młodych było nieuniknione. 
Pradziadowie mieszkali w Polsce. Pewnie 
w przeprowadzonym w 1921 roku spisie ludności 
także o nich mowa, są wśród 2,8 min wyznawców 
religii mojżeszowej mieszkających w II Rzeczypo
spolitej,CO Stanowiło ponad 10%ludności. Najwięcej Magdalena iNorman wUrzędzie StanuCywilnego 
"7 1/ ii i l i li iwsłupskim ratuszu
^ydow mieszkało na kresach poinocno-wschodnich, ,K , ,. \ 
J 
i (Zrodio: domowearchiwum; 
gdzie stanowili10,6%ludności.W zasadziez handlu i rzemiosła oraz w znaczniemniejszym stopniu z przemysłuutrzymywało sięponad 83 % Żydów.Andrzej Leder w Prześnionej rewolucji pisze: Był to żywioł, który wypełniał sklepikami, zakładami, pracowniami,jadłodajniami, redakcjami, mikrostudiami fotogra
ficznymi i filmowymi oraz setką, innych aktywności przestrzeń określoną miejskimi murami. 
(..) To pulsujące życiemałomiejskie, charakterystyczny wkład żywiołu żydowskiego w kulturę 
Międzywojennej Polski, zostało nieodwracalnie stracone. 
Przedtem jednak,w latach 1921-1925 opuściło Polskę184500 Żydów,między innymi z powodu kryzysugospodarczego. Wśród tej ogromnej liczby był Abram, starszy brat Eliasza,dziadka Normana,krawiec zzawodu, szukający lepszego życia. Wyjechał doNiemiec,poznał tam Niemkę,miłą pannę Helenę i się ożenił.Wierzył. że doczeka tam końcaswoich dni.Mylił się.Cudem przeżyłKryształową Noc. 
# # # 
Gazeta Fakt zlistopadowych dni2018 rokurelacjonuje wspomnienieWaltera Frankeinsteina, który widział czystkęŻydów wBerlinie wnocy z9 na 10listopada 1938 roku. Tej nocy naziści w Niemczech i Austrii zamordowali 91 osób, spalono 171 synagog, zniszczono 7500 żydowskich sklepów, 171 domów mieszkalnych-Aresztowano wtedy niemal30 tys.Żydów. 
Szaleństwo ogarnęłocałe Niemcy,podczas Kryształowej Nocyspalona została synagoga wStolp, czyli Słupsku,mieście, w którym siedemdziesiątlat później młodzi. Magda i Norman, w miejskim ratuszuwezmą ślub. Nie ma w polskim Słupsku synagogi. W miejscu, gdzie stała, jest pamiątkowa tablica i teatr Rondo. 
Jednak wtedy również w Zwickau, do domu przy Marienstrasse 49 wszedł gestapowiec Sachs z żołnierzami. Aresztowali członków rodziny i zdemolowali całe mieszkanie, wpychali do swoich bezdennych kieszeni wszystkie napotkane wartościowe przedmioty,jak zegarki,pierścionki,sztućce-Abram dołączył bolesne zdarzenie do swoich wspomnień. Potem było jeszcze gorzej. Dlatego kto mógł. uciekał z faszystowskich, ogarniętychszałem nazizmu Niemiec.Żydzi i polityczni przeciwnicy Hitlera uciekali do Wielkiej Brytanii. Również Abram 26 sierpnia 1939 rokudotarł do Anglii.Żona,Niemka,została.Trafiła doRavensbriick. Abrama odnalazła w Australii po ośmiulatach rozłąki. 
22 czerwca 1940 roku upadła Francja zaatakowana przez Niemcy 10 maja. kończąc okres dziwnej wojny na froncie zachodnim. Wojska niemieckie,atakując neutralną Holandię i Belgię,obeszły LinięMaginota. Droga doParyża była otwarta-Niemcom skutecznie udało się zrealizować ideę blitzkriegu. Bez odpowiedzi pozostaje pytanie,dlaczego wojskaniemieckie sięzatrzymały, nieatakowały zgrup0' wanych pod Dunkierką wojsk alianckich. 
W popłochu, wciągu kilku dni,pod nieustającym ostrzałem, z portu i plaż Brytyjczykom udało sięewakuować ponad330 tys.ludzi. Kolejnych 192 tys.podjęły brytyjskie okręty w innych portach Francji. Do portu Saint-Jean-de-Luz, gdzie uwięziono także część żołnierzyWojska Polskiego,weszła Arandora Star.Zabrała około 1700 żołnierzy i uchodźców, w tym polską załogę. Byli wśród nich polscy lotnicy: Franciszek Kórnicki,Józef Nowotarski,Stanisław Żeromski. 
Józef Kazimierz Zubrzycki opowiada: dostaliśmy się na Atlantyk i na ostatni statek Arandora Star. Trzy dnipłynąłdo Anglii ipo trzech dniach,27 czerwca 1940 roku zostaliśmy 
rozładowani w Liverpoolu. Zostaliśmy przydzieleni do obozów. To na tych żołnierzach, ewaku
owanych spodDunkierki, ma oprzeć się obrona Wysp przedspodziewanym niemieckim atakiem. 
Anglicy spanikowali. 10 maja Chamberlain podał swój gabinet do dymisji. Po naradzie wIzbie Gmin zdecydowałsię wskazać naswojego następcę Winstona Churchilla. Tego samego dnia królJerzy VI powierzył mu misję tworzenia rządu. Świeżo mianowany premier rozpoczął działania, których wstydziłsię dokońca życia. 
Przede wszystkimpostanowiono pozbyćsię wrogichcudzoziemców.Wśród nich byli żydowscy uchodźcy, niemieccy i włoscy jeńcy wojenni z Niemiec, Austrii, Gdańska i innych krajów europejskich. Wszystkich podejrzewano o nazistowskie i faszystowskie sympatie. Wśród podejrzanych znalazł się też Abram,uciekinier z faszystowskichNiemiec. Uznano ich zawrogich agentów,potencjalnych wrogów Wielkiej Brytanii pomocnych Hitlerowi i postanowiono deportować do Kanady i Australii, które zgodziłysię pomóc ojczyźnie. 
% # # 
Arandora Star stała wLiverpoolu.Żołnierze spodDunkierki właśnieopuścili jej pokłady. W dniach 27-30 czerwca załadowano w ich miejsce 734 internowanych Włochów,479 internowanychNiemców,86niemieckich jeńców wojennych i 200 strażników wojskowych. Załoga liczyła 174mężczyzn. Arandora wypłynęła. W trzecim dniu rejsu zLiverpoolu do Kanady 2 lipca 1940 roku Arandora Star została zatopiona przez niemiecki U-47.Zginęło 805 osób,w tym kapitan Edgar Wallace Moultonan, 12oficerów,42 członków załogi i 37strażników wojskowych. Tragedia ArandoraStar nie przeszkodziła natychmiast, 10 lipca 1940 roku,podjąć decyzję ozaładunku na pokłady HMT Dunera kolejnych internowanych,w tym ocalałych z Arandory i wyprawić wrejs z Liverpooludo Sydney. 
Statek pasażerskiHMT Dunera był wodowany 10maja 1937roku. Przekazany firmie Steam Navigation CompanyBritish-India służył jakopasażerski liniowiec oraz 
-259
edukacyjny statekwycieczkowy. PodczasII wojny światowejHMTDunera okrył 
się niesławą jako transportowiecwojskowy, ale do tej historii przejdziemy za chwilę
10 lipca 1940roku Abram został dokładnieprzeszukany, zabrano muwszystko, co posiadałi wepchnięto go na pokład//A/TDunera podkapitanem statkupułkownikiem Williamem Scottem. Znalazł się wśród 2542 deportowanych (Dunera przewidziany był dla 1500 pasażerów),w większości żydowskich uchodźcóww wieku od 16do 60lat, oraz włoskich i niemieckich jeńców wojennych, a także,dla usprawiedliwienia -kilkudziesięciu nazistowskich i antyżydowskich sympatyków.Zabrano im wszystko, nawet lekarstwa,przybory dogolenia, protezy zębowe.Prócz pasażerów było 309 słabo wyszkolonych angielskichstrażników zKorpusu Pionierskiego i siedmiu oficerów. Wśróddeportowanych byli profesorowie, kompozytorzy,artyści, filozofowie, w tym Richard W.Sonnenfeldt,Żyd urodzony w Niemczech,później główny tłumacz amerykańskiego oskarżenia w procesie norymberskim. 
# * * 
Chyba tylko zrządzeniem Bożym HMT Dunera, uniknęła losu Arandorj-Na Morzu Irlandzkim, wdobę po opuszczeniu portu,została uderzona torpedą* która jakimś cudem nie wybuchła, druga przeszła pod statkiem wyniesionym ze ścieżki przezwzburzone morze. 
Podczas rejsu internowani, szykanowani przezwojskowych strażników,cierpieli z wielupowodów. Większość mężczyzn przezcały rejs znajdowałasię pod pokładem, bez dostępu świeżego powietrza i naturalnego światła, z możliwością dziesięciominutowego spaceru pod strażą karabinów. Brakowało toalet, do tego stopnia, że utworzonostraż toaletową,woda i mydło doosobistej higieny byłyrestrykcyjnie reglamentowane, brakowało żywności. 
W czasie rejsudoszło do kilku niewyjaśnionych zabójstwpopełnionych bądź przez samych jeńców, bądźprzez angielskich lub australijskich żołnierzy. 
Rejs trwał 57 dni.3 wrześniastatek zawinął do Melbourne, gdziewysadzono internowanych z kategorią A,czyli Niemców i Włochów i zesłano ich w głąb lądu do obozu Tatura. Następnie6 września Dunera wpłynęła do Sydney. Na pokład wszedł lekarzaustralijski Alan Forst.Napisał raporto tym,co zastałna statku.Na jego podstawie kapitan i brytyjscy strażnicyzostali postawieni przed sądem wojennym
A 
Po opuszczeniu statku internowani z HMT Dunera umieszczeni zostali w dwóchobozach o zaostrzonym reżimiew Hay (NowaPołudniowa Walia)i Tatura (Victoria). Dopiero w 1942 roku Anglia uznała całą akcję za ubolewania godny błąd i wszystkich bezpodstawniearesztowanych zwolniła.O rejsie niemówiono inaczej, jak Dunera Heli, a o statku: heli ship -piekło Dunery i piekielny statek. 
Abram najpierwzostał osadzony w obozie Hay,potem wTatura. Kiedy wypuszczono go w 1943roku,zamieszkał wMelbourne.Krewni dowiedzielisię, cosię stało z internowanymi,kiedy zaczęły przychodzićlisty z Australii. 
Winston Churchill przyznał, że ekspedycja Dunera była żałosnym błędem. Rząd brytyjski wypłacił ofiarom Dunery odszkodowania.Powstały na ten temat książki i filrnD^^ Boys. 
Mimo to wielu wybitnych ludzi internowanych w Australii uznało ją za swoją ojczyznę i przyczyniło się do jej rozwoju. 
# # # 
W 1947 roku Helena, niedawnawięźniarka Ravensbruck,dostała australijską wizę i dołączyła do męża. Ponad dziesięć lat później w 1958 rokudo Melbourne, do Abrama,dołączyła rodzina młodszego brata Eliasza z polskiego Dzierżoniowa. Jechali do Wiednia,stamtąd doGenui, gdzie wsiedlina statekdo Australii.W Melbourne czekali nanich Helena i Abram. Było tu wszystko.Początkowo, żebyzarobić na utrzymanie trzeba było robić szydełkiem i na drutach serwetki i sprzedawać w markecie za dolary.To był pierwszy zarobek. 
Dunera została złomowana w 1960 roku.Minęło pokolenie, właściwie dwa. Abram zmarłw 1980roku, kiedy jeszczenie było filmu Dunera Boys.Rok później odeszła jego żonaHelena.Magda i Norman mieszkają zdziećmi wnowym domu wMelbourne. 
Nie jestem pewna, czy byli na drodze zwanej Dunera Way z pamiątkowym kamieniem, na którym napisano: Tablica ta powstała w 50. rocznicę przybycia z Anglii 1984 uchodźców z nazistowskiej opresji, omyłkowo wysłanych na HMTDunera i internowanych w obozach od7. 9.1940 do 20.5.1941. Wielu przyłączyło się doAMFpo uwolnieniu z internowania i uczyniły z Australii swoją ojczyznę iznacznieprzyczyniły się dojej rozwoju. Podarowany przez Shire ofHay -wrzesień 1990. 
Wiem natomiast, że historia Abrama w jakiś przedziwny sposób splotła się z moją,naszą opowieścią o zwykłej ludzkiejdrodze.Może tosprawaJenty zpowieści Olgi Tokarczuk? 
# # # 
Orszak ślubny Magdy i Normana z Poddąbia do UrzęduStanu Cywilnego w Słupsku prowadziła kapela z Objazdy w składzie: Alfred i Janina Plutowie oraz pan MichałTerefenko. 
Kapela zObjazdy wskładzie: Alfred iJanina Plutowie oraz Michał Terefenko 
(Źródło: domowearchiwum) 
Część VII Muzyka -język -podróże 
«4i 
Mol* ^ru jica u ogrodzie patacoMfjm h/raz z unjhJLoi 
doh/cami: proj.Sh JloNikim 
-Shfićrnym o/ramaiuralem i re.
• /" / • * / / 1 
Z/JWtnt (SrOj c^c^'7nftotrcdJocJ 
mxi Z Parniej Zofia 'Solsirzouą 
(iona, J, SoLarta. z U.L. mcjncl 
^ t*GriA(Z,Ły£*4^JLO ft£ję ^J j_— 
(do-^Jt (jtoirodlcu i-JblaUjóLcl^J, 
Rok 1947. Dokumentacjaz pobytu na szkoleniuwJanowie Mazowieckim 
(Kartka zKroniki Objazdy Romana Zuba) 
Siła muzykowania Jak powstała kapela Słowińcy? 
Musi być ktoś, dla kogo wspólne muzykowanie jest jak codzienna strawa. Ktoś, dla kogo zewnętrzne, nawet najgorsze okoliczności, są tylko siłą dośrodkową motywującą do działania. 
W 1939 roku Roman Zub (1920-2004) urodzony w Podklasztorze, niegdyś wsi,dziś części miasta Krasnobród w Pamiętnikach pisał, że w pierwszych dniach okupacji niemieckiej z pocz. października 1939 roku 
powstał dziesięcioosobowy czterogłosowy chór męski,który przetrwał do końca 1940 roku. 
Dla niego przygoda z muzykowaniem zaczęła się jużwcześniej.Jako 
prayne 
h> pltmizycJi dtiloćh cłJufMicji riUjnuebUj 2 *439 uprze* ™<r. 6ikf,KoUdaąjo***^ Z&jr+I<2.ttletefl# K>pć^n*4i z rut nu, -te JrcU*jA ,-n.iL*-<fłe*.Jiirr łUAsut.lny tf^ĄC. jako kartel "*U<. 4it&TXf c/-J:vr',CM f91>0 T. <tyif>J<ą£ ZAtOtC -TU3 /joro
/łV n«.bei*Aiksie o yc</-, $. n*> łbU*\*«Jt. tv*zyicy kolt&y UyL jLWrut-iyżiiltu 
Marian (K^CiCZT*f>o, J W&ułiiifttK fei AUKłckaJU KoliUn. 
frant i n€k Ud>ac c To»cf 77 P^Cwa.n Zub "Jan 
Zu-lr
3os r ¥x*fr
" 
~~ tzuiyi or&. mjii. 
-orfc-itkol*a trtajuJ 
-'€U -ork. izktin* wW. 
Cit-Uo* S&koGuiii Aspili -VZtyu 
o ^ Stosuda* ć-Hr m. . KurtjnttuJir-c _ 
Notatka poświęconadziałalności muzycznej w Objeździe 
(Źródło: RomanZub: Kronika Objazdy) 
trzynastolatek przyjaźnił się z braćmi Uchaczami: często graliśmy na instrumentach w domu u nich, tworząc kwartet, a w szkole należeliśmy do orkiestry mandolinistów.(Na podstawi-Pamiętników Romana Zubao wojennych losach braci Uchaczówpisałam w książceJeśli będziemy jak kamienie. Reportaże z Objazdy i okolic w rozdziale Miała matka trzech synów.) 
W końcu1946 roku RomanZub zliczną grupą rolników z pow. zamojskiego wraz z młodzieżąw wieku16-20 /^/przyjechał dowsi Laski,czyli Dębiny nieopodalObjazdy. Po kilkudniowym pobycie i częściowym poznaniu terenów cala młodzież uchwaliła zorga
nizowanie zespołu artystycznego. Ostatecznie Roman Zub zamieszkał wObjeździe. Był szarą eminencją a jednocześnie najbardziejznaną we wsi i okolicy osobą -z racji rozlicznych talentówJak on to robił,że dorośli mężczyźni poprzejściach wojennych, 
2</dniu, -nzfioccgteprtue. 
zĄ.yosoym cJtórcm 
Chór męski U Objcidue 
hnccj (jnuicStem izlcoln^m. -tdjccic z dnia. //. t.lfit*. 
Fotografia chóru męskiego wObjeździe z 1948 roku opatrzonanotatką 
(Źródło: Roman Zub:Kronika Objazdy) 
w nowym,obcym miejscuzamieszkania,odpowiadali na jego muzycznewezwanie? 
W 1948 roku zorganizował piętnastoosobowy chór męski, w skład którego weszli między innymi: Bolesław Bakalarczyk,Władysław Bargłowski,Aleksander Maruszak,TadeuszJaroszewski i on, jako prowadzący,na fotografii pierwszyz lewej-
Każdy z mężczyzn przywiózł do wsi własną historię i marzenie o przyszłości. 
Bolesław Bakalarczyk i Władysław Bargłowski byli rolnikami. Tadeusz Jaroszewski kilka lat później został przewodniczącym utworzonej w 1954 roku Gromadzkiej Rady Narodowej z siedzibą w Objeździe. Roman Zub został bibliotekarzem, ale pozostałwierny swej pasji -muzyce. Organizowałzespoły mandoli' nistów, chóry,szkolił gitarzystów. Byłanimatorem życia kulturalnego wsi, a wielu mieszkańców maosobiste wspomnienia związanez jego działalnością.Skład formowanych przez niego zespołów zmieniał się co jakiś czas z przyczyn naturalnych, co skrupulatny kronikarz zapisywał w Pamiętniku. 
Pierwsza wiejska kapela sformowała się już w1948 roku z udziałem akordeonisty RomanaZuba,saksofonistów Tadeusza Misztala i StefanaGąsiorskiego oraz Zdzisława Kurowskiego.Stefan Gąsiorski pochodziłz Lanckorony,w czasiewojny 
był więźniem Auschwitz, później Dachau. Przeżył, bo umiał grać na saksofonie i włączono go do obozowej orkiestry.Po wojnie dla zarobku krótko muzykował w lokalach wKrakowie. Porzuciłmuzykę dlaleśnictwa, zdobył odpowiedniewykształcenie i zostałleśniczym wObjeździe, później wRadwankach. Tę leśną pasjęprzejęły jego dzieci i wnuki.Muzyka pozostała jedynie wewspomnieniach jako przygoda i epizod muzyczny z kapelą wiejską 
jkUiJ z Objotdy U futach 19?/
RomanaZuba. 
<Cu»?/«/ • £* « kłnrnwt b. 
-<**•n n*r
Zdzisław Kurowski był przyja
Hit*!/ rifj fi." frjjiilt (| U'.V) 
cielem Stefana Gąsiorskiego 
«*"</ ZNńcfot Ci, XU,2**•rv r% 
z Lanckorony, przyjechał do niego 
jako stażysta do leśniczówki... 
i zwerbowano go do kapeli jako 
perkusistę. Zdzisław Kurowski nie 
żyje,ale jego najmłodszy brat, Adam 
Kurowski,harmonista zLanckorony 
wciąż muzykuje, a na czerwcowym 
Festiwalu Kapel i Śpiewaków 
Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą 
spotykał się zsynem Stefana Gąsior
skiego. Taka jest siłamuzykowania! 
W latach 1951-1952 wiejska 
Skład kapeli wiejskiej zObjazdy w latach1951-1958, fotografie
kapela zmieniłaskład i liczyłaczterech 
opatrzone notatkami 
muzyków, w tym Romana Zuba (Źródło: Roman Zub:Kronika Objazdy) i Tadeusza Misztala, którzy będą stanowili trzon kolejnychzespołów. Dokapeli dołączyli równieżZygmunt Gatzke 
-akordeonista i Hubert Walddorf-perkusista. Obaj,co odnotował kronikarz, narodowości niemieckiej. Tadeusz Misztal zamieszkałw Poddąbiu, gdzie do dziś mieszka jego rodzina. 
Z Romanem Zubem muzykowali wszyscy-powiązani rodzinnie i znajomi, i spotkani na jakiś czas przybysze. Eugeniusz Dwojak ze Skarbki Dolnej i Marian Fitas, pracownicy PGRw Objeździe,związani muzyką, pracą i nowym miejscem zamieszkania. Również Alfons Pranga,który mieszkałw Objeździe krótko,ale jego obecność wewsi kronikarzodnotował właśniedzięki muzyce.Taki był czas,ludzie szukali miejsca dla siebie,ale muzyka towarzyszyła im wszędzie: na spotkaniach 
rodzinnych, wiejskich zabawach,spotkaniach towarzyskich.Obowiązkowo zwiejską 
kapelą młodzi szli do ślubu i w dożynkowym orszaku. 
# # # 
W 1959roku zmienił się składzespołu, alepozostał zasadniczy trzon-Roman Zub jakoakordeonista i TadeuszMisztal zsaksofonem.Mniej więcejw tymczasie do Gąbina przyjechał pochodzący z Paszowej wpowiecie leskim w Bieszczadach, wsi tragicznie doświadczonejprzed 1947r., MichałTerefenko,dla któregoskrzypce były jakczęść ciała.Naturalną rzeczą było, żesię odnalazłw kapeli. Do składuzespołu dołączył równieżPiotr Pieczarko.Stabilizowało sięwiejskie życiedzięki stałej pracy, zakładanym przez młodych rodzinom,własnym mieszkaniom. Ustały popularne wyjazdy do Legnicy, jakby tam, w nowo utworzonym Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym była ziemia obiecana. 
Cd 4skiuti Z j e t . p c l u . m a u j & h t t f c * 
H Ctkc^x/&W " y^OTTł '• •pcrk.bsli "fóCtt&r P-ćecz&rko 
Skład zespołu muzycznego z Objazdy w 1959 roku 
(Źródło: Roman Zub:Kronika Objazdy) 
-268
Do kapeli dołączył Piotr Białooki,akordeonista. Pochodził ze wsi Szalcinyw rejonie woronowskim obwodu grodzieńskiegow Białorusi. Nigdytam wdorosłym życiu nie był, jedynie dowód osobisty podawał nazwę miejscowości jako miejsce urodzenia w 1944 roku.Do Gąbina przyjechał zrodzicami w 1958roku. Niemiał wykształcenia, a wojskoodbywał naraty, ponieważ wymagała tegosytuacja rodzinna. Muzykę pokochałjakoś tak samz siebie i nauczył sięgrać naakordeonie. WGąbinie się ożenił, a kiedy następowała reorganizacja PGR w Objeździe i oddawano do użytku nowe błoki, skorzystałz szansy na samodzielne mieszkanie dlarodziny. Uczestnictwo w kapeli było rodzajem włączeniasię w życie towarzyskie w nowej miejscowości,a późniejrównoległą z pracą traktorzystypasją.Z dumą razem zkapelą grał na weselach swoich córek,a w domu często grał dla siebie o szarej godzinie. Kiedy Piotr Białooki zmarł w1999 roku,jego żona Zofia oddała jegosłowiński strój i służbowy akordeon kierownikowi zespołu,czyli panu Alfredowi Plucie. 
W1978 rokudo kapeli dołączyłjanPetryk, pochodzący,podobnie jak Michał Terefenko, z Paszowej. Rodzina opuściła wieś w 1947 roku, osiedlającsię kolejno w Trzebielinie,Warblinie,Karwnie.Miał 28lat, kiedyjako muzykantw główczyckim 
Akordeonista PiotrBiałooki i basistaJan Petryk z kapeliSłowińcy 
(Źródło: domowearchiwum mieszkańca Objazdy) 
(v W«* Wir.KcL ?xotr,>Mu łińtth&L sna stali za. (panic*., a ptsnicuai ,-nU ^4 -nakĄyjcy /»w Jclarn*e jauy. ^ ciŁcrdtcm «•' /TuMrJ.kahtil viqc>~Z -U,'
M-fUfttd tttdk-ter.r&ł.Z to<<\ »•• frud*Ui >y <•-'«»« .<^*Vw^a pYtsijrwti pwniu.K. * lotkUrru ti.t;«?**.& prKtt /</,»« 4< Ac f)vfiuLii~rtt "Łxt.i rtrt*.% 
Vi ZcttyU Huf><U.S£>irinauSt&JtU na. *Uc,«kvrol«>*y N#iu*< lA.l <W9,.Aa ^tiiarUM z ctm ryto^U.z<rr<f*fńzc*nrn^h} ieitoU (ib^tnyn,, ^/y/y ^wu^yi *vif'I7vwt»in y*Ach.*r*l1gv}ny -o.-*** hvp<t*cł^v -nłj
•)io.VŁ łia/t* ,uh-~U*y fa,rectnę h.-i..*: . 
Kapela Słowińcy w1989 roku 
(Źródło: Roman Zub:Kronika Objazdy) 
'* --
-^--•' i 
zespole na wiejskiej zabawie poznał dziewczynę, która została jego żoną. Kiedy w 1974 roku w Objeździe pojawiła się szansa na mieszkanie, zmienił miejscepracy i zamieszkania. Wkapeli grali wówczas Piotr Białooki,Michał Terefenko,Ryszard Kozub, Alfred Pluta i, rzecz jasna,Roman Zub. 
Chyba wtedykapela zObjazdy przybrałanazwę Słowińcy.Jan Petryk opowiada, że występowali często na okazjonalnych imprezach organizowanych przez skansen wKlukach i tam ktośz pracowników zaproponował,by kapela przyjęła taką nazwę. 
Sprawa Słowińców -jak umownie określano problem klucki -pojawiała się wówczas często w publikacjach etnograficznych, historycznych i...politycznych. Było to niedługo po tym, kiedy w latach 70. XX wieku wyjechali do Niemiec ostatni rdzenni mieszkańcy Kluk. 
TT i,, iKTMFTTMWT— 
. ]^HKan|n 
KapelaSłowińcyw składzie:Jan Petryk,Marek Wojtas,Piotr Białooki, MichałTerefenko, AlfredPluta, Krzysztof Garboliński podczaswystępu ulicznego 
(Źródło: domowearchiwum członka zespołu) 
Wcześniej sprawa Słowińców zainspirowała muzealników do utworzeniaZagrody Muzealnej wKlukach. Otwarto ją w1963 roku.Zagroda rozwijałasię systematycznie dzięki zaangażowaniu etnografówHugony Ostrowskiej-Wójcik i Henryka Soi. 
W Klukach w 1974 r. pozostało tylko pięć osób -mówił Henryk Soja, kierownik muzeum wKlukach. Historięwczesnego konfliktu,który stał się powodemwyjazdów rdzennych mieszkańców Kluk opisała, między innymi,Jadwiga Komorowska, matka późniejszego prezydentaBronisława Komorowskiego,która w 1949 r., jako studentka IV roku socjologii napisała pracę magisterską na temat: Antagonizm między autochtonami i osadnikami zza Bugu we wsi Kluki na Pomorzu Zachodnim, opracowanie materiałów z badań terenowych przeprowadzonych w lipcu 1948r. Ponadtociekawa samaw sobie jesthistoria etnonimuSłowińcy. Nazwa pojawia sięw połowie XIXwieku dlaokreślenia Kaszubówzamieszkałych nad jeziorami Łebsko i Gardno. Była to nazwa zewnętrzna,sami osobie tak nie mówili.Tak więc, gdy-prawdopodobnie HenrykSoja-zaproponował muzykom-amatorom z Objazdy-nazwę Słowińcy przyjęli ją, mimo iż żaden znich Słowińcem nie był i nie znał naukowo historycznych sporów z nazwą związanych. 
Hugona Ostrowska-Wójcik i Henryk Soja przygotowali plan rekonstrukcji 
Kapela Słowińcyw składzie:Jan Petryk,Marek Wojtas,Piotr Białooki,Michał Terefenko, AlfredPluta, Krzysztof Garboliński podczaswystępu ulicznego. 
(Źródło: domowearchiwum członka zespołu) 
zagrody muzealnej, a Wojewódzkie Biuro Planowania Przestrzennego wydało w 1984 roku decyzjęo jej rozbudowie.Wydaje się,że kapelaSlowińcy uzupełniała zamysł rekonstrukcyjnysłowińskiej zagrody.W końcu1988 rokudo kapeli dołączył drugi akordeonista, Alfred Pluta, nowy kierownik zakładu rolnegow Objeździe, jakiś czas później z jego inicjatywy wzespole zachodziły zmiany. W tym czasie Roman Zub po śmierciStanisławyJanus, swej partnerki, stopniowo wycofywał się zaktywności w kapeli. Pani AnnaSobczukJodłowska, która wlatach 90.XX w. pełniła funkcję inspektora ds.kultury w Urzędzie Gminy Ustka większośćspraw związanych zfunkcjonowaniem kapeli Slowińcy załatwiałaz panem Alfredem Plutą. 
Ostatecznie od1996 roku patronat nad kapelą objął zakład rolny wObjeździe, którego kierownikiem był Alfred Pluta. Było to wjakimś sensiezrozumiałe, ponieważ muzycy kapeli byli w większości pracownikamizakładu rolnego.W 1996roku pani mgr Anna Sobczuk-Jodłowska (obecnie wójt Gminy Ustka)wówczas inspektor do spraw kulturyUrzędu Gminyw Ustceprzygotowała wystąpieniedo Ministerstwa Kultury odatację nastroje dlazespołu ludowegoSlowińcy.Z racji hierarchii urzędu wniosek podpisali ówczesny wójtpan TomaszWszółkowski i sekretarz gminypani 
Janina Wasilewska.Dotacja została przyznana.Szczegółowy projekt stroju męskiego Słowińca, zawierający rysunki i opiskostiumu, przygotowała etnografpani Hugona OstrowskaWójcik. Poszczególne części kostiumu zamawiano w różnych instytu-
Czarne weselemKlukach z udziałemkapeli Slowińcy 
Od prawej:Krzysztof Garboliński, Piotr Bialooki,Marek Wojtas,Jan Petryk i Alfred Pluta wokół Stowinki z koszykiem chlebaze smalcem. (Źródło: domowearchiwum członka zespołu) 
-272
cjach.Spodnie zakupiono w Admorze w Słupsku, kapelusze (prawdopodobnie) w firmie kapeluszniczej Ryszarda Wrzesińskiego,również wSłupsku, natomiast haftowane koszułe wykonała zwłasnego materiału hafciarka zSierakowic. Kapela Słowińcy wnowych strojach prezentowała się okazale.Kluckie eventy byłyokazją do zaprezentowaniasię wregionalnym stroju,z kaszubską muzyką i instrumentami, takimi jak diabelskie skrzypce, na których akompaniowałJan Petryk. Krzysztof Garboliński grający z kapelą,który później odbył studia muzyczne na Akademii Pomorskiej mówi: bardzo sobie ceniłem grę w tej kapeli.Jednakże największą wiedzę muzyczną mialpan Romek Zub, chociaż on już wtedy nie grał. I dodaje: byliśmy ze sobą bardzo zżyci. Każdy z tych muzykantów, a wtedy moich starszych kolegów, byl uzdolniony muzycznie. Niektórzy byli naturszczykami, a inni ciężko pracowali, by opanować repertuar. 
Jeśli chodzi o repertuar i nazwę zespołu... to zbitka kulturowa. 
Formalnie kapela nie była związana zmuzeum, dlatego koncertowaław całym regionie. Rzadko otrzymywali wynagrodzenie za swojewystępy, z tego powodu, ale teżdla możliwościwspólnego muzykowaniai zaprezentowania siępubliczności, konieczne było zdobywanie funduszy na bieżące wydatki, chociażby na dojazdy, w inny sposób.Zbierali się na tak zwanechałturzenie zkapeluszem wnadmorskich miejscowościach.Czasem uczestniczyły wtych wyjazdach rodziny, a żonapana Pluty, Janina, jako jedyna kobieta wzespole wspomagała ich śpiewem i grą na bębenku. 
Kapela Słowińcypodczas dożynekw Duninowie 
(Źródło: zdomowego archiwum członka zespołu) 
Towarzyszył im kocioł z napisemKapela Ludowa Objazda. W składzie zespołunastąpiły kolejne zmiany: dołączyłJózef Kurzydłoze Słupska i Marek Wojtas zObjazdy, zkontrabasem. Od roku 1990 Roman Zub w zasadzie zaniechał aktywności. Zmarł w 2004 roku w Krasnobrodzie. Funkcję menadżera pełnił Alfred Pluta.Zespół istniał, wzmiennych składach, do2008 roku. Alfred Pluta zmarł w 2014 roku.Trzy latapóźniej zmarłMarek Wojtas.Po rozpadzie kapeli Slowińcy pan Jan Petryk przez jakiś czas grał z kapelą kaszubską Zgoda. Wspólne muzykowanieokazuje sięsiłą wiejskiej kultury ludowej, która nieznosi pustki.Starsi mieszkańcy pamiętają kapelę Slowińcy,ale równie chętnie słuchają nowych zespołów:Echo Objazdy i Pomorzaków,którym patronują instruktorzy Gminnego Centrum Kultury. 
Nie tylko muzyka-Rok 1953.Drużyna piłki nożnej klasy C klucza PGR Gąbino 
Zdjęcie wykonanopo zwycięskim meczuw Ustce,w którym piłkarze zGąbina pokonali WojskowyKlub Sportowy wynikiem 5:0.Trenerem drużyny był(?) Stasiak. (Źródło: domowearchiwum DymitraKomaneckiego) 
Mandoliniści pana Zuba42 
Pudło rezonansowe ma kształt kropli o płaskim lub wypukłym dnie, niedługi gryf z czterema chórami, czyli ośmioma strunami ułożonymi w cztery pary. Do grania potrzebna jest kostka, nazywana niekiedy piórkiem, czyli plektron. Za twórców współczesnej mandoliny uznaje sięamerykańskich lutników Orville'a Gibsona (w 1898 zdobył patent konstrukcję mandoliny) i Lloyda Loara. Określenie mandolina jest zdrobnieniem od mandoli,a ta nazwa wywodzona jest z języka perskiego i arabskiego.Była uważana zainstrument folkowy, az emigrantami włoskimi powędrowała do Ameryki i podbiła sercasłuchaczy. 
Mandolina i ludowamuzyka w filmach amery
kańskich zrosłysię wjedno,m.in. w najsłynniejszym Roman Zub z mandoliną w towarzystwie kolegi gitarzysty -Krasnobród, lata40. XXw.
Capitan Corelli's Mandolin. Podobnie włoski 
(Źródło: Roman Zub Kronika Objazdy) 
rodowód instrumentuwykorzystał WojciechKilar w muzyce do filmu Stanisława Lenartowicza Giuseppe w Warszawie: walczyk grany na mandolinie, nieodparcieprzywołuje na myślojczyznęgłównego bohatera oraz ścieżki dźwiękowe z dzielFelliniego -niewykluczone; że mamy tu do czynienia z aranżacjąjakiegoś włoskiego szlagieru. Ten niewielki instrument słychać również w piosenkach Roda Stewarta orazw przebojuz akompaniamentem mandoliny wDance Tonight Paula McCartneya. Piszę o tym, żebyniewielkiej, lekceważonejmandolinie przywrócić należne jej w muzyce miejsce. 
Najbardziej znanym popularyzatorem muzykiz mandolinyw Polsce jestEdward Ciuksza,założyciel TowarzystwaMandolinowego Kaskada (1922),współpracownik wileńskiego radia do czasu II wojny światowej. Po wojnie w styczniu 1945 roku Orkiestra Mandolinistówpod dyrekcją Edwarda Ciukszy dała w Łodzi pierwszy koncert,a od 1950 rokudzięki oficjalnej umowieo pracę była pierwszą łódzką etatową orkiestrą radiową. Współcześnie najbardziej znaną jest Zgorzelecka Orkiestra Mandolinistów założona przezTadeusza Grudzińskiego(1937-2016) w1989 roku, 
koncertująca na całymświecie znajbardziej znanymi wokalistami. 
**# 
Mandolinę znałi doceniał RomanZub,od dzieciństwazafascynowany muzyką. W rodzinnym Krasnobrodzie uczestniczył z zespołach wokalnych i muzycznych, poznawał instrumentyod akordeonupo...mandolinę. Przyjaźńz kolegami z zespołów muzycznych pomogłaprzeżyć latawojny i przetrwałaprzez lata, bojęzykiem przyjaźni była muzyka.Kiedy pan Romek,dla wielupo prostuRomcio,w 1946roku zamieszkał w Objeździe,wierzył, żemuzyka i wspólnedziałania kulturalne najszybciej zintegrują nowo przybyłych w solidarną wspólnotę. Tworzył amatorskie zespoły teatralne, zespoły śpiewacze,wreszcie przyszedłczas na zespół mandolinistów.Tym razem była to praca z dziećmi.A zaczęło sięna jakimś zebraniuZwiązkuMłodzieży Wiejskiej, kiedy młodzi wiciowcy za zarobione pieniądze postanowili kupić instrumenty. 
Na stanie -staraniem bibliotekarza -była gitara i banjo. Zatem w styczniu 1960 rokukupili cztery mandoliny i cztery pulpity.Chętnych donauki gry namandolinie było dwanaścioro,warunkiem było posiadanie instrumentu.Zaufanie dopana Romka utwierdzało rodziców wsensowności wydatku, więc zakupili swoim in spe wirtuozom mandoliny.Rozpoczęły się codziennećwiczenia wsalce biblioteki. Pierwszy koncert-powiększony do dwudziestoosobowego składu-młodzieżowy zespół mandolinistówz Objazdy dałw Ustce wmaju tego samego roku.Ćwiczenia odbywały sięw grupach głosowych. W maju następnegoroku (1961)zespół mandolinistów zObjazdy wziąłudział wWojewódzkim FestiwaluMuzyki, Pieśni i Tańca wSłupsku. Młodzi mandoiiniści wygrali piórkiem i miejsceza ludowyi patriotyczny repertuar, mistrzowskiewykonanie oraz zdobyli nagrodę,czyli gitarę. Szkoła była siedmioklasowa,przedłużenie nauki wszkole podstawowejdo lat8 nastąpiłodopiero w 1961 r.Oczywiście,fakt ten miał wpływna zespółmandolinistów Częśćmłodzieży z zespołu odeszła w związku z nauką w szkole średniej. Komunikacja wyglądała inaczej niż dziś,dlatego w większości uczniowie mieszkali w internacie, a w domu zjawiali się na tak zwaną niedzielę wyjazdową. 
-276
Do zespołu dołączyli młodsi uczniowie,którzy musieli opanowaćrepertuar. Jak to się działo,że niktich nie zmuszał!? Traktowali udziałw zespolejako zaszczyt, zarówno dzieci,jak i rodzice. 
Nauka gryodbywała siępo lekcjach wsalce bibliotecznej. Nikt niezwalniał się z lekcji,a występ przed publicznością był jedyną nagrodą. Mandoliniści z Objazdy występowali na akademiach organizowanych zokazji świąt państwowych i na bibliotecznych wieczornicach.Zasadą była współpraca zeszkołą,wspólne przygotowanie spotkań. Nauczyciele Zuzannajaroszewska,Zbigniew Obst,Bożena Baranowska i inni współpracowali z biblioteką gromadzką, później gminną i brali udział w jej pracach. 
W1966 roku wramach obchodówmilenijnych bibliotekarz zObjazdy,Roman Zub, zorganizował spotkanie wszystkich uczestników amatorskich zespołów artystycznych od 1946roku.W spotkaniu wziął udziałStanisław Repelowski-Kostka, który wrazz ks.Janem Zieją organizował UniwersytetLudowy w Orzechowie,a także przyczynił się do powstania chóru Echo przy szkole podstawowej nr 4 w Słupsku, pomysłodawca utworzenia wmieście szkoły muzycznej. 
Rok 1961. Występ dziecięcego zespołu mandolinistów zObjazdy na Wojewódzkim FestiwaluMuzyki Pieśni i Tańca 
(Źródło: wycinek z gazetyzamieszczony wKronice Objazdy Romana Zuba) 
Zespół mandolinistów 
Prowadzony przezRomana Zuba uświetniał uroczystości oficjalne,reprezentował wieś i gminęw konkursach. (Źródło: Roman Zub,Kronika Objazdy) 
Dziś jego imię nosi jedna z ulic Słupska.W spotkaniu wzięli ponadto udział Kazimierz Huczyński ze Słupska -dyrygent chóru Echo, Zdzisław Gruszczyński -kierownik szkoły podstawowej wObjeździe, nauczyciele i oczywiście 
-młodzi mandoliniści. Kronikarz wspomina również o nieoficjalnym wspomnieniowym spotkaniuw bibliotece,podczas któregowracano doczasów kształtowania się amatorskiego ruchu muzycznego w regioniesłupskim. 
Skład zespołu mandolinistówzmieniał się,odchodziły starsze dzieci, przychodziły młodsze.Nikt niepoliczył, ile wiejskich dzieci uzyskało wten sposób podstawową wiedzę muzyczną, ilu dzieciom ta wiedza ułatwiła wstęp do szkół średnich, na przykład do liceum pedagogicznego,do któregoobowiązywał egzaminwstępny również zmuzyki. 
Skrupulatny kronikarzrejestrował składzespołu wkolejnych corocznych eliminacjach do konkursów powiatowych, organizowanych wsłupskim teatrze.Sukcesy mandolinistów zObjazdy odnotowałamiejscowa prasaw sprawozdaniach zwydarzeń kulturalnych w Słupskiem. Mała wiejska szkoła zObjazdy dzięki mandolinistom zdobywała prestiż wśród szkół powiatu. Dla wielu młodych muzyków spotkania konkursowe były okazją do zmierzenia się z rówieśnikami z innychmiejscowości. Instruktor i opiekun zespołu przygotowywał młodzież do corocznych eliminacji, zawsze z powodzeniem. Sam dobierał repertuar i opracowywał aranżację. Był etatowym bibliotekarzem,ale dzięki pasji muzycznej zachęcałdzieci do odwiedzin w bibliotece,która była prawdziwymsercem wsi.Kiedy rozmawiam dziś, po blisko pięćdziesięciu latach, o wiejskiej bibliotece z mieszkańcami wsi, każdy ma własne wspomnienie. 
Konkursy czytelnicze, spotkania kolegów z ZMW, próby mandolinistów, kapeli dorosłych, próby amatorskiego teatrzyku -wszystkie działania dzięki niestrudzonemu bibliotekarzowi angażowały niemalwszystkich: dzieci i dorosłych. Nie liczył czasu,chyba pojęcie etat było muobce.Miał też czas by dokumentować własną pracę i życie wsi wprowadzonejrzetelnie i zpieczołowitością Kronice.Ocalał od zapomnieniadrobne zdarzenia,dzięki którym każdy znas maświadomość udziału w tworzeniu historii miejsca początku. To nic, że wielu opuściło wieś, by realizować swoje marzenia wwielkim świecie, ale wszyscy oni pamiętają,że w małych 
Rok 1962. Zespół mandolinistów 
Od prawej Rysio Brzywca,(-), Bożenka Kostka,Danka Korzeb,(-), (-), MięciaKubała, (-),w drugim rzędzie:Basia Rogozińskajanka Grabowska,(-), FraniaLudwiczuk, KrysiaMarat (-); ztyłu nauczycielkaWiesława Hebai Roman Zub-przed budynkiem GRN,obok biblioteki i świetlicywiejskiej wdawnym budynku. 
(Źródło: RomanZub: Kronika Objazdy) 
WYKAZ CZfc.ONK.0W 
Z£5PdŁU WOKAL NO-IN6TRUM£NTALNE.GO 
tfANDOLiMSTtfU B>£fJĄCVCH ŁJUZJ^Ł ^971/72. 
4. Baranowski 2 Cyran&Kjka 
3. 
A. Duszyńska. 
5. baiscickcL ć. GrudnieUSicO. ?-brusielyński 8 HtleMka 
(J-Kai**la 1C. I{QZImitrciat 
H. tt&rclkięuicz 
A'2, KoWaltM-ika f3. f(czub 
M. Kozub 45, Lampek. 
46. Łysiyk 

•\J. Luózijk{$. Mochcb 
49. Rachel 
20. Cbrccko 
21. CłMtH&ka 
XI. pastucha Ib. PisKor Xh-Siówiarski 
Jech Scżena Danuta Reylna 
J)anuta 
£lkb\eta •v» fin na, .Danuta 
Te-rcso. 
Janino. Grażyna 'fceflina. 
Bcżęrtu 
£lib'i<ta Ciga 
tyndnej (yjofćjctiaia Krystyna 
forfatzyiw fćoztmittA /barek 
•Kazitnieu, 
UJ u. 2*1. W.-J972 y Zęspbi lokalne-*nuzy 
t 
v 
Ptuncłti* 
nnandeli r»$łc-
U Chjtinitj juz poraź irjąc! uziylMcbtol u 4titntnacji ycuia ieusj w >\D« U ó%uf>sku u $«e[ kaltyorii, i i koki 7-wr mUjscc zcłebyuująt puchar Ortu proporczykCeLa.fno+Z, -dla. SikcZy PcJiiacicuc] K" CtyGzdziC , 
Lista członków zespołumandolinistów 
(źródło: Roman Zub:Kronika Objazdy) 
nadmorskich wioseczkach są ich korzenie, tu budowali swoją tożsamość, osobowość i wysokie poczucie własnejwartości. Krótko byłam mandolinistką w zespole pana Romka.Na lata60.przypada mójczas nauki w liceum pedagogicznym, później studia. W 1972roku obroniłam pracę magisterską u pani pro£MariiJanion naUniwersytecie Gdańskim i rozpoczęłam pracę wDrawsku Pomorskim. Skusiła mnie propozycja własnego mieszkania i nowa szkoła. Do Objazdy, do domu,przyjeżdżałam rzadko. Nie znałam młodych mandolinistów, a oni niezmiennie trzymali poziom.Skład 
zespołu zmieniał się i zmniejszał. 
W styczniu 1973 powołano Gminę Objazda, jej pierwszym naczelnikiem został Stanisław Maciejczyk.Jemu w 1974 roku przypadł zaszczyt wystąpienia z okazji Święta Ludowego połączonego z jubileuszem 25lecia bibliotek publicznych na Pomorzu Zachodnim. Kronikarz odnotował występ chóru szkolnego i zespołu mandolinistów. 
1 lipca 1976 gmina została zniesiona, 
a jej terenyprzyłączono donowo utworzonej gminy Ustka.Ostatnie zapiskio mandolinistach wPamiętnikach pochodzą z1974 roku.Zespół wzmiennym składzieistniał 14 lat pod kierunkiem jednego instruktora -Romana Zuba.Fenomen wiejskiego zespołu kultywującegomuzykę ludową kontynuujeod 2010roku DziecięcyLudowy Zespół Pieśni i TańcaPomorzacy pod patronatem Centrum Kultury GminyUstka. 
Koncert Dar Serca (7.03.2020) Nasze skarby -nasze szkraby 
Pani Beata jestdumna zeswego syna Michała. Chłopiec madopiero 10 łat,a już jest solistą w Zespole Pieśni i Tańca Pomorzacy. Kiedy mialsiedem lat, pod okiem instruktorkiElżbiety Rusuczyłsię tańczyć. Alemarzył, żebyśpiewać.-Kocha śpiewać-mówi jego mama. -Należy do szkolnego chóru, a początki jego artystycznej „kariery" miały miejsce w wiejskiejświetlicy w Objeździeu paniMarylki Teresińskiej-dodaje zdumą pani Beata. 
W Pomorzakach śpiewa od półtoraroku i zawsze pilnuje terminówprób.Bardzo lubi panią MałgorzatęKaramańską, instruktorkę,ponieważ wszystkiedzieci traktuje serdecznie i serio.Michał jest dumny,że możeśpiewać solówki. 
**# 
Roksana Białek jestuczennicą klasy maturalnejV LiceumOgólnokształcącego im Z. Herberta wSłupsku. Od najwcześniejszych szkolnych lat uwielbia śpiewać. Jej talentodkryła i nauczyła smakowaćradość małychscenicznych sukcesówpierwsza nauczycielka-Zorza Sędzicka zeszkoły podstawowej wObjeździe. 
Gdy jestem na scenie, wiem, że ktośprzez najbliższe minuty będziesłuchał tego, co mam do przekazania. Za każdym razemjest to dlamnie wyzwanie, daję zsiebie wszystko z szacunku dla słuchaczy. Oczywiście śpiewamgłównie covery, aleodpoczątku mojejpracy zpanią Zorzą zawsze dużo rozmawiamy o tekstach, to pierwszy etap pracy nadkażdą piosenką. Zasadąjest też wspólne poszukiwanie ciekawych, niekonwencjonalnych utworów. Dziękuję pani Zorzy Sędzickiej. Wciąż razem pracujemy.Jej zawdzięczam moje sukcesy, między innymi i miejsce na międzynarodowymfestiwalu w Bułgarii w 2018 r. oraz wyróżnienie podczas przeglądu poezji śpiewanej w Damnicy w 2019 r. Występowałam z orkiestrą Sinfonia Baltica oraz Słupską Sinfoniettą. Teraz przygotowuję się dofinałowego etapu konkursu Swego nie znacie na Akademii Pomorskiej. Poza tym od kilku lat uczestniczę w grupie chóru i tańca w ZespolePieśni iTańca Pomorzacy. Te zajęciadają mi innespojrzenie na muzykę,poznaję 
ludowe utwory. lYPomorzakach odkryłam radość tańczenia. Taniecuczy panowania nad ciałem, jest ciekawym rodzajemaktywności. Pogodzenie prób solo, zajęć w zespołach Babiniec i Pomorzacy z nauką w czasie roku szkolnego nie jest łatwe. Pomagają mi rodzice, wożą mnie z jednych zajęć na drugie: zMachowinka do Rowów lub do Objazdy. Nauczyłam się organizować czas isamodyscypliny. Mimo przyjemnościjaką doją mi zarównośpiew,jak i taniec, nie wiążęz nimiprzyszłości.Pozostaną przyjemnością.Zawód wybioręinny-mówi Hania. 
Również ona lubi uczestniczyćw życiuzespołu Pomorzacy. Dlatego jej rodzice cieszą się z sukcesów zespołu i wspólnie z instruktorami odkrywają talenty córki. Zainwestowali w prywatne lekcje śpiewu i naukę gry na pianinie. Śpiew stał się pasją i ulubioną zabawą Hani, również tak na co dzień.Justyna i Tomek, rodzice dziewczynki, podjęli współpracęz Centrum Kultury Gminy Ustka,razem zabiegają 
o fundusze na założenie profesjonalnejstrony internetowej zespołu. Zespół Pomorzacy przy Centrum Kultury Gminy Ustka zawiązał się 
w 2010 roku z powstałego wcześniej dziecięcego chóru Pomorskie Słowiki prowadzonego przezpanieMałgorzatę Karamańską i Elżbietę Rus.Zajęcia zespołu 
Zespół wokalny Pomorzacy z Centrum Kultury GminyUstka -solista Michał Bednarczyk 
(Źródło: domowearchiwum) 
odbywają się wszkole podstawowejoraz świetlicywiejskiej wObjeździe. Do zespołu należą dzieci przyjętena podstawie castingu zdziesięciu miejscowości terenu gminy Ustka: Wodnicy, Ustki, Poddąbia,Machowinka, Objazdy, Objazdy kol.,Gąbina, Bałamątku, Dębiny, Rowów oraz Słupska. Istruktorkami są panie Małgorzata Karamańska i Viktorija Litsovska. 
Odkrywać talenty,rozbudzać pasje,uczyć wrażliwościna kulturę,w tymszczególnie na kulturę ludową to zadanieprofesjonalnych instruktorów-powiedziałby ktoś z boku.Żeby jednak wydobyćz dzieci ukryte skarby talentu,rozbudzić wnich trwałą motywację do pracy nad sobą, trzeba też być pasjonatem. Dzieci są czułym sejsmografem, nie da się ich oszukać, ale czują i podzielają zaangażowanie. Stąd sukcesy zzs^oiuPomorzaków i indywidualne Roksany. 
* * * 
Pani MałgorzataKaramańska artystyczne szlify poukończeniu szkoły muzycznej w Warszawiebrała viMazowszu-jako skrzypaczkai solistka. Na Pomorzeprzyjechała na wakacje w 1981 roku i została na zawsze. Najpierw mieszkaław Dębinie, teraz w Objeździe. Związała się z wiejską kulturą muzyczną naszej okolicy pracą w zespołach Echo Objazdy i Pomorzacy. 
Udział w koncercie Dar Serca był kolejnym publicznym występem zespołu Pomorzacy pod jej kierunkiem. Dzieciaki fantastycznie zaśpiewały wiązankę ludowych melodii: równiutko, rytmicznie, melodyjnie.Michał ze swadą wykonał partie solowe,ujawniając niemały talentaktorski.Roksana śpiewaław chórze i pięknie, z ogromnym wdziękiem, zatańczyła Walc nr 2 DmitrijaSzostakowicza wchoreografii na cztery pary. Dosukcesu scenicznego przyczyniła się Viktorija Litsovska, instruktorka tańca,absolwentka KijowskiegoNarodowego UniwersytetuKultury i Sztuki. W CK GminyUstka pracujeod października 2018r. Uczydzieci podstaw tańca klasycznego,ludowego, towarzyskiego,aerobiku, zumby,rytmiki. 
*## 
Rozwodzenie się o roli wychowania muzycznego w rozwoju dziecka, o ożywieniu relacji rodzinnych opartych na wspólnym muzykowaniu, przygotowaniu do pełnienia ról wdorosłym życiu społecznym pozostaje na drugim planie. 
-283
Na pewno muzyka i taniec dają dzieciakom radość,a poza muzyką dzieci poznają zasady współpracy, wartość dobrejorganizacji, punktualności i dyscypliny. 
Występy Pomorzaków od kilku lat uatrakcyjnią gminne i powiatowe uroczystości: dożynki, wigilie dla seniorów i słuchaczy uniwersytetu trzeciego wieku. Pomorzakówzaprasza Kormoran z Rowówi hotel Grand Lubicz zUstki,występowali wAnklam wNiemczech wramach regionalnej współpracy orazpartnerstwa gminy Ustkaz Bukownem,Udział charytatywnyw koncercie Dar Serca dladomów dziecka wWilnie był pozalekcją empatii okazją dozaprezentowania sięwymagającej słupskiej publiczności. 
Nauczyciele z gromady Objazda: Bronisław Tomaszewski, Zdzisław Gruszczyński, Stanisław Powałka,Dymitr Komanecki 
Gromada Objazda z siedzibą GRN w Objeździe istniała w latach 1954-1972. Obejmowała wsie Objazda, Gąbino, Dębina, Rowy. W 1959 włączono do niej wsie zniesionej gromady Wytowno, a w 1971 -wieś Machowino ze zniesionej gromady Strzelinko. 
(Źródło: domowearchiwum Dymitra Komaneckiego) 
-284
Szkoła Podstawowa w Objeździe ma imię i sztandar! 
Podczas obchodzonego w 2016 roku jubileuszusiedemdziesięciolecia szkoły w Objeździe zrodziłasię idea poszukiwania patrona.Najwyższy czas,by na dobre się zadomowić, zarzucić kotwicę,poczuć się u siebie.Czas nadaćszkole imię i sztandar. Położony pozawsią przy lesie nowoczesny budynekz dobrzewyposażonymi izbami lekcyjnymi, pełnowymiarową salą gimnastyczną, świetlicą i zapleczem gastronomicznym ma szczęście do dobrych gospodarzy, dlatego mimo upływulat wciąż wygląda jak spod igły. 
Dyrektor SzkołyPodstawowej w Objeździe -Jacek Goreński -prezentuje nowy sztandar szkoły 
(Źródło: domowearchiwum) 
Drzewa wokół urosły i świadczą o upływie czasu. Koncepcja budowy szkoły przypadła na czas wielkich przemian w Polsce. Byłam wówczas najpierw zastępcą gminnego dyrektoraszkół, następnie wlatach 1986-1991 dyrektorem szkoły wObjeździe. Wkońcówce latosiemdziesiątych i na początku dziewięćdziesiątych żyliśmy głównie przemianami politycznymi.Upadała PRL,a wObjeździe,dzięki uporowi i determinacji ludzi skupionych wokół idei budowy,powstawał nowybudynek szkolny, symbol wspólnoty,narodzin nowego,powstawała kotwicakultury, bo i taką funkcję pełnią wiejskie szkoły,czego świadomośćmieli wszyscy zaangażowani.Ze wspólnej inicjatywy nauczycieli i lokalnej społeczności powstałSpołeczny KomitetBudowy Szkoły wObjeździe, któremu przewodniczylikolejno: BogusławHuczyński (19841986), Czesław Wąwoźniak(1986-1988),Teresa Pokorska(1988-1992),Zdzisław Lesiecki (1992-1997).Oczywiste i koniecznebyło osobistei urzędowe zaangażowanie w budowę szkoły Wójta Gminy Ustka,Tomasza Wszółkowskiego. Pierwszy etap budowy zakończył się w 1993roku. 
Segment dydaktycznyprzekazano szkolonejspołeczności oddając klucze nowej dyrektor pani Zorzy Sędzickiej w czasie WojewódzkiejInauguracji Roku Szkolnego 1993/1994.Drugi etap budowy-zaplecze żywieniowe-oddano 12września 1994 r. Kolejna WojewódzkaInauguracja Roku Szkolnego 1997/1998 wiązała się z oddaniemwspaniałej hali sportowej.Budowę drugiego budynku dydaktycznego zakończono w sierpniu2001 roku. W sferze marzeń pozostała budowa pływalni, 
o którą zabiegał pan TomaszWszółkowski. 1 września2009 powstałZespół Szkół Samorządowych w Objeździe,składający się ze szkoły podstawowej i gimnazjum. Dyrektorem został panJacek Goreński,zastępcą dyrektora paniMałgorzata Rozwadowska. 
Zmieniają się ministrowie, zasady organizacji systemu szkolnego, ale idea wiejskiej oświatyjestwciążtasama: Takiebędą Rzeczpospolite, jakieich młodzieży chowanie. Jej rozumieniestało sięzaczynem trzyletniego okresuprac przygotowującychnadanie szkole imienia i sztandaru. 8 marca 2019 roku miało miejsce długo oczekiwana wydarzenie.Od tego dniamłodzież zewsi Bałamątek,Dalimierz Przewłocki,Dębina, Dominek, Gąbino,Machowinko, Machowino,Objazda, Orzechowo, Osieki Słupskie, Poddąbie,Przewłoka,Redwanki, Rowy, Wytowno,Zapadłe kształcić się będzie wPublicznej Szkole Podstawowej im. Ludzi Morza w Objeździe. 
Podczas uroczystości panJacek Goreński,dyrektor szkoły,odniósł siędo wyboru patrona. Odpierałwątpliwość wynikającą z ogólności,braku wyrazistości,przypominając nazwiska ludzi morza w osobach wielkich żeglarzy, m.in Leonida Teligi i Krzysztofa Baranowskiego, ale również tych wszystkich,których życie związane jest z pracą na morzu,w tym rybaków i ich rodzin. Respekt wobec praw natury, wiedza, odwaga,dzielność, honor i pracowitość, to cechy, które prezentują ludzie morza,które wskazywać będą kierunek pracydydaktycznej i wychowawczejwszkole. Przypomniał równieżhistorię sztandarujak symbolu,znaku jedności i tożsamości, więzi z historią i tradycją, najbliższym środowiskiem. 
Sztandar Szkoły Podstawowej w Objeździe w awersie na czerwonym tle niesie napis przywołujący wartości ważne dla Polaków od początku historii: Bóg Honor Ojczyzna Nauka.W środku pola godło Polski: Orzeł Biały w koronie, znak początkupaństwa polskiego,symbol dumy i autonomii.W rewersiena granatowym tle znajdują się znaki-symbole: pośrodkuróża wiatrów, busola wskazująca właściwy kierunek nawet pośród burzy. Po lewej stronie koło sterowe-symbol sternika, który potrafi przeprowadzić okręt we właściwym kierunku. W prawym narożniku znajduje się kotwica zanurzona w księdze.To symbol zakorzenienia w nauce, kulturze i tradycji, bo tylko naród, który zna własną historię i tradycję jest w stanie istnieć i się rozwijać. W dolnym lewym narożniku znajduje się orzeł marynarki wojennej, znak tych,którzy walczyli o naszą tożsamość wczasie wojny i budują ją w czasie pokoju.Po prawej stronie herbGminy Ustka,znak małejojczyzny, wartości, którewspólnie wyznajemy,znak zakorzenienia. 
W uroczystościwziął udział PiotrJózefMuller-pochodzący zeSłupska poseł, w 2018 rokupodsekretarz stanu,a od2019 sekretarzstanu wMinisterstwie Nauki i SzkolnictwaWyższego. Przypomniał swoją nauczycielkęMirosławę Kamieniecką, polonistkę zSP 4 w Słupsku, której wysokie wymagania docenił po latach. Tacy właśnie nauczyciele życzliwi,ale wymagający, przygotowują młodzież do sięgania poza horyzont,poza toco znane i poznane. Takie cechymają ludzie morza,takimi byli Krzysztof Kolumb i Ferdynand Magellan, sięgali dalej niż to, co znane. Takie cechy rozwijajcie wsobie-mówił młodypolityk zwracającsię do uczniów, nauczycieli i rodziców 
Pani Anna Sobczuk -Jodłowska, wójt Gminy Ustka, gratulując szkolnej społeczności pięknego wydarzenia, mówiła o roli sztandaru jakosymbolu tożsamości i wspólnoty dbającej o rodzime tradycje. Sztandar to jednocześnie znakjedności iprestiżu -mówiła fani wójt. Skupionych wokół niegopowinny cechować duma,honor, odwaga, ale także humanitaryzm wynikający nie z urzędu, a wypracowany w osobistym rozwoju każdego z nas, humanitaryzm cechujący wspólnotowe działania idający możliwość rozwoju. 
Dyrektor słupskiej delegatury Pomorskiego Kuratorium w Gdańsku pan 
Romuald Bieniasz-Krzywiec odczytał list dr Moniki Kończyk, Pomorskiego 
Kuratora Oświaty,z gratulacjami i życzeniami, wktórym pani kurator przypomina, 
że imię i sztandar umacniają tradycję, alesą też zobowiązaniem.-Niech busola, 
znak umieszczony nasztandarze, wyznacza kierunek patriotycznegowychowania, 
umacnia związek zmałą ojczyzną i krajem -mówił dyrektor Bieniasz-Krzywiec. 
Pani Anna Kuźmińska, moja niedawna uczennica, teraz przewodnicząca 
Komitetu Rodzicielskiego w imieniu szkoły dostrzega geograficzne i historyczne 
zakorzenienie,autorytet i punktodniesienia,a sztandarodczytuje jakozobowiązanie 
patriotycznego wychowaniaoraz inspirację,którą niosą sylwetki żeglarzy, marynarzy, 
rybaków, ratowników. Niech ich odwaga, męstwo, duma i honor prezentowane 
w codziennej pracy wkontakcie z morskim żywiołem będą inspiracją i wyznaczają 
kierunek pracy dydaktyczneji wychowawczej wykonywanejz radością i satysfakcją. 
Spośród gości głos zabrał profesor Wojciech Skóra z Akademii Pomorskiej 
w Słupsku,przyjaciel dyrektora Jacka Goreńskiego z latszkolnych. Wpierwszej chwili 
-mówił profesor -nazwa, imię „Ludzi Morza" wydawała mi się zbyt szeroka, bo wśród ludzi morza były też postacimało chwalebne. Ostatecznie przeważył pogląd, że tych wielkich było więcej, a wśród nich na szczególną uwagę zasługujeJózefUnrug 
Urodził się 7 października 1884 w Brandenburg an der Havel jako Joseph Michael Hubert von Unruh warystokratycznej rodzinie generała majora gwardii pruskiej, nauki pobierał wDreźnie. W czasie I wojny światowej służył najpierw jako oficer wKaiserliche, był dowódcą łodzi podwodnych oraz flotylli podwodnej. Wraz z narodzinami niepodległej Polski w1919 rokuwstąpił dopolskiej Marynarki Wojennej.Znakiem przemiany narodowościowejbył prywatny zakup w1920 roku pierwszego okrętu ORP Pomorzanin. Od 1925 do 1939 był dowódcą floty, a w czasie kampanii wrześniowej dowodził obroną Wybrzeża. Pod jegodowództwem bronił się Hel.Po kapitulacji w październiku 1939 roku wraz z załogą został zabrany do niemieckiej niewoli.Tam narzucił jeńcom wysokiestandardy moralne: nie podawać Niemcom ręki, nie używać języka niemieckiego. Sam oświadczył, że zapomniałtego języka.Po wyzwoleniu,pod koniecII wojny światowej,zajmował stanowisko I zastępcy szefa Kierownictwa Marynarki Wojennej wcielonej pod dowództwo admiralicji brytyjskiej.Nie powróciłdo kraju.Przebywał naemigracji w Wielkiej Brytaniido 1948,po czymwyjechał doMaroka, gdzie pracował fizycznie przy kutrach,w magazynie orazprzy ładunkach.Od 1955mieszkał koło Beaugency 
we Francji, pracując jako kierowca ciężarówki, wożący żywność z pobliskiego miasteczka.Zmarł wwieku 88lat wDomu SpokojnejStarości PolskiegoFunduszu Humanitarnego wLailly-en-Val. Pochowanyzostał 5marca 1973w kaplicyzamku Montresor nadLoarą. W2018 rokuszczątkiJózefa Unruga zostały ekshumowane i przeniesione doPolski. W2018 został mianowany pośmiertniena stopieńadmirała floty. Został pochowanyw Gdyni na Oksywiu. 
Jego życie dowodzi, żeludzie morza są niezwykli w swoich wyborachipostawach: dumni, odważni, honorowi.-Niebójciesię trudnychwyborów-zakończył wypowiedźprof.Skóra. 
Pan Tomasz Wszółkowski,dawny wójtGminy Ustka,wyraził radość,że uroczystość nadania imienia i wręczeniasztandaru zmykaklamrą prawie trzydziestoletnie starania o właściwe miejsce, jakość i prestiż wiejskiej szkoły. Życzył nauczycielom satysfakcji z pracyi godnego wynagrodzenia. 
Były pozdrowienia, gratulacje i książkowe prezenty od byłego rektoraSzkoły Morskiej w Gdyni prof.Daniela Dudy, pani prof. Bernadetty Żynis z Akademii Pomorskiej wSłupsku,Jerzego Drzemczewskiego -obecnie wydawcy i dziennikarza, a wcześniej m.in. długoletniego rzecznika prasowego PLO -oraz ryngraf 
Rok 2018. Uroczystości sztandarowe 
Wójt GminyUstka -Anna Sobczuk-Jodłowska -w obecnościnauczyciela SzkołyPodstawowej wObjeździe AndrzejaZawady-radnego Starostwa PowiatowegowSłupsku przybija sztandar do drzewca. (Źródło: domowearchiwum) 
-289
Związku Piłsudczyków RP od Prezesa Zarządu Stanisława Władysława Śliwyprzekazane przez panaJerzego Brodowskiego z Gdyni. 
Kiedy proboszczparafii pod wezwaniem MatkiBożej Częstochowskiejw Objeździe ks. drMariusz Drogosz poświęcił sztandar, nastąpiło symboliczne przybicie do drzewca i dyrektor szkołydokonał jego prezentacji. Następniezgodnie zceremoniałem sztandar przejąłpoczet sztandarowy.Oficjalna uroczystośćdobiegła końca. 
Najmilszą chwilę przygotowały dzieci tańcami, śpiewem inscenizacją baśni 
o rybakach i Juracie.Było pięknie i wzruszająco. Na koniec goście wpisywali się do księgi pamiątkowej, dzielili wrażeniami przy kawie i ciasteczkach. I ja tam byłam, a co widziałam, dokładnieopisałam. 
Rok 1972. Pierwsi absolwenci ZasadniczejSzkoły Rolniczej w Objeździe 
(Źródło: domowearchiwum Dymitra Komaneckiego) 
Szkoła w Objeździe na starych fotografiach 
Pierwsze wzmianki o szkole w Wobesde (Objeździe) pojawiają się około roku 1707. W tymczasie urzędnik kościelnyPaweł Kotzprowadził wewsi szkółkęniedzielną43. Świadectwo funkcjonowania wiejskiej szkoły przedstawiłprof. ZygmuntSzultka zamieszczając w swojej książce Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX wieku fragment protokołuwizytacji szkolnej w Wobesde z 21 września 1758 roku.W latach późniejszych Ernst Haese, 
ewangelicki pastor w Rowach w latach 1831 -1837, w Kirchenchronik der Parochie Rowel832 bis 1940 pod datą z października 1832zanotował: 
W dniu6października po 8dniach choroby zmartw wieku 58 latna gorączkęnerwową FriedrichJacob Tietz, pastor inauczyciel w Wobesdei został pochowany w kościeledziesiątego października. Swój urządsprawował od1796r., czyliprzez prawie 36 lat. 
* # # 
Szkoła potrzebna była odzawsze i istniała w niemal każdejwsi, zawszew związku z kościołem,a nauczycielami byli pastorowielub kościelni urzędnicy.Zmieniała się tak, jak zmieniałsię czas i potrzeby. 
W1932 roku Wobesdeprzeżywała bum budowlany:wybudowano nowy budynek posterunku policji,powstały cztery inne budynkioraz... 
Nasza stara wiejska szkoła również zyskała w tym roku zupełnie nowy wygląd. Fronton od stronykościoła został rozebrany iprzedłużony o 3 metry.Na dachu pojawiłysię tzw.„jaskółki dzięki czemu dla pierwszego nauczycielapo tejprzebudowiepowstało przestronne,pięciopokojowe mieszkanie oraz drugipokójdla drugiegonauczyciela.-pisał kronikarzFranz Kypke. 
Po II wojnieświatowej pierwszym działaniem nowo osiedlonych mieszkańców wsi było porządkowanie szkoły. Rok szkolny 1945/46 rozpoczął się nauką 6 klas w dwóch izbach lekcyjnych przedwojennego budynku.Pierwszym kierownikiem szkoły był ob. Bobrowski,jak zapisał wKronice Objazdy Roman Zub. 
Do szkołychodziły dziecipolskich osadnikówi repatriantów orazdzieci pozostałych we wsidawnych mieszkańców,początkowo nieznające językapolskiego, tak jak Irena Schulz,córka Adelinei Gustawa.Jednak dzieciszybko się uczyły i nawiązywały przyjaźnie. PaniJadwiga zdomu Ludwiczukrozpoczęła naukęw szkole wObjeździe jako drugoklasistka w 1945 roku. Pamięta Irenę, pamięta,że koleżanka dobrze posługiwała się językiempolskim. Wspomina też,że nieco później wroku szkolnym 1950/1951 naukę wklasie VIIpobierały razemw szkole wGardnie Wielkiej,ponieważ w szkole wObjeździe zpowodu braku nauczycieli klasy VII nie było. Dziewczynki cała grupą dojeżdżały do szkoły wGardnie Wielkiej rowerami,a zimą nocowały u znajomych.Krystyna, młodsza siostra Ireny,wspomina, że 1 września 1950 roku Irena zaprowadziła ją doszkoły wObjeździe, a samaz koleżankami wśród rozmów i śmiechów popedałowała doGardny. 
Rok 1949/1950. Szkoła podstawowa wObjeździe 
Na zdjęciu uczniowieklasy VII naszkolnym boisku wcentrum wsi,obok kościoła; odlewej: WandaLisówna, Teresa Marczak,Jadzia Ludwiczuk,Bronia Kitowska,Sabina Bąkówna,Irena Kościńska,Irena Schulz, Janina Kujel-nauczycielka, kierowniczkaszkoły, HelenaGralek, DanutaDąbrowska, WiesiaKalinowska 
(Źródło: domowearchiwum Christel Wendler) 
Niezwykłymi dokumentami tamtych czasów są proste szkolne fotografie. Opowiadają o warunkach, w jakich odbywała się nauka i statusie materialnym wiejskich dzieci. W ich fabule zatrzymał się czas 1 uśmiechy. 
Na fotografiach uczniowie pozostali na zawsze młodzi i radośni.Najczęściej ich realnyświat sięrozpadł, los każdejosoby zfotografii stałsię osobny,być możenie spotkali się więcej,ale magia zdjęciaw tym się realizuje, że wciążsą ze sobą, jakw tamtymdniu, gdy stanęli razem przed obiektywem aparatu. 
Czy myśleli wówczas o przyszłości? A może korzystali tylko z faktu, że fotograf byłw pobliżu.Dziś, gdy niemal każdy nosi przy sobieaparat zamknięty w formę komórkowego telefonu, trudno przypomnieć sobie,czym była kiedyś wizyta fotografa.Wtedy-tym dzieciom i młodzieży z wiejskiej szkoły, niełatwo było 
Rok 1955. Podwórzeszkoły w Objeździe
sobie wyobrazić,z czym powita nas XXI wiek. Tylko Na zdjęciu dziewczynki z Zydlągu: Krysia iJaneczka. (Źródło: domowearchiwum)
czy trzeba nam, zamiast czerpania radości z dnia codziennego, wysyłać myśli w podróż do przeszłości lub przyszłości? Niekiedy jest to cenne,bo wielemożna nauczyćsię ztego, co było kiedyś... I wiele marzeń zrealizować, gdypomyślimy o nadchodzącymjutrze. 
# # # 
Fotografię z roku szkolnego 1949/1950 (szkoła w Objeździe mieściła się wówczas w budynku obok kościoła) przesłała mi pani Christel Wendler (Krysia Schulz) spodHanoweru,która wrazz rodziną-rodzicami i bratem opuściła Objazdę w 1959roku.Jej starszasiostra Irena,już jako mężatka,opuściła wieśdwa latawcześniej. 
Chodziłyśmy zKrystyną do tejsamej szkoływ Objeździe pokonująccodziennie 2 km. pieszoszutrową drogą z Zydlągu, jak nazywaliśmynaszą małą osadę. 
Byłam kilka lat młodsza, a ona była dla mnie jedyną znajomą duszą, więc 
na przerwach biegałam za nią wołając domowym imieniem Piipi (Pipi). Złościło ją to bardzo, a ja nierozumiałam dlaczego. 
Mama Krysi,pani Adelina, była moją pierwszą piastunką.Ona pierwszamnie kąpała, udzielała rad mojej mamie,jak opiekować się niemowlakiem.Nazywałam ją, tak jak jej dzieci,Mutti. Nasze rodziny żyły w przyjaźni, razem świętowaliśmy uroczystości rodzinne. 
Właściwie nigdynie straciliśmykontaktu,choćby listownego,później mailowego. Zydląg jest naszym wspólnym rajem utraconym. 
Zdjęcie na szkolnym podwórzu 
Na zdjęciuz nauczycielka panią Kuropatwą odlewej: Czesia Turkówna, nakolanach nauczycielki Danusia Lesko.W dolnym rzędziedruga -Krysia Zagożdzon,MarysiaJurczak, KrysiaLyszcz. (Źródło: domowearchiwum) 
* # # 
Podobne fotografie są w wielu domach. Zrobione najpewniej przez tego samego fotografa w tym samym czasie na wewnętrznym szkolnym podwórzu, na którym mur oporowy zkamieni przetrwał do dziś. 
Bo to było tak: Raz w roku przyjeżdżał do szkołyfotografi robił zdjęcia całym klasom i grupkom dzieci,a pojakimś czasie na zebraniu klasowym rodzice te zdjęcia wy kupowali. 
Rok 1956. Podwórzeszkoły w Objeździe 
Na zdjęciuod lewej:Stefan Dąbrowski,nad nim EdekWilczyński,obok RysiekZaborowski,Marian Bartosiak; niżej TadeuszKostrubiec,w lewoKrystyna Paradowska,Celina Kukwa,Krysia Szulcówna (Źródło: domowearchiwum) 
Czerwiec 1956. Zakończenie roku szkolnego w SzkolePodstawowej w Objeździe 
W centrumw pozycji siedzącejkierownik szkoły i wychowawcaStanisław Wałęga. Wrzędzie odlewej stoją:Heniek Ebertowski, Gienia Kowalewska,Krysia Schulz,Edek Wilczyński,Bronia Ludwiczukówna, Celina Kukwa,Tadek Kostrubiec,Gienek Bireta. (Źródło: domowearchiwum) 
Przez lataszkoła mieściłasię wnieistniejącym już budynkuobok kościoła.Później, kiedy dzieci przybywało,a stary budynek był zaciasny, naukaodbywała się w kilku miejscach we wsi.Ostatnią siedzibą szkoły (od 1961 roku) był niszczejący budynek pałacowy, dawna siedziba Kutcherów. W dworskim parku były boiska i miejsca zabaw dladzieci i dorosłych. 
8 stycznia 1957r. opublikowanoUchwałę RadyMinistrów w sprawie organizacji szkół przysposobienia rolniczego. W Objeździe powstałataka szkoła,w której kolejne roczniki uczniówzdobywały wiedzęz nadzieją,że niebawempowstanie technikum rolnicze. Pierwsze roczniki rozpoczęłynaukę wroku 1961.Wśród gronapedagogicznego byli Dymitr Komanecki,Bożena Baranowska,Tadeusz Podskarbi,Zbigniew Obst i KazimierzRybak. Wlatach 1970-1972 szkoła zyskałastatus zasadniczejszkoły rolniczej. Uczniowie rekrutowalisię zokolicznych wsi,między innymi z Redwanek i Rowów. W 1972roku szkołęopuściło 16 absolwentów, których wychowawcą był 
Dymitr Komanecki. 
Studenci słupskiegoStudium Nauczycielskiego 0 kierunku rolniczym odbywali praktyki w ZSR w Objeździe,a uczniowie praktykowaliw miejscowym PGR.Szkoła zamknęła działalnośćw 1973,niestety, nadzieja na technikum okazała się płonna. Wśród absolwentów były Irena Kargul,Basia Szczypińska 1 Krysia Wilkoszówna. 
Nowa szkoła powstała w 1993 roku w jako wynik starań dyrektora i nauczycieli, mieszkańców wsi, współdziałania z dyrekcją ówczesnego PGR i władzami gminy, w tym z ówczesnym wójtem Tomaszem Wszółkowskim. W kolejnych latach oddawano do użytku kolejne segmenty zespołu budynków szkolnych.8 marca 2019roku wSzkole Podstawowej wObjeździe miałamiejsce uroczystość oficjalnego nadania szkole imienia oraz przyjęcia sztandaru.Szkoła -po przejściu długiej demokra
Pamiątka z VII klasy -tak podpisano to zdjęcie 
Na zdjęciu uczniowie-stoją dziewczęta: tycznej procedury -przyjęła imię Ludzi Morza 
Danka Włodarczyk zDębiny, Bronia Ludwiczukówna, i sztandar Szkoły Podstawowej im. Ludzi Morza
Gienia Kowalewska zObjazdy. Nakamieniach siedzą chłopcy: MarekZdunek i Heniek Ebertowski. 
wObjeździe.
(Źródło: domowearchiwum) 
Szkolny konkurs wObjeździe -rok nieznany 
W centrumpani BożenaSkowron-Baranowska, po lewej wII rzędzie RomanZub-bibliotekarz i DymitrKomanecki -kierownik Szkoły Przysposobienia Rolniczego;po prawej uczennicaSPR i uczniowie SPw Objeździe. (Źródło: domowearchiwum pani BożenyBaranowskiej) 
Uroczystość otwarcia nowego budynku szkoły w Objeździe 
Wójt GminyUstka-Tomasz Wszółkowski i CzesławaDługoszek,dyrektor szkoływ latach 1986-1991. (Źródło: domowearchiwum) 
-297
Przyjęcie weselne naZydlągu 
Młoda para: Leokadiai Mieczysław Zamościkowiepo lewej stronie,po prawej rodzinaSchulzów W drugim rzędziestoją: Irena i Stanisław Zamościkowie,Gerhard i Irena,dzieci Schulzów,Stanisława Janus. (Źródło: domowearchiwum) 
Na Zydlągu czyli Siedlung -Wobesde (Objazda -Kolonia) 
Krystyna -Christel -jest córką Adeline i Gustawa Schulzów, którzy osiedlili się w Wobesde-Siedlung (Objazda-Kolonia) w 1938 roku. W spisie miejscowości z 1932 roku okalających Wobesde wymienione są: Alte Muhle; Alte Ziegelei; Alter Sandkrug;Erlenhof;Louisenbusch;Neuer Sandkrug Niema Wobesde-Siedlung cowydaje się istotne w dochodzeniu ustalenia czasupowstania kolonii. 
Rok 1942. Budynek mieszkalny i stodoła na Zydlągu 
(Fotografie użyczoneprzez Christel Wendler) 
Osada położona jestmiędzy Objazdą (Wobesde)i Gąbinem (Gambin).W drodze z Objazdy przezZydląg do Gąbina mijamypas lasuz płynącą przezdrogę zmostkiem strugą Grabownicą.Dalej wśródpól przebiegaławąska szutrowa,dziś wylanaasfaltem, szosa do Gąbina obsadzona po obustronach klonami. Kiedyś jeździły nią wozy konne,przeganiano bydło napastwiska, rzadko przejechałsamochód-z zawrotną szybkością 40 km.Cztery gospodarstwa, cztery rodziny -żyły swoimi sprawami z dala ode wsi.Osada składała się zczterech identycznie posadowionych gospodarstw: murowanytynkowany dommieszkalny mieszczącypod wspólnym,krytym cementową dachówką naczółkowym dachem także oborę, oddzieloną od części mieszkalnej tzw.parnikiem, obszerną drewnianą stodołę z dachem zcementowej dachówki z przylepionym po prawej stronie wychodkiem i kurnik, który zamykał czworobok obszernego podwórza.Z boku, między oborą i stodołą urządzono gnojownik.Na przesłanych mi przezChristel zdjęciach z tego czasuwszystko: stan budynków,^/)/ teren bez nasadzeń i czas zasiedlenia domów wskazuje, że Siedlung w zachowanym kształcie powstałow połowie lat trzydziestychXX wieku.Podobny układ czterech gospodarstw znajduje się wGąbinie -Kolonii. 
Tak twierdzą ci, którzy objęli gospodarstwa w latach '30. Grunty rolne, łąki i pastwiska (łącznieok. 15ha dla jednegogospodarstwa) zostaływydzielone zmajątku Kutscheróww Objeździe iJiirgena-Werneravon Bandemera (1899-1939) wGąbinie 
Pozostaje jeszcze pytanie ozwiązek powstania kolonii z zasługami dla rozwoju Prus Wschodnich Wilhelma Kutschera, polityka urodzonego wWobesde w 187ć> roku,doktora praw,który ponaddziesięć powojennychlat (1923-1932) byłczłonkiem Urzędu ds. Rolnictwa (Deutschen Landwirtschafisrates) i w tym czasie wielokrotnie prywatnie i oficjalnie odwiedzał rodzinne strony,uczestnicząc w wielu uroczystościach w Wobesde. 
Według kroniki parafialnej pisanej przez kolejnych pastorów parafii Rowy na lata 1931-32 w Wobesde przypada prawdziwy boom budowlany: we wsi w miejscu dawnego ogrodu szparagowego,który starostwoodkupiło odwłaściciela zajazdu, powstałposterunek policji z mieszkaniem dla posterunkowego i stajnią dla jego konia. Powstały też nowe budynki mieszkalne dla robotników leśnych, a wiejska szkoła zyskała w nowywygląd: szczyt od stronykościoła
Dachówka Carl Westphal z rozbiórki budynku w Objeździe 
Carl Westphal był właścicielem trzech, później dwóch cegielni rozebrano i przedłużono budynek o trzy w niemieckimStolp w latach20. i 30. ubiegłego wieku.Największa jego 
metry. W wyniku przebudowy powstało
cegielnia znajdowała sięprzy dzisiejszej ulicy Grunwaldzkiej. (Źródło: domowearchiwum) przestronne, pięciopokojowe mieszkanie 
dla pierwszego nauczyciela, a także wybudowano wygodny pokój dla drugiego nauczyciela. Tym samym nasza miejscowość w tym roku otrzyma cztery nowe zagrody zapisał kronikarz... 
Jednak... 
Objazda (Wobesde) na mapie z 1891 r. 
(Źródło: Zbiory Kartograficzne i Reprografii CyfrowejWydziału Nauko ZiemiUMK wToruniu) 
Na czas powstania osadywskazują mapy zzasobów PracowniZbiorów Kartograficznych i Reprografii Cyfrowej Wydziału Nauk o Ziemi UMK w Toruniu. Na mapie oznaczonejrokiem wydania 1891 znajduje siętopograficzny układ gospodarstw Zydlągu44. Osady niema na wcześniejszej mapiez roku1889. Na szczegóły zapisane mamapach zwróciłmi uwagę student wydziałuhistorii Akademii Pomorskiej wSłupskuJakub Hadryś. 
Jednak... i ten trop nie jest pewny. Kuba skonsultował temat z dr Kacprem Pencarskim, kartografem,zastępcą Dyrektora Instytutu Historii i Politologii AP w Słupsku, który ustalił, że wprawdzie mapa została wykonana w 1891 roku, ale ten konkretny egzemplarz pochodzi z roku 1936, dokonano na nim aktualizacji pomiarów, niewykluczone, że przy okazji dodano nowo powstałe osady. 
Przedwojenni gospodarze w Siedlung Wobesde-. Meyer, Henke, Graske, którzy objęli gospodarstwa w połowie lat 30.XX wieku, z nadzieją na długie lata gospodarowania, opuścili je w latach 1946-1947. Dopiero w 1959 rokuna wyjazd zdecydowali się Schultzowie.Kiedy opuszczali wieś, gospodarstwo pozostawili w dzierżawiepotwierdzonej notarialnie. 
Podczas wojny w gospodar
tcn29*lul1941' 193 
stwach pracowali robotnicy przymu
^r. JJaa.302^0 
*<&*;•• Agą# £& sowi: Błażej Łyszcz,który po wojnie
.-mm® HH . ... osiedlił się wObjeździe, uSchulzów 
»oufd)cin 
obowiązki robotnika wykonywał
3 o h u..X. Ł' ^ 
Alfons Gryczkowski, u Heńków pracowała Stasia, która po wojnie 
Ł,: T""""1""" 
M 6cn
^ augcf>fri3 <B<,u»or[a9en zamieszkała w Ustce.
(^BauBef^rcibung, 3eidjnitrtgen nrib "Screcfjmmgtn) borgoftcHic «<muor(wbcn, Anbau an dar. Soheune. W1945 roku,kiedy wiadomo już 
Pozwolenie na budowę wWobesde dlaGustava Schultza z 1941 r. było, że wojna się kończy i zmieniają 
(Źródło: domowearchiwum) 
się granice państw, Wobesde-Siedlung było przystanią dla uciekinierów z Prus Wschodnich,gdzie najwcześniej ludność miejscowa doświadczyła okrucieństwsowieckiego wojska. W charakterze uciekinierki z Prus przez jakiś czasw Siedlung-Wobesde przebywała piękna Niemka,Relia, która zawróciław głowie panu Alfonsowi.Romans nie trwał długo,Relka wyjechała na Zachód,tam ułożyła sobie życie,a jej synpo latach został znanym politykiem. U Schulzów zatrzymał sięw charakterze pastuchaOtto z Karżcina. Natomiast syn Heńków,Fritz, urodzony w 1940roku był kaleką,urodził sięze stopą końsko-szpotawą, wadą polegającą na złożonej deformacji stóp. 
# * # 
Nawet w czas wojny toczyło się zwykłe życie:młodzi romansowali, rodziły się dzieci, codzienność wypełniona była pracą, planami, radościami i smutkami-W styczniu 1945roku doWobesde i Siedlung-Wobesdedocierały wiadomości o klęsce Niemiec.Zwycięski marszarmii sowieckiejzbliżał siędo nadmorskichmiejscowości. 8 marcaod strony Ustki(Stolpmunde) doObjazdy (Wobesde)weszły wojskasowieckie. Rozpoczął się nowy etap wojennych zniszczeń. 
Zaraz za zwycięską sowiecką armią szli szabrownicy. Szaber był jak chleb powszedni. Wywozili co się dało Rosjanie i Polacy. Oddana w 1913 roku kolej Gabel-KuhnhofStolpmunde podzarządem StolperKreisbahnen AG ztrasą przez Wobesde zostałapozbawiona stalowychszyn. Pozostały nasypy i resztki stacyjek,przez które wiedzie obecnierowerowy Szlak zwiniętych torów. Stal, urządzenia majątku, pojechały do ZSRR. 
A miało być inaczej. Ziemie Odzyskane mieli objąć osadnicy, repatriowani ze wschodu,w zamianza gospodarstwa,które pozostawilina Kresach.Wyprzedziły ich bandy szabrowników. Wywozili dosłownie wszystko: meble, maszyny,odzież, dywany, płytki kuchenne,piece... Pisały o tym gazety,a Jerzy Hoffman nakręcił 
o tym Prawo i pięść. Szabrownicy pozostawiali ograbione domy i gospodarstwa. Dopiero później w 1946 i 1947 przyjeżdżalirepatrianci i osadnicywojskowi, którzy jako wygnańcyze swojej ziemi,szukali miejsca do życia.Zastawali ograbione gospodarstwa,zastraszonych byłych właścicieli oczekującychna termin wyjazdu. Dawni i nowi mieszkańcy 
Zydlągu: Sobiescy,Turkowie, Zamościkowie przez jakiś czas mieszkali wspólnie z niemieckimi rodzinami.Pierwsi z ocalałym poszabrze dorobkiem życia,drudzy bez dobytku,często wspłowiałym wojskowym mundurze,zmajątkiem wtekturowej 
walizce, dosłownie bez niczego. Moja matka opowiada, że krowa z Polesia, którą dostała w ślubnym posagu, ratowała ich od biedy, a dawnych gospodarzy od głodu. Trwałhandel wymienny. Za masło, mleko, śmietanękupiła maszynę do szycia45, zegar, jakiś obraz, sprzęty kuchenne. Wyjeżdżający nie mogli zabrać wszystkiego, ale wierzyli, że wrócą. W domu i obejściu ukrywali naczynia i to,co wydawało im się cenne. Wdrewnianych skrzyniach zakopanych w ziemi próbowali ocalićporcelanę i kryształy. Wełniany dywan przybityna strychudo niewidocznejściany poddachem miałprzetrwać doich 
Maszyna do szyciauzyskana za masło,mleko i śmietanę 
Baer&Rempel była niemiecką firmą wBielefeld, która wiatach 1865-1958 produkowałamaszyny doszycia,od 1934roku jakospółka akcyjna pod firmą PboenixNdhmaschinen-AGBaer &Rempel. (Źródło: domowearchiwum) 
powrotu. Postępowali tak, by uchronić dobytek przez szabrownikami, ale wielu żyło nadzieją na rychłypowrót. Na Zydlągu podczas próbyszabru zginąłw wyniku strzelaniny amatorłatwego łupu.Pani Henke,którą moja matka,wówczas dziewiętnastolatka, podziwiała jako skrzętną i czystą gospodynię,wyjeżdżając pokazała,gdzie ukryte zostałydomoweskarby, które ocalałyprzed szabrownikami.Niestety, naczynia były potłuczone,a dywan posłużyłdo przykryciakopca z ziemniakami przed nadciagającym mrozem. 
Wobesde -Siedlung, nasz Zydląg jak powszechnie mówiono, zlipowym zagajnikiem pośrodku osady byłpiękny, cichy,idealny dla ludzi tęskniących za spokojnym życiem.Mimo topoczucie tymczasowościdługo kształtowało postawy wobeczastanych warunków.Spakowane walizki gotowe dodrogi były znakiem tamtychczasów. 
Tylko ziemia była niezmiennie cennym skarbem, rodziła plony i nadzieję. Na nic zdały się naciski na zakładanie spółdzielni produkcyjnej, gospodarze z Zydlągu i Objazdy niepoddali siępropagandzie,nawet wobecrestrykcyjnych podatków i tzw. dostaw obowiązkowych.Blisko gospodarstw rozpościerały się pola, las, niedaleko struga Grabownica pełna płotek, a nawet grubszej ryby.Było wszystko i wszystko się zmieniło.Dawny układ zabudowynie zachował się wżadnym z czterech gospodarstw. Nowiwłaściciele zmieniają funkcję zabudowań,dopasowują je do potrzeb gospodarstw agroturystycznych. 
Porzucony ewangelicki cmentarzw pobliżu Osieków Słupskichprzy trasie zwiniętychtorów 
(Źródło: domowearchiwum) 
(Cmentarz pod Osiekami Słupskimi) 
Na wzgórzu czworobok świerków wciąż straż trzyma i buki płoną choć rozpacz i gniew spłynęły pochyłym czasem a winy wybielały obmyte wleniwej strudze 
Jesień tu wlazła wporzucony cmentarz zapadłym dołem niepamięci roztrzaskanym krzyżem ramionami bluszczu pełznie obcy czas wieczny odpoczynek 
Ukradkiem przemyka sarna 
ptak spłoszony niebootwiera pies z podkulonym ogonem sięłasi do duchówodrzuconej przeszłości 
Obłaskawiam obecnością światłem znicza ziemię i nietrwałość istnienia jasnowłosą fraulein zhańbioną wojennym szałem przerażonego sołdata 
Śródpolną die Fruhmesse jesienną znak pokoju wśród ścierniska do nieba wznosi AniołPański 
aktem strzelistym kiełkującaozimina 
# # # 
Po latach rozmawiałam z moją starszą 
szkolną koleżanką spod Hanoweru, 
Christel: Gdy zaczęłam cokolwiek pojmować 
ze świata, on runął, nastąpiła wymiana ludności. 
Chodziłam do szkoły, ucząc się jednocześnie 
języka polskiego, bo w domu rozmawialiśmy 
po niemiecku. Kiedy skończyłam „podstawówkę', 
rodzice zdecydowali się wyjechać do RFN. 
Od nowa poznawałam „obcy" kraj, ludzi, 
obyczaje. Zamiast w cichym, sielskim Zydlągu 
obudziłam się w dużej gminnej wsi z centrum 
Rok 1956. Rodzina Schulzów w ogrodzie na ławeczce przed domem handlowym i religijnym okolicy. Od nowa: 
(Źródło: domowearchiwum) 
szkoła, nauka zawodu, poznawanie przyjaciół Zycie wypełniła praca i rodzina.Jednak teraz, gdy mam więcej czasu, coraz częściej wracam do wspomnień, do mojej pierwszej malej ojczyzny. 
Nareszcie możemy bez zbędnych emocji opowiadać o naszych rodzinach. Krystyna wspominaswoją matkę, Adelinę, której ród pochodził zeSchwarzwaldu, dziś słynnego z zegarówz kukułką.Rodzina była liczna,więc kiedyza sprawą carycy Katarzyny II (Ukaz Katarzyny Wielkiej z 1763) pojawiła się możliwość polepszenia doli,wyruszyli naWołyń.Osiedlili sięw powieciełuckim. Gwarancja wolności wyznania i 30 hektarów ziemi na rodzinę byłypokusą nie doodparcia. Powstawały całe wsie osadnikówniemieckich. Meliorowali pola, kopali rowy,użyźniali ziemięKiedy wybuchła I wojna światowa, Niemców wyrzucano z Wołynia siłą, bowiem car MikołajII obawiał się ich zdrady.Ostatecznie przemocżołnierzy bolszewickich spowodowała ucieczkę kolonistów do Królestwa Polskiego (Kongresówki), a stąd do Prus Wschodnich i Wielkopolski. Wtedy rodzina Adeliny osiedliła się wokolicach Żnina. 
Rodzina Gustawalegitymowała siępochodzeniem niderlandzkim.Przechowywane pieczołowiciedokumenty świadcząo wygnaniu wkońcu XVIwieku zHolandii z przyczyn religijnych. Osiedlilisię wmiejscowości Krojanke(dziś Krajenka,powiat złotowski). Wieśpo I rozbiorze znalazłasię wgranicach Prus.Na trasie rodzinnych wędrówekjest Ludwinów(na mapach od 1901 roku,w spisach z roku 1921 i 1933 jako kolonia), Chełm,wreszcie Lublin,a stamtądpowędrowali naMazury (dawnePrusy Wschodnie). Z wdzięcznością wspominają porucznika StanisławaSosabowskiego (później generała), w czasie I wojny światowej oficera wwojsku austriackim.Jego historia splotła się na krótko zlosem rodziny Schulzów Uratował ich od pewnej śmierci podczas bombardowania, kiedy w 1915 roku przez miasto szedł front, w wyniku którego Lublin zajęły wojska niemieckie i austro-węgierskie. Stanisław Sosabowski -żołnierz armii austriackiej w 1918 roku zdecydował się na wstąpienie do wojska polskiego, z rekomendacji gen. Stanisława Burhardta-Bukackiego. 1 listopada 1918 roku rozpoczął służbę w Wojsku Polskim jako kierownik komisji likwidacyjnej byłego generał gubernatorstwa austriackiego w Lublinie. Rodzina Schulzówdzięki pomocy oficera mogła opuścićmiasto. Nie było jednakpowrotu, ich dom był zniszczony.Wyjechali do Prus Wschodnich. W drodze,w Brześciu,zmarła babcia Gustawa,pochowano ją w masowym grobie.Dopiero niedawno odnalezionomiejsce pochówku. 
Chrzest najmłodszego dzieckaHeleny iJózefa Wilkoszów 
Rodzina Wilkoszto gospodarzez Zydląguod 1959roku. AnnaWilkosz i jejsyn Tomaszodkupili gospodarstwood GustawaSchulza. Na zdjęciu odlewej siedzi Emilia Zamościkowa-matka Józefa, z wnukiem na kolanach, stoją: Jan Krasoń z Czystej -syn Anny Wilkosz zpierwszego małżeństwa,dalej stoją Wiktoria i JózefZamościkowie, mężczyzna,którego nie znam,pod oknem Zenia i Tomasz Wilkoszowie.Siedzą od lewej-Józef Wilkosz,jego żona Helena zmaleńkim Piotrusiem,długo wyczekiwanym synkiem, Adam i Regina Turek,Anna Wilkosz,kobieta, którejnie znami StanisławaJanus zObjazdy. (Źródło: domowearchiwum) 
Gustaw i Adelina poznali się na weselu kolegi Gustawa w Wenecji -wsi 
w powiecie Żnin. Pobrali się w 1934 roku. W 1938 osiedlili się w Wobesde-Siedlung. 
Krystyna opowiada mi rodzinną historię, którą kończy powiedzeniem: 
Gdy człowiek przykłada rękę do pracy, pan Bóg mu błogosławi. Tak było z moją rodziną, 
wszędzie musieli zaczynać odpoczątku. 
Jej ojciecwrócił dodomuwiosnąw 1946 "[.Szedłpieszo z niewoli z lagru w Bydgoszczy, 
gdzie przeżył tyfus, spuchnięty do pasa. Do jesieni leżał chory. Mama doglądała ojca, nas 
trójki dzieci i obrabiaiagospodarkę-wspomina Krystyna. To byltrudny czas, dom bylpełen 
ludzi wypędzonych, szukających schronienia. Wielu wierzyło, że Niemcy powrócą. W tym 
czasie zachorowałam na zapalenie płuc, a wyzdrowiałam dzięki pomocy rosyjskiego lekarza -oficera. Takie to były czasy. Prości ludziezawsze znajdowali wspólny język-dodaje. 
W tym czasie wyjeżdżali Meyerowie.Henkowie, Graske.Szchulzowie zdecy
dowali się pozostać. W opuszczonych gospodarstwach zamieszkali nowi sąsiedzi, 
przybysze zzaBuga-jesienią 1946roku dopieroco zdemobilizowanyżołnierz Adam 
Turek zżoną, jegokuzynJózef Zamościk orazrodzina Sobieskich.Ci gospodarzyli 
niedługo. Ponich gospodarstwo objęli Korzebowie,aż wreszcie wpóźnych latach '50 
Wilkoszowie -dwaj bracia Tomasz, który objął jako dzierżawca na mocy umowy 
notarialnej gospodarstwo poSchulzach i Józef-na gospodarstwie po Korzebach. 
Rodzina Wilkoszów-właścicieli gospodarstwa na Zydlągu od 1959 r. 
(Źródło: domowearchiwum) 
kwiaty trawy fiolety 
lato przychodzi fioletem dzikiej wyki naodłogach rechotem żab wbajorze zapachem strąków rzepaku słodyczą dojrzewających czereśni 
odpływają pierzaste główki przekwitłych mleczy pobrzękuje już kosa oklepywana młotkiem na babce 
kwiaty trawy fiolety zatrzymam między białymi kartkami okraszę zapachem lipy i wspomnieniami 
# * * 
Mała osada rządzi się swoimi prawami. Wszyscy byli sobie bliscy pracowali obok siebie,pomagali sobie i razem świętowali. Każda uroczystośćmiała rodzinny charakter. Tak było na Zydlągu, gdzie w ostatnim czasieswoje letniska urządzili, zwabieni sielską atmosferą,nowi wakacyjni mieszkańcy-zMilanówka Marek Aksentowicz i zeŚcinawy-Siwakowie.Inni goście przyjeżdżają na wczasyw agroturystyce. Nazwa Objazda-Kolonia używana jest jedynie woficjalnych pismach, naco dzień mieszkańcy osady i okolicznych wsimówią po prostu:jadę naZydląg. 
Maj na Zydlągu 
płyną obłoki w łąkowej strudze pachnie czeremcha aż po zawrót głowy cyranka trajkotka wyprowadziłamałe odfruną niebawem w dorosłość jakaś myśl natrętna budzi uczucie niedopełnienia wypełniam czas zielenią nasycam sadzonki pomidorów wiążęsznurami porę soczystegomiąższu z nieuchronnym w odwiecznyrytm wpisuję własneimię bez żadnej nadziei stąd to uczucie niedopełnienia? ze skrawków odprysków słów powszednich składam dzień jak co dzień nocą na płachcie niebakreślę znaki obecności powierzam księżycowi krótkie pustesny stąd to uczucieniedopełnienia? maj bezczelny harcuje nocą wśród łąk 
Z końca świata 
wszędzie było blisko z naszego domu z pastwisk nadGrabownicą gdzie bosymi stopami płoszyliśmy pijawki kijanki i wodne ptaki 
gwiazdy kradliśmy garściami wprost z nieba koniom grzywy spłataliśmy w warkocze odkrywaliśmy smak winai grzechu pekaesem jechaliśmy w wielki świat 
wszędzie było blisko wszystko możliwe 
bobry i olchy przejęły pastwiska zatrzasnęliśmy za sobą drzwi pragnień wolni niemi samotni bezbronni ciągle wdrodze z końca do końca świata 
przytulamy twardy dyskkomputera zamiast imion mamy nicki piny loginy coraz nam dalej do domudo siebie 
Objazda-Kolonia, nazywana Zydlągiem Stare lipy i zagroda agroturystyczna 
(Źródło: domowearchiwum) 
Starość 
Pyta: „ktoprzyszedł" i wychyla głowę patrzy niewidzącymi oczami nasłuchuje ale ani głos ani zarys sylwetki nie dają odpowiedzi 
Jej droga nadrugą stronę trwa idzie samotnie podpiera się różańcem ale co toza oparcie gdy tyłko palcewyczuwają różane paciorki przywiezione niegdyś z Rzymu 
Siadam obok dotykam jej dłoni w tym geścieodnajdujemy dawne słowa wypowiedziane i przemilczane nie trzeba nicwięcej jej ręce wciąż tak samoserdeczne 
Lipiec 2022. Dziewiędziesięioczteroletnia ReginaTurek z Zydlągu 
z wnuczką Magdaleną mieszkającą wMelbourne w Australii (Źródło: domowearchiwum) 
-312
Czym żyje prowincja? O książce prof. Zygmunta Szultki: 
Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX wieku 
Krzysztof Varga,kurator programu literackiego Bitwa o Literaturę,nadał jednemu z cyklów tytułPisarze światowi, pisarze prowincjonalni (rok 2015) opatrując go komentarzem: Jakie strategie przyjmują dziśpisarze, aby nie tylko zaistnieć, ale też utrzymać się na fali zainteresowania w realiach zacieklej konkurencji? Literatura stała się po prostu gałęzią przemysłu, czy też uchroniła swoją niezależność? Czy pisarz może sobie jeszcze pozwolić na to, aby stać z boku, być niewidocznym, w pewnym sensie nieistniejącym, jak chciał Flaubert, pisarzem, za którego ma mówić wyłącznie dzieło? Czy też musi działać według strategii marketingowych i wciąż podgrzewać zainteresowanie nawet bardziej sobą niż swoim dziełem? i czy różni się czymś los pisarza z Olsztyna albo Lublina od losu pisarza z Warszawy czy Krakowa? 
Właściwie trzeba by zacząć od wyjaśnienia pojęcia prowincja, ponieważ, jak często dzieje się w języku, znaczenie słów się zmienia. Kiedyś, historycznie, prowincja oznaczała jednostkę administracyjną tworzoną na podbitych przez rzymian terenach. Do dziśpojęcie funkcjonujew administracji kościelnej i oznacza obszar kilkudiecezji podległych prowincjałowi lub teżw niektórych państwach jest nazwą jednostki administracyjnej.Najczęściej jednak w języku potocznym używamy pojęcia prowincja nazywając tereny odległe odstolicy lubwiększych ośrodkówalbo lekceważąco mówimy tak o obszarach zapóźnionych cywilizacyjnie bądź kulturowo, iich mieszkańcach.Brakuje tujeszcze innych znaczeń. Prowincja to też rodzaj myślenia,postawy, niezależnie odmiejsca zamieszkania.Naprzeciwległym biegunie prowincja będzie obszarem poszukiwań kulturowychi aksjologicznych, jakdziało się w literaturze,czego przykładów można szukać w twórczości od Kochanowskiego, Karpińskiego,Mickiewicza, Wyspiańskiego i wieluinnych znamienitych twórców. 
Kiedy przyjrzymy się biografiom wielkich, uznanych i znanych pisarzy, naukowców dawnych i współczesnych okaże się, że oryginalność myślenia,talent, pracowitość niemają nic wspólnego z miejscem zamieszkania.Owa przysłowiowa prowincjonalność możeokazać sięatutem,wzbogaceniem warsztatu,poszerzeniem horyzontu rozległą przestrzenią tematów,skarbnicą wartości i odkrywanych historii. 
Być może, jest to okazja, żeby zauważyć, jak punkt, w którym urodziliśmy się, separuje nas odpoglądów gdzie indziej przyjętych. Najbardziej nawet zamierzchłe tragedie mają wielką trwałość, bo żyją w przysłowiu, w pieśni ludowej, w podaniu przekazywanym z ust do ust i później stanowią gotowy materiał literatury. -pisał Czesław Miłosz w Rodzinnej Europie, którą,zdaniem Marii Dąbrowskiej, można traktować jakoodpowiednik Pana Tadeusza wewspółczesnej literaturze.Dzisiejszy czytelnik odnajdzie zmitologizowane obrazy Kresów w powieściach Floriana Czarnyszewicza (Nadberezyńcy), Czesława Miłosza (.Dolina Issy) i innych. Przemysław Czapliński w Kresowych narracjach pisze, że publikacje te odkrywały najważniejsze i najwartościowsze tradycje polskiej literatury powojennej-literaturę małychojczyzn.Tak, zdaniem cytowanego autora, rodził się i funkcjonuje mit Kresów, arkadia i piekło, mała ojczyzna i źródło wielkich nacjonalizmów. Autor przypominateż rolę filmu Sami swoi Sylwestra Chęcińskiego, który oswajał traumę wysiedlenia ponad dwóch milionówludzi niosących swoje kresowe, prowincjonalne historie.Jednocześnie jest to opowieść o zasiedlaniu ziem zachodnich, budowania ojczyzny nie tam, gdzie jej miejsce wyznaczała pokoleniowa pamięć, ale tam, gdzie odnajdowali się dawni sąsiedzi.Powstawały enklawy swoich, plemieńców, ziomków,kumotrów-hermetyczne i wrogiewobec zastanegodziedzictwa materialnego (zabudowania, maszyny, infrastruktura),dziedzictwa kulturowego, jak dawnepomniki,cmentarze; dziedzictwa językowego zamkniętegow nazwach miejscowości oraz dziedzictwa religijnego.Przybysze najczęściej byli katolikami na terenach, gdziedominujący był obcy obrządek ewangelicki. Poza tym żywa była pamięć zbrodni i krzywd niemieckiego nazizmu. 
Michał Głowińskiw Czarnych sezona,ch opowiedział o osobistym widzeniu i odczuwaniu spowodowanym traumą wojennych przeżyć: Tym, który budził strach i stał sięwcieleniem zbrodni, bylNiemiec, Niemiecw mundurze.Oczywiście, to doświadczenie żydowskiego dziecka.Jednak w powszechnej świadomości niechęć,rodzaj poczucia dziejowejsprawiedliwości rodziły wrogość wobeczastanej rzeczywistości, szczególnie na tzw. ziemiach odzyskanych. 
Na zachodzie Polski po 1945 roku społeczeństwo składało się z przybyszy z rozmaitych okolic przedwojennej Polski, mających za sobą odmienne doświadczenia. Celem polityki edukacyjnej i kulturalnej było zacieranie odmienności, szybka polonizacja ziem zachodnich, co prowa
Zygmunt Szultka 
dziło do przymusoweji skutecznej unifikacji społeczeństwa.Zwalczano symbole,zwłaszcza symbole SZKOŁY 
z polskim językiem nauczania
mniejszości narodowych, jak kresowiaków i np. 
w synodzie słupskim Ukraińców, przymusowo przesiedlonych w ramach od reformacji do początku XIX wieku akcji Wisła,których zzałożenia osiedlano w rozproszeniu. Tereny ziemi słupskiej są przykładem tych procesów. Tym bardziej niestosowne były symbole niemieckości, których konsekwentnie się pozbywano. Zmiany onomastyczne były koniecznością administracyjną. Jednak nowa administracja 
Okładka książkiprof. ZygmuntaSzultki pt.Szkoły przyzwalała również na zacieranie śladów niemieckości. z polskimjęzykiem nauczaniaw synodzie słupskim 
-od reformacji do początku XIX wieku 
Dewastowano cmentarzei pomniki, niktspecjalnie (Źródło: domowearchiwum) nie troszczył sięo zastane dziedzictwo materialne. 
Leszek Wołousik w Wysokich Obcasach (26.01.2002) opublikował taką anegdotę z rozmowy zLisawetą von Zitzewitz: 
Wlatach'70 na Pomorzu zniszczono niemieckie cmentarze, ale zarówno odwiedzający Heimat -to słowo oznacza „małą ojczyznę" -Niemcy, jak i żyjący tu Polacy pamiętają, gdzie one były. Dziś ustawia się tablice z napisami po polsku i po niemiecku, zbiera resztki nagrobków. Wczasach niemieckich były w Kulicach dwa cmentarze, z których przetrwało tylko kilka płyt. Zgromadziliśmyje przy kościele, ktoś jednak zabrał jedną z nich. Wkrótce dowiedziałam się, że jest u kamieniarza. Z administratorem i kucharką pojechaliśmy tam i bez kłopotówją odzyskaliśmy. Do niedawna nie do pomyślenia -Niemka i dwoje Polaków odzyskują u Polaka niemiecki nagrobek. Tych dwoje Polaków ija uważaliśmy po prostu, że ten kamień powinien wrócić tam, gdziego położono. 
W Objeździetuż powojnie niezniszczono wprawdzieunikatowego pomnika żołnierzy poległych w I wojnie światowej wkształcie ławy wotywnej,ale zaprawą cementową zatarto napisy. Dopiero teraz,po przeszło 70 latach pomnik odrestaurowano i odsłonięto uniwersalne biblijne przesłanie:Niemand hatgrófiere Liebe denn die dass er sein Leben fur die Seinen lasse (Nikt nie ma większej miłości jak ten, który swoje życie dla bliskich ofiaruje) i Den Gefallenen zur Ehre, der Nachwelt zur Lehre(Poległym kuchwale,potomnym kunauce). Niestety,po obudawnych cmentarzach: przykościelnym i wiejskim pozostałytylko nieliczneślady. Podobniepo innych wiejskich cmentarzach ewangelickich,które były w każdej wsi. 
Długo trwało wszechobecne poczucie tymczasowości,wobec niezałatwionych spraw politycznych,w tym sprawy granic. Polityka mieszała się z historią. Zamiast rzetelnych publikacji o ziemiach poniemieckich pisano, że są to prastare ziemie polskie, że zostały one w przeszłości podbite przez militarystów i imperialistów niemieckich oraz że wracają one do macierzy. Pisano o sprawiedliwości dziejowej. Niekiedy pisano też o tym, że ziemie te nadalbyły etnicznie polskie. Tymczasem Niemców mieszkało na nich 8, a Polaków 1,1 min osób. W celu uwiarygodnienia angażowano naukowców: archeologów, językoznawców, historyków i etnologów, którzy dowodzili, iż są to ziemie historycznie i etnicznie polskiei6. 
Za punkt zwrotny w stosunkach polsko-niemieckich można uznać orędzie arcybiskupa Bolesława Kominka znane jako list biskupów polskich do biskupów niemieckich. Krok pokroku następowałanormalizacja i pewnośćdrugiego pokolenia, że jest u siebie,mimo odnajdywanych śladówobcej przeszłości. 
-Jeśli dzisiejsi mieszkańcy chcą z tą ziemią współistnieć, muszą znać jej dzieje uważa Bogdan Twardochleb, dziennikarz zeSzczecina.-Do niedawna odrzucaliśmy dużą część historii. Były dziejePomorza czasów Mieszkał, Chrobrego iKrzywoustego. Potem, aż do roku 1945, wielka dziura, na dnie której pojawiała się czasemjakaś słowiańska postać, Kazko Słupski przy Kazimierzu Wielkim czy księżna AnnaJagiellonkajako żona księcia Bogusława X. Historia „dziurawa'jest historią skłamaną. Nie można mówić o przeszłości Pomorza Zachodniego bez Bismarcka, ten ród jest wpisany w dzieje Pomorza. 
Poznać,znaczy zrozumieć.Nie da siępoznawać historii pełnej dziur i niedomówień, widzianej z jednej perspektywy.Kilkadziesiąt lat powojnie zaczynasię mówić 
o pochodzeniurodzin, powstają wspomnienia ze stron ojczystych,chociaż odległość czasowa sprzyjaich mitologizowaniu.Powstają też rzetelne,polskojęzyczne,mimo że cząstkowe prace historyczne,dające obraz historii ziem zachodnich o skomplikowanej historii,w której splatają się wątki niemieckie,kaszubskie, polskie, rzadziej żydowski. Przez lataprowincjonalna Polska broniła sięsama, zachowując przeniesione w rodzinach poczucie tożsamości,różnorodność kulturową,a jednocześnie budując poczucie wspólnotyw miejscach obcych powojennego przymusowegoosiedlenia. 
-316
Przypominam zarys tej historii jako tło do kilku uwag do najnowszej publikacji Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX wieku prof. ZygmuntaSzultki (Słupsk 2018). Uważam tę publikację,podobnie jak wcześniejsze prace prof. Szultki i innych podejmujących problematykę historycznąpomorskiej prowincji za niezwyklecenne.Te dawnedzieje tylko pozornienie mają punktówstycznych zewspółczesnością. Historiamoże być zapisana wdokumentach,ale niosą ją przemiany języka utrwalone wdawnych piosenkach i modlitwach, pamiątki kultury materialnej,domowe fotografie i opowieści. Pracowałam przez jakiś czas w Gardnie Wielkiej i Smołdzinie i wtedy właśnie odkryłam, że szosa ze Słupska do Smołdzinaprzez Gąbino jest rodzajem granicy między dwomatypami kultury:morza wkierunku Rowówi jeziora wkierunku Kluk. 
JfeyłptpimirbgZ&trifrn$Mjji©^Jinfrrafjngrnmotp ^ "ęirtnjafjRgfn V :0Kmmnt
CjtBrjjjjfiOTp 
doptmuĄi 
Odręczna schematyczna mapa powiatu słupskiego 
(Źródło: LudwigBóttger: DieBau-undRegierungs-Kunstdenkmaler desRegierungs -BezikrsKóslin, Heft4, KreisStolp 1894) 
Moje spostrzeżenia potwierdziła podczas panelu zorganizowanego przez Kaszubski Uniwersytet Ludowy na temat Budowanie tożsamości -co i jak się zmienia na Pomorzu? Gabryela Włodarska z Muzeum Wsi Słowińskiej w Klukach,kiedy mówiła o konfliktach i trudnej asymilacji powojennej. Zmiany świadomości nie zachodzą szybko, a tożsamość budowana jest przez pokolenia. Po lekturzeksiążki prof.Szultki zastanawiamsię nadnazwą MuzeumWsi Słowińskiej w Klukach, przyjętą w czasie powstawaniamuzeum wiatach 60 ubiegłego wiekuzgodnie ze stanem ówczesnych badań. Autor publikacji Szkoły z polskim językiem... podważa wcześniejsze ustalenia: (...) w dotychczasowej literaturze, zwłaszcza w badaniach leksykografów, na których ustaleniachfatalnie zaciążyło bezkrytyczne podejście do przekazów Aleksandra Hilferdinga (lub raczej poglądów Floriana Ceynowy), które za rzetelne i w pełni 
naukowe uznane być nie mogą, chociaż stały się podstawą teorii tzw. Słowińców. 
W przypisach prof Szultka przywołuje nazwiska gdańskich językoznawców, w tym Jerzego Tredera, opowiadających się za teorią rosyjskiego slawisty i jego przewodnika Kaszuby Floriana Ceynowy. Za bardziej wiarygodne uznaje wypowiedzi miejscowych pastorów,w tymMichała Pontanusa(.Mostnika), który nie określał nazwy miejscowej ludności, natomiast jej język nazywał słowięskim, sławięskim lub wendisch. 
Książka Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX wieku skłania mnie do zadania i innych pytań do stawianych przez prof.Szultkę tez, zzastrzeżeniem, że nie jestem historykiem, a moje uwagi przedkładam z punktu widzenia zwykłego czytelnika, najczęściej ignoranta. 
Jak zawszeksiążkę zaczynam czytać odkońca. W spisietreści najbardziej zainteresował mnie rozdział Parafialna sieć szkół z polskim/kaszubskim językiem nauczania, z opisem historiiszkół dziewiętnastu parafii.Wrócę tu za chwilę. 
Tymczasem przeglądam bibliografię spisaną na 23 stronach! Imponująca! Policzyłam: 518 pozycji bez źródeł rękopiśmiennych,w tym 163 publikacje polskojęzyczne, z tego66 prac autora,Zygmunta Szultki.Nie mogęzostawić tej informacji bez komentarza. Publikacje polskojęzyczne pojawiają sięgłównie od późnych lat60. ubiegłego wieku, najwięcejw latach ostatnich.Czy ma to związek z powstaniem w roku1969 i rozwojem wnastępnych latach wSłupsku wyższej uczelni? Wyjątkową pozycję stanowi dostępne wwersji zdigitalizowanej dzieło Abrahama Szkulteta 
Postilla Kościelna to jest Wykład Ewangełij niedzielnych przez cały Rok. 
-318
* * * 
Jak to się stało,że przez wieki polscy badacze,poszukiwacze historycznych smaczków nie dostrzegali potrzeby podejmowania spraw Polaków/Kaszubów (?) na Pomorzu? Czyto tylko pomijanieprowincjonalnej problematyki,skoro w tym czasie powstają praceautorów niemieckich,a winnych, polskichdzielnicach, kwitnie literatura i piśmiennictwohistoryczne wjęzyku polskim.Myślę,że przyczynajest inna. Powtórzę za szczecińskim dziennikarzem Bogdanem Twardochlebem: Do niedawna odrzucaliśmy dużą część historii.Były dzieje Pomorza czasówMieszka I, Chrobrego i Krzywoustego. Potem, aż do roku 1945, wielka dziura.Czy taka jest przyczyna? Ścieranie się żywiołów polskiego i niemieckiego trwałood wieków,skoro arcybiskupJakubŚwinka, zwołał 6stycznia 1285w Łęczycy synod,a podczasswoich rządówwalczył o jedność polskiego kościoła i opór przedrosnącym w siłę żywiołem niemieckim. 
Profesor Zygmunt Szultka w rozdziale Pierwsze kaszubskie/polskie szkoły 
na wsi zauważa, że rozwój szkolnictwa w dużym stopniu zależał od życia kościelnego, 
co wydaje się oczywiste, a procesy powoływania szkól,po tym roku (1535) na skutek delegalizacji 
Kościoła katolickiego i proklamacji luteranizmu za religię państwową uległy gwałtownemu 
przyspieszeniu. 
W książce Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim 
od reformacji do początku XIX wieku profesor Zygmunt Szultka pisze o przemil
czanym przez dotychczasowych badaczy 14-stronicowym memoriale czterech sług kościel
nych i kapelana, z którego wynika, że rok 1590 kończy proces formowania struktur 
organizacyjnych nowego Kościoła na mieszanym językowo kaszubsko-niemieckim obszarze 
językowym na wschód od Góry Chełmskiej. Mimo tojęzyk kaszubski został formalnie zalega
lizowany w Kościele na Pomorzu Zachodnim dopiero w 1735 roku, czyli dokładnie dwieście 
lat po proklamowaniu reformacji. 
Imponująca jest wiedza badacza, który na ponad 450 stronach przywołuje drobiazgowe przykłady z różnych miejscowości Pomorza, wspomina nazwiska pastorów, dekretyksiążęce itp. 
Szczegółowa kwerenda prowadzi autora do wniosku,że w polowie XVII wieku zachodnia granica zasięgu kaszubszczyzny przesunęła się z liniiJamno -Unieść -Dębina 
-źródła Drawy na linię Objazda -około 10 km na wschód od linii Sławno -Tychowo Żukowo -Osowo-Żydowo -Polanów -granica Polski*1. 
# * * 
Przydałaby się mapa! Októrej Dębinie pisze profesor? Nie bardzo rozumiem jakie zmiany mogły zajść między Dębiną i Objazdą, dwiema wsiami odległymi 
o 3km, tym bardziej,że obie wsie należały do jednej parafii z siedzibą w Rowach. W innymmiejscu wrozdziale II Kryzys, jego przezwyciężenie i rozwój szkól na wsi od polowy XVII wieku do polowy XVIII wieku autor pisze: Piszący te słowa przed ćwierćwieczem doszedł do wniosku, że po wojnie trzydziestoletniej zachodnia 
granica zasięgu języka kaszubskiego przebiegała od Rowów przez Objazdę -Bruskowo Wielkie -Sycewice -Tychowo -Żukowo -Osowo-Przytocko -Żydowo -Drzewiany dogranicy z Polską, (str.121) 
Znów prośbao mapy i wyjaśnienie: połowa XVII wieku to właśnieczas zakończenia wojny trzydziestoletniej (1618-1648).Jak zatem naprawdę było? 
Słuszne natomiast tezy o nakładaniu się języków polskiego i kaszubskiego odnaleźć możnarównież wpracach gdańskich językoznawców,m.in. prof.Huberta Górnowicza, a Hanna Makurat, badając Wpływy składniowe gwar kaszubskich na lokalną mówioną polszczyznę, stwierdza: 
Różnice między kaszubskim i polskim systemem syntaktycznym nie są duże, co wiąże się z przynależnością obu tychjęzyków do zachodnioslowiańskiejgrupyjęzykowej, a także z ich bliskością terytorialną. Ze względu na brak odpowiednich zabytków językowych trudnojednoznacznie opisać, jaki bylpierwotnie kształt kaszubskiej syntaksy, nieulega jednak wątpliwości, że od wieków mieliśmy do czynienia ze znaczącym wpływem polskiego systemu syntaktycznego na składnię kaszubską, co wynikało z kontaktów ludności kaszubskiej z osobamipolskojęzycznymi, a w późniejszym okresie -również z polskojęzycznej edukacji w szkołach oraz używania języka polskiego w Kościele. 
Prof. Szultka pisze o nie zawsze respektowanych dekretach nakazujących zatrudnianie wwiejskich szkołach/kościołach duchownych znających język polski/ kaszubski ze względu na zamieszkującą te tereny ludność oraz wpływie jaki na zachowanie tożsamościprzez ludność kaszubską oraz trwania języka polskiego w kościolach/szkolach elementarnych miał proces zrastania prawie całej od pokoleń związanej z ziemią słupską szlachty z pruskim korpusem oficerskim (...). 
W wielumiejscach pracy profesorSzultka skarżysię na brak źródeł i niski stan badań, który utrudnia przedstawienie rozwojuszkolnictwa wiejskiegona Pomorzu pruskim wpierwszej połowieXVIII wieku(czas wojen północnej i siedmioletniej). 
Z tej przyczyny,jak myślę,stawiane tezyopatrywane są częstozastrzeżeniami typu: 
ustalenie (...) wpraktycejest niemożliwe, nie wiemy od kiedy,nie ma pewności,przypuszczalnie, niejest sprawą jasną i krytycznymi uwagami: poglądy ostatnich badaczy są w większym stopniu życzeniową wizją niż krytyczną analizą źródeł-, R. Gaziński (...) przyozdobił wianuszkiem pozamerytorycznych życzeń, itp. 
Interesujący wątekstanowi rozróżnieniemiędzy Wendami i Kaszubami: Tomasz Kantzow, który znalstosunki językoweSłupska i okolicz autopsji, około 1540 roku ludność słowiańską PomorzaZachodniego dzieliłna mieszkających w pasie nadmorskim Wendów i żyjących w głębi lądu Kaszubów. 
Owi „ Wendowie to „Słowianie", zaś ich język „slowięski" czy „slawięski"jest synonimem „wendyjskiego\ czyli słowiańskiego. 
No dobrze,a cozrobić zpóźniejszą nazwą Słowińcy,tematem,którym zajmował się m.inJerzy Treder? Czymimo wszystko jej funkcjonowanie jest uprawnione? Wnoszę, że praca profesora Szultki będzie zaczynem poszukiwań,ożywienia badań i dyskusji o historii pomorskiej prowincji. 
Mnie interesują szczególnie rozdziały Parafialna sieć szkół z polskim/ kaszubskim językiem nauczania oraz Źródła dotyczące szkól na wsi zpolskim/ kaszubskim językiem nauczania w synodzie słupskim.Z wypiekami na twarzy czytałam barwnie napisaną historię rowskiej parafii, inkrustowaną anegdotkami i ciekawostkami. Mimosłabej znajomości językaniemieckiego ślęczęnad pisanymi po niemiecku dokumentami dotyczącymi Rowówi Objazdy. To dla mnie gratka przeczytać informacjępastora zRowów z1717 rokuczy fragmentprotokołu Paula Szcharnowske o szkole wObjeździe. 
Cieszę się, że książkę mam na własność, bo nie jest to lektura na jeden raz. Z pewnością będę po nią sięgać przy różnychokazjach. Dzięki takim publikacjom życie na prowincji jest ekscytujące,podobne odkrywaniu nieznanych lądów. 
Rok 2017. Spotkanie z Grenlandią w Słupsku 
Norbert Pokorski naspotkaniu wHerbaciarni w Spichlerzu nad Słupią wSłupsku opowiada oswoich podróżach. (Źródło: domowearchiwum) 
Grenlandia, mój drugi dom 
Na Grenlandii w rejonie Thule spędziłem niemal siedem miesięcy. Sporą część czasu mieszkałem w Qaanaaq. Poznałem mnóstwo ludzi oraz ich rodzinne historie. Delektowałem się mattak'iem. Tam jest mój drugi dom. Do zobaczenia, panowie. Takuss. 
Mieszka od dzieciństwa w Objeździe, tuskończył szkołę podstawową,dalsze 
nauki pobierał wSłupsku, Gdańsku i Poznaniu, ale dom rodzinny,a teraz i własny ma w naszej wsi. Przy domu na maszcie przez cały rok powiewają dwie flagi: białoczerwona i drugateż złożonaz pasów białego i czerwonego z umieszczoną na nich w środku dużą tarczą czerwono-białą, symbolizującą wschód słońca do połowy 
zanurzonego i odbijającego się wmorzu. 
Taka flaga została przyjętaprzez mieszkańców Grenlandiiw 1985roku i nazywana jest Erfalasorput,co znaczynasza flaga. Mimo że wyspa powiązanajest prawniei politycznie z Danią, ostatni rdzenni Inuici, mieszkańcy wyspy, żyją jeszcze według dawnych praw, conie znaczy,że europejskacywilizacja niekusi ich łatwiejszym życiem mimo związanych z tym problemów. 
Kiedy NorbertPokorski rozbija swój namiotpolarnika wpółnocno-zachodniej Grenlandii wQaanaaq (Thule), jednejz najdalejna północpołożonych miejscowości świata i jeszcze dalej na północ,w oddalonejo około5-6dni marszu(56 km) osadzie Siorapaluk, gdzie wostatnim czasie mieszka garstka,około dwudziestu Inuitów, zawiesza biało-czerwoną flagę. Mieszkańcy Siorapaluk to ostatni polarni myśliwi w skórzanych tradycyjnych ubraniach, wykorzystują psie wachlarzowe zaprzęgi i polują harpunami, jak ich przodkowie. Norbert Pokorski dotarł doSiorapaluk w 2011,2013i podczas ostatniej siedmiomiesięcznej wyprawy w2017 roku. 
Norbert nie zapomina, kim jest ani komu powinien podziękować za naukę, której nie wynosi się ze szkoły. Z wdzięcznością wspomina Wojtka Moskala i Marcina Węsławskiego z Arctic Ecology Group, którzy nauczyli go, co to znaczy być polarnikiem. 
-323
Wojtek Moskal z trzema kompanami w2000 roku przeszedł trasę z Wyspy Ellesmerea przez Basen Kanea doQaanaaq. To była pierwsza wyprawa, która przeszła tę drogę na nartach, a nie jechała psimi zaprzęgami, i ostatnia wyprawa, która to zrobiła. Tam mało kto chodzi, teren prawie nie eksplorowany. Wojtek Moskal w ogólejest pionierem w robieniu dziwnych rzeczy. To człowiek, który lód wyssał z mlekiem matki. Guru polarny. 
To jednak tylko teoria. By zdobyćdoświadczenie,samemu trzeba poczuć smak lodu. W1998 Norbert wyprawił się sam na Spitsbergen. Miał ambitny plan: Trawers z północy na południe. 1100 kilometrów zrobić. Wyszedłem z Longyearbyen. Nie mogłem rozstawić namiotu, nie potrafiłem kuchenki rozpalić. Dwa dni posiedziałem w tych lodach i stwierdziłem: „ Chłopie, co ty tutaj robisz?!". Podwinąłem ogon podsiebie i uciekłem stamtąd. Zwyczajnie nieporadziłem sobie. Musiałem sięjeszcze sporo uczyć... Najpierww Polsce. Bieszczady, Karkonosze, potem finanse i odpowiedni sprzęt. Na wszystko trzeba zapracować: Wszystkie wyprawy robię za swoje pieniądze. Nie mam żadnych sponsorów. Każdą wyprawęfinansuję z własnej kieszeni, a to kosztuje. (...)Jestem zwykłym, przeciętnym obywatelem, który zarabia średnią krajową i z tego musi utrzymać siebie, spłacać kredyt na budowę domu, mieć na życie, kupić żarcie dla psa, kotów i jeszcze odłożyć na wyprawę. Sposobem na jako taką niezależność finansową jest praca zafiajerą tira na zaśnieżonych drogach Norwegii. 
Norbert Pokorski podczas wyprawy na Grenlandię 
(Zdjęcie z wyprawyNorberta Pokorskiegona Grenlandię użyczoneprzez podróżnika) 
-324
W końcówce lat dziewięćdziesiątych, jeszcze w czasach studenckich, odbył podróże stopem do Hiszpanii, pracował w barze szybkiej obsługi w Marina di Rawenna kołoBolonii, później (1988)północna Norwegia,dwa tygodnie z Paolo Volponi na wyspie Bleik,gdzie zbierałmateriały do magisterki zornitologii (maskonury), zimowatrasa z Kołobrzegudo Łeby,praca leśnika i wędrówkipo SPN. 
Niby nic, ale by wyruszyć w najdalszą podróż, trzeba zdobyć predyspozycje psychiczne i fizyczne. Mimo to, twierdzi Norbert: Nie każdy nadaje się w Arktykę. (...) Większość z tych, z którymi chodziłem na lody ma ten sam problem: 2-3, max 4 tygodnie w lodach i koniec -organizm do regeneracji. 
Tak też się stało podczas ostatniej wyprawy w2017 roku na Grenlandię.Jego towarzyszMarek Połchowski wytrzymał bez problemu przeztrzy tygodnie, później zaczęły się odmrożenia, brakwydolności przy rozstawianiu sprzętu,nieostrożność, która mogłaskończyć siętragicznie, bowpadł doszczeliny. W północnej Grenlandii nie masłużb ratowniczych.Trzeba liczyćna siebie i rozsądek,siły towarzysza i szczęśliwy przypadek.Marek przerwał wyprawę po69 dniach, bo nie mógł wcześniej, lądując w szpitalu w Polsce. Wytrzymał tylko dzięki nadzwyczajnej determinacji, rozumiejąc, przed czym go wcześniej Norbert ostrzegał: Tu nie możesz liczyć na ratunek, tylko twoja siła i twój partner są twoją nadzieją. 
Do działaniaw zimnietrzeba trenować,ale ważnesą też predyspozycjeindywidualne, to tak, jak z Kenijczykami w maratonie. Do ostatniej siedmiomiesięcznej wyprawy w2017 rokuprowadził Norberta długiczas cierpliwych,szczegółowych przygotowań. 
W 2001 roku wyprawa na Spitsbergen i wejście na Newtontoppen w pięcioosobowej grupie. W 2003 Kanada,samotna wędrówka na Baffian Island, trudna z powodu zimna, bez zabezpieczenia telefonem satelitarnym czy radioboją. Dwa lata później,w 2005 pokonałczterystakilometrowy trawers Ziemi Baffina wspólnie z Wojciechem Grzęźlikowskim. Piękna wyprawa, podczas której urzekła ich uroda Arktyki kanadyjskiej i ludzie tam żyjący: przyjaźni, wrażliwi, twardzi, ale 
o gorących sercach. Potem były cztery lata przerwy w wyprawach polarnych,ale żyć bez wojażytrudno, stąd podróżna Islandię,w północne rubieżeRosji, doAmeryki Południowej w 2008 -Torres del Paine, gdzie część łańcucha górskiego znajduje się w Parku Narodowym Torres del Paine. Później kolejne wyprawy. W 2009 trawers Grenlandii, w2011 z Michałem Bobrukiem,eksploracja, podczas której mieli zamiar dojść z Qaanaaq do osady Grise Fiord na południowym krańcu wyspy Ellesmerea naArchipelagu Arktycznym 
-zakładając, że to czterdzieści dni marszu. Norbert opowiadał miesięcznikowi Poznaj świat o przeżytej wówczas przygodzie: Podczas próby wejścia na wysoki brzeg załamuje się pode mną lód i wpadam po pas do wody razem z przewieszoną przez ramię bronią. Michał pomaga mi się wygramolić z kąpieli. Zmieniam rękawiczki na suche, rozkładam broń na części, by łatwiej wykruszyć lód, wyciągam z kieszeni baterie i GPS (na szczęście wodoszczelny). Temperatura sięga minus 30°C, alepolarowe ubranie i wełniane skarpety, mimo że są mokre, zapewniają wystarczającą izolację przed mrozem i nie muszę ich od razu zmieniać. 
Wyprawa nieosiągnęła celuz powodu braku wystarczającej pokrywy lodowej. Nieszkodzi. Dokąd iść wśród tej białej pustyni? Dla Norberta nie cel, ale sama wyprawa jest 
(Zdjęcie z wyprawy Norberta Pokorskiego na Grenlandię 
przyjemnością. Rozpoznawanie własnych możli
użyczone przezpodróżnika) 
wości, poznawanie ludzi,krajobrazów są wystarczającą motywacją, byzaczynać wszystkood początku.Nie maw tymżadnej misji, ideologii, jest po prostu zew, któremuz radością się poddaje. 
Dlatego wlipcu 2012spakował doskrzyni wszystko co potrzebne polarnikowi, zawiózł samochodemdo Aalborga na północy Danii,nadał nastatek kursujący dwa razy wroku naGrenlandię. Pomiesiącu przesyłkadotarła do Qaanaaq. Odebrał ją i przechował do jegoprzyjazdu wkońcu lutego2013 roku zaprzyjaźnionywłaściciel hotelu -HansJensen. Rozpoczęła się kolejna samotna wyprawa, podczas której poznawał ludzi, zawiązując przyjaźnie, ucząc się życia Inuitów. 
W międzyczasie, w 2014 roku odbył dwie ponadtygodniowe wyprawy do Hardangervidda, na największy górski płaskowyż w północnej Europie, do największego parku narodowego w Norwegii i jeszcze siedemnastodniową wędrówkę naSpitsbergen,350 kilometrów. 
Kiedy organizowałwyprawę w2017, wspólniezMarkiem Połchowskim,sprzęt 
dotarł wtakim samym trybie,czyli statkiem,najtaniej i pewnie.Miał już w Qaanaaq 
serdecznych przyjaciół: braci Piitaq,Qillaq,Rasmus i Prebenajuulut,Marten, i ich rodziny, żonyi dzieci, i psyOd 2011 roku od Piitaq iQillaq uczył się,co każdydobry myśliwy w Thule (.Qaanaaq) powinien wiedzieć. Inuici chętnie dzielą się wiedzą z tymi,którzy chcą być jak onipiniaktohulak (wielki myśliwy). 
W połowie lutego razem zMarkiem dotarli do Qaanaaq, by odbyć trzymiesięczną wyprawę przezpółnocną Grenlandię.Rozpakowali skrzynię,którą najpierw trzeba było odkopać spod metrowej warstwy śniegu. Przywitał ich Avanganq, północny wiatr o siłe huraganu,który nie ustępował przez trzy dni. Rozwalił lód na morzuna północodSiorapaluk, gdziedotarłi po tygodniu marszu,dlatego trzeba było zmienić trasę. Poszli nadKaneBasin (Basen Kanea) przez łądolód,wciągając sanie obciążone dwustukilogramowym bagażem na wysokość 1200 metrów. Posuwali się wolno przy ponadczterdziestostopniowym mrozie i wzmagającym chłód wietrze przezdwanaście dni,łagodząc trudy dnia wieczorem,wsłuchując się w odgłospracującej wnamiocie kuchenki,pod prawą rękatrzymając broń,zabezpieczenie przedniedźwiedziem i wilkami.Z powodu odmrożeńMarka, zatrzymali się w myśliwskiej chacieAunnartoq,domku nakońcu świata, najpiękniejszym miejscu na Ziemi.Spotykali po drodze ostrożnewilki i zające, terazodwiedziła ich niedźwiedzica zdwoma maluchami,odważnym chłopczykiem i trzymającą się futra mamy dziewczynką. Natrętnąmamę, zwabioną zapachem jedzenia,odegnałi świetlnymi pociskami.Towarzyszyły im wilki,myśliwi z Siorapaluk twierdzą,że ich mięso jest smaczne, askóry ciepłe.Dobre na rękawice.Nie, nie będą polować.Muszą wrócić do Siorapaluk,skąd Marek psim zaprzęgiem popędzi do Qaanaaq,a stamtąd jak najszybciej do Polski,do szpitala. Tymczasem po morskim lodzie, zesłońcem bez ciepła, alez kilkugodzinnymświatłem ciągną dwustukilowezestawy sań.Bez trudu pokonują po gładkiejpowierzchni kilkanaściekilometrów dziennie,pośród mnóstwa zajęcy, którewłażą niemal pod nogi,zupełnie się nie boją. 
Grenlandia dajeżywność swymmyśliwym. Przysmakiem i źródłem witaminy C jestmattak, czyli skóra narwalana surowo,suszone mięso,smakuje rosółi mięso z zająca,świeżo zebrane małże,ugotowane w osolonej wodzie alczyki,lub kiszone mięso i ptaszki. Są świetnym uzupełnieniem przywiezionych zapasów: kaszy gryczanej liofilizowanej z warzywami i innych suchych produktów wprost z Biedronki. 
Innuici przestrzegali ich przed niedźwiedziami,inteligentnymi i bezwzględnymi, gdy są głodne lub czują się zagrożone, mimo że bardziej niebezpieczne są morsy. Problemem są teżwilki, które podchodzą pod osady.Grenlandczycy zbierali podpisy, by podjąćdziałania wtej sprawie.Marek odjechał,Byli razem 69 dni,po jego odjeź
-327
dzie Norbertwłączył sięw życieosady: bierzmowanie,ślub, święto narodowe,czyli Inuijattut,ale zpowodu niedawnej tragedii wNuugaatsiaq, gdzie domorza zsunęło się zbocze góry z chatami, flagi są opuszczone do połowy masztu, ale przyjęcie się odbywa. W pomoc zaangażowałysię wszystkieosady gminyUummannaq.Norbert czuje się jak John Drumber grany przez Kostnera w Tańczącym z wilkami: Nigdy wcześniej nie spotkałem tak wesołych, uśmiechniętych, skorych do zabawy, oddanych rodzinie, przyjaznych i życzliwychludzi, i jak nie być zakochanym w tym cudownym zakątku Arktyki. 
Za kilka dni ruszą z Piitaq przygotować miejsce do polowania na narwale. Jadą psim zaprzęgiem,co wcalenie jest łatwe, dlategoNorbert jestpasażerem, uczysię sztuki powożenia,operowania batem,który wcalenie służydo bicia. Na trzydniowe polowania na foki,połów halibutów,ojcowie zabierająsześcioletnie dzieci,tyle właśnie ma Panina,który jedzie z ojcem.Czerwiec spędzili zPiitaq,łowiąc halibutyzestawem z tysiącem haków w okolicy Qaanaaq i Qeqertat.Wracali siedemdziesiąt kilometrów psim zaprzęgiem, tempem około dziesięć km na godzinę. 
Piniaktohulak, czyli wielki myśliwy potrafi zrobić kajak, sanie, harpuny,atalak, czyli pływak z foczej skóry do polowania na narwale, zapolować i uszyć odzież ze skór niedźwiedzia, wilka,foki. Kiedy wiatr połamie lód i uwolni morze, woduje się kajaki i wyprawia na narwale. Kiełnarwala dostaje myśliwy,może go sprzedać na kolczyki,wisiorki, za jakieś5 do 15 tyś.DKK. 
Psi zaprzęg 
(Zdjęcie z wyprawy Norberta Pokorskiego na Grenlandięużyczone przezpodróżnika) 
-328
Norbert uczestniczyłw połowach i polowaniach, żył, jak żyją oni,Inuici. Kiedy skończyły siępołowy halibutów,bo przetwórnia była pełna,a lódna morzu był coraz gorszy i wszyscy czekali na statek ztowarem do sklepu, postanowił ruszyć kajakiem na północ,szukać śladówdawnych Inuitów.Samodzielnie chciałłowić alczyki,zrobić z nich kivaq,zbierać jaja kaczek edredonów, polować na foki,a może zapolować na narwala. Przeżył tu w namiocie już pięć miesięcy. 
* * # 
16 lipca podróżnik rozpoczął samotną wyprawę kajakiem na północ.Do Siorapaluk przypłynął o północy po trzeciej próbiepokonania wysokiej fali wywołanej wiatrem i prądami morskimi.Zabawił trzy dni: odwiedzałznajomych, zbierał agaty. Później dotarłdo Neqe,gdzie przeztydzień czekał na zmianępogody, wypełniając czas polowaniem.Czeka gostukilometrowa trasa powrotna, pokonał ją w tydzień. Ogarnia gosmutek, bilet zabukowanyna 23sierpnia.Ciężko będzieżegnać Grenlandię. Przez Siorapaluk zmierza do Qaanaaq. A tam „oprócz Prebena,jego rodziny i wielu mieszkańców Qaanaaq wita mniepo powrocie „z lodów"szczeniak Prebena, suczka o imieniu Pikaczu. Od razu zajmuje moje sanie tak, jakby chciała mi powiedzieć: 
„Ajak będę duża, to też pójdę z tobą na północ. Bo ja jestem grenlandem, prawdziwym, najtwardszym psem Arktyki. Nieważne, żejedzenie zmrożone na kość i jest to tylko sam makaron -mam mocne zęby, dam radęgo zgryźć. Urodziłamsię zimą, w śnieżnej zaspie, kiedy mrozy sięgały -40*C,a wiatry nie dawały spokoju.Ja przetrwałam. Choć niektórzy z moich braci i sióstr nie przeżyli. Nie potrzebuję budy. Moją kołdrą jest śnieg, moim posłaniem lód. 
Nie trzeba mi wygód, bo wiem, co znaczy twarde życie w Arktyce. 
Nie mam rodowodu, papierów hodowlanych, przeglądów, nie zarejestrowali mnie w związku kynologicznym, ale możesz być pewien, jestem najczystszym grenlandem. Moi rodzice i dziadkowie od zawsze ciągali zaprzęgi myśliwych w najodleglejsze rejony Grenlandii 
i kanadyjskiej Arktyki.Nie musiszjeździć zemną na wystawy, abym dostała ocenę doskonała, bo już wystawiła mi ją Arktyka. 
Jestem najlepsza z najlepszych, najtwardsza z najtwardszych. Będę ciągnąć twoje sanie, choćby śnieg sięgał po brzuch, a huragan mroził nos. Choćby przyszło mi głodować tygodniami, zaciągnę cię na biegun. Nie znamstrachu, nie wiem co słabość, a jeśli będzie trzeba ostrzegę cię przed niedźwiedziem polarnym i ruszę na niego, aby daćci czas na przygotowanie się do obrony. 
Ajak pod twoimi saniami załamiesię lódna morzu albo wątły most nadszczeliną lodowca, nie poddam się, choćby łapy ślizgaiy się po gładkimlodzie, a pazury wyłamywały do krwi. Zrobię wszystko, by cię wyciągnąć z tarapatów. Póki żyję, będziesz żyli ty. A za wszystko wystarczy mi cojakiś czas zmrożony kawał mięsa. Bojestemgrenlandem, najbliższym krewnym tutejszego wilka i tylko twoja Akita może się ze mną równać, ale jej tu nie weźmiesz, bo nie wolno. 
Więcjak? Pójdziemy razem na północ...?" 
Pikczu, szykuj się, mamy umowę!Bo to nie jest miejsce dla słabych. 
# # # 
Przytoczyłam ten fragmentzamieszczony przezNorberta Pokorskiegona jego profilu nafb zkilku powodów.Po pierwsze,by pokazaćjego talentliteracki.Spełnienie prośby wielu znajomych o zapisanie w formie książkowej jego przygód polarnika byłoby niemałą czytelniczą gratką.Po drugie,ten twardziel maserce dziecka,skoro potrafi z taką czułością wejśćw psią skórę. 
Wzruszyło mnie opowiadanie o małej Pikaczu. 
* # * 
Siedmiomiesięczny pobytdobiega końca.Ogarnia gosmutek równieżz powodu schyłku najwspanialszej kultury polarnych Inuitów.Giną dawne zwyczaje,umiejętności,sposób życia.Podczas każdego kolejnego pobytu Norbert uświadamia sobie, że stajesię mimowolnymświadkiem ginącej kulturyi choć niema wpływuna zachodzące na Grenlandii procesy społeczne i klimatyczne, chce byćświadkiem życia ostatnich polarnych Inuitów. 
Kilka dnipo powrocieNorbert znówsiadł za kierownicą ciężarówki. Przez kilka miesięcy będzie zarabiał na kolejną podróż do Grenlandii,ale ma też wplanie podróż z żoną do Australii, Nowej Zelandii,we wrześniu2019 wyjazdna Islandięw ramach polskiej edycji projektu Mars On Earth i jeszcze na Antarktydę, na grób swego idola sir ErnestaShackletona... 
Nie, to nie koniecplanów, tylko by starczyło na wszystko kasy i czasu. 
Latarnia Rozewie na linorycie Bolesława Rogińskiego 
Bolesław Rogiński. Nie znałam, nie wiedziałam. Praca Rozewie ma sygnaturę EA BRogiński 77. Opinie nie są jednoznaczne. Dla A. to bardzo ponury obraz, 
K.wymigał sięoceną ciekawy. Kazik,znawca malarstwaartystów Wybrzeża twierdzi, że to bardzo dobrapraca, linoryt,egzemplarz autorski. 
OdGrzegorza Rogińskiego,wnuka Bolesława,uzyskałam informację,żeRozewie należy docyklu czterechprac: Rozewie,Domek nadMotławą (dzisiejszawiniarnia), Katownia., Ratusz Starego Miasta Gdańska.Grafiki te łączą technikę cynkografii (warstwa rysunku) i linoryt barwny (warstwykoloru). 
# # # 
Realistyczny obraz na pierwszym planie przedstawia gąszcz ciemnych nagich pni, konarów i corazgęstszą plątaninę gałęzipnących sięku górze.Na drugimplanie w centrum obrazu znajduje sięcynobrowa bryła latarni,pocięta jaśniejszymi fugami cegieł i kamieni, zwężająca sięku górze.Od tła bryłę latarni oddziela jasna poświata, ciemniejąca ku ramie obrazu.Tyle, gdybym miałaopowiedzieć, co jest na obrazie. 
Czytam tę pracę jak poezję, uznając każdą wypowiedź artystyczną za osobisty przekaz autora.Malarstwo i sztuki pokrewne, podobnie jak muzyka, wyraża się własnym językiem, uniwersalnym, powszechnie zrozumiałym,odwołującym się bezpośrednio do wrażliwości odbiorcy.Czytam obraz jak metaforę drogi,którą każdy znas, samotny żeglarz,musi przebyć.Przedzieramy się przez gąszcz,pajęczą sieć spraw,emocji zasłaniających cel podróży.Gdzieś jest latarnia,od nas zależy, czy dostrzeżemy jej światło.Ważne, by zawsze było, wskazywało to,co jasne i ważne. 
Nie wiem,czy taki był zamysł Bolesława Rogińskiego,który samprzebył długą zagmatwaną historią drogę. 
Bolesław Rogiński, Rozewie 
(Źródło: domowearchiwum) 
Urodził sięw 1907 roku wWiazyniu podWilnem (obecnieBiałoruś).Studiował na WydzialeSztuk Pięknych UniwersytetuStefana Batoregow Wilnie wpracowni Ludomira Slendzińskiego. W 1935 rokuożenił sięz Władysławą Żukowską,absolwentką Seminarium Nauczycielskiegow Wilnie.Po wojnieWładysława i Bolesław Rogińscy zamieszkali w Gdańsku, oboje studiowali na Wydziale Sztuk Pięknych UniwersytetuMikołaja Kopernikaw Toruniu,później razempracowali. Władysława upodobała sobiemalarstwo pejzażowe,w tymkrajobrazy nadmorskie,portrety,sceny z życiarybaków, portyrybackie, kutry,barkasy orazgrafikę warsztatową posługując się techniką drzeworytu,linorytu,akwaforty zakwatintą. 
Bolesław Rogiński w latach 1945-46dokumentował rysunkami zniszczony Gdańsk. Malował zabytki Gdańska i okolic, pejzaże nadmorskie, łodzie rybackie i rybaków, portrety robotników.Jego ulubioną techniką były akwaforta i linoryt. Malarz i grafik byłorganizatorem i komisarzem polsko-fińskich konkursówgrafiki marynistycznej. Brał udział wlicznych wystawach wPolsce i za granicą.Jego prace znajdują się w zbiorach MuzeumNarodowego wGdańsku,Muzeum HistoriiMiasta Gdańska,Muzeum Narodowego wSzczecinie, dwie prace w zbiorachMuzeum Pomorza Środkowego wSłupsku i MuzeumSztuki wTurku (Finlandia). 
Pierwsi artyści przybyli do Gdańska z Wilna i Lwowa już w maju 1945 roku, była wśród nich również 
NAD BAŁTYKIEM
grupa grafików z tradycyjnym wykształceniem i solidnym 
MALARSTWO
warsztatem graficznym. Z ośrodka wileńskiego pocho
WŁADYSŁAWY! ROUSUWA dzili absolwenci Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu ROGIŃSKICH imienia Stefana Batorego: Władysława i Bolesław Rogińscy, Stanisław Rolicz, Stanisław i Olga Żukowscy, Zbigniew Kaliszczak, Wincenty Lewandowski. Lwów reprezentowali Władysław Lam-przed wojną pracownik Politechniki Lwowskiej -oraz Beata Słuszkiewicz. (...) Grupa grafików, niemająca wpływu na rozwójgrafiki w PWSSP, oddziaływała jednak przynajmniej w części na środowisko artystyczne Wybrzeża, nawet to związaneze Szkołą, poprzezsam fakt czynnego udziału we wszystkich imprezach -pisze Magdalena Olszewska w książce Gdańskiej grafiki ścieżki 
niespokojne... Okładka książki Nad Bałtykiem-Malarstwo Justyna i Łukasz Rogińscy oraz Małgorzata Władysławy iBolesława Rogińskich 
(Źródło: domowearchiwum) 
Niemczyk, dzieci artystów,również artyści,przyczyniają się do popularyzacji prac rodziców. Łukasz Rogińskiodrestaurował ponad 100 olejnych płócienWładysławy i Bolesława Rogińskich.Są wśród nichportrety,liczne nadmorskiepejzaże i obrazy zniszczonego działaniami wojennymiw Gdańsku. Nie wiem,kto podarowałpracę Bolesława Rogińskiego na rzecz Fundacji Dom RainMana. Prezes Fundacji, Ewa Szmytkowska, na pytanie o ofiarodawcę, napisała do mnie: obraz dotarido Fundacji razem z innymi darami z Hamburga. Środowisko skupione wokół Polskiej Misji Katolickiej w tym mieścieodjakiegoś czasuwspiera naszedziałania, obiecując szczegółową odpowiedź 0 ofiarodawcy.To może być sposób na prześledzenie drogi linorytu z Gdańska 1 do Gdańska. 
* # # 
Jeszcze kilkazdań o latarniach w Rozewiu. Wlistopadzie 1822 roku zapalono pierwszą,dwudziestosześciometrową zbudowaną z polnegokamienia i cegły,w której źródłem światła była soczewka Fresnela i lampa naftowa. 
Po zakończeniu wojny francusko-pruskiej (1870-71) zaodszkodowanie odFrancji wybudowano nową latarnię wRozewiu, byodróżnić ją odświecącej białym światłem latarni wCzołpinie,wybudowanej w1873.Zatem na przylądkuRozewie wpobliżu Jastrzębiej Góryznajdują się dwielatarnie: starai nowa. Ta druga,szesnastometrowa, działała wiatach 1875-1910.Podwójnego światła Rozewia niesposób było pomylić z białym światłem latarni czołpińskiej.Dlatego do 1910 rokuświeciły obie. Wtedy podwyższono starąwieżę i pomalowano ją na biało,natomiast częścidobudowanej dano cynobrowykolor. Wieżęz 1875roku wyłączonoz eksploatacji.W1972 roku latarnię Rozewie wpisano do rejestruzabytków. 
Z latarnią związana jest legenda, budowana przez latarnika Leona Wzorka 0 tym, że Stefan Żeromski pisał tu powieść Wiatr od morza. Pisarz faktycznie zwiedził rozewską latarnię,ale powieść powstała w Warszawie. 
Praca BolesławaRogińskiego Rozewie nie jest prostym pejzażem, realistycznym dokumentem. Wybór i sposób widzenia obiektu,technika linorytu, kompozycja 1 kolorystyka są elementami artystycznegowidzenia, topewne,ale świadczyrównież 
o związkuartysty z Wybrzeżem. 
Sołtysem wieś stoi 
Raz w roku, 11 marca,mają swojeświęto.Jest ich w Polsce około40 tysięcy.Obecnie panie stanowią prawie jedną trzecią sołtysów, chociaż historycznie byli to niemal wyłącznie mężczyźni.Może dlatego nazwa urzęduma męską formę, nawet gdy kobieta jest sołtysem. 
W wiejskich realiach sołtys zawsze był obecny, jak zapach siana,dojnych krów, świeżo zoranej ziemi.Sołtys był i jest w każdej wsi od dawna.Dla porządku warto przypomnieć kilka informacji.Dziedziczny urząd sołtysa, zniemiecka zwanego Schultheiss (łac.scultetus), otrzymywały naŚląsku wsielokowane naprawieniemieckim już odXIII wieku,w innych dzielnicach wczasach Kazimierza Wielkiegoi WładysławaJagiełły.To on,sołtys, zwany teżzasadźcą korzystał zuprzywilejowanej pozycji. Otrzymywał co trzeci rozdzielony międzyprzywiedzionych osadników łan ziemi i zostawał dziedzicznym sołtysem.Jego obowiązkiem byłatroska ospokój i bezpieczeństwo wsioraz konnasłużba wojskowa w orszaku pana,pobieranie czynszui kar pieniężnych na rzecz pana, przewodniczenie sądowej ławie wiejskiej.Uposażenie sołtysa nazywano sołectwem.Otrzymywał część stałych opłat, miał wyłączność na utrzymanie młyna,stawów rybnych i jatek (ubój i sprzedaż mięsa).Urząd mógł sprzedać. Dlatego pod koniec XV wieku na mocy przywilejów zapisanych w Statutach Kazimierza Wielkiego i Statutach wareckich sołectwa wzasadzie zostały wykupione przezszlachtę zazdrosną o dochody. 
Sołtysa zastąpił zależny od pana i powoływany przez niego wójt. Tak było do rozbiorów,a i przez pewien okres w zaborze pruskim i austriackim. W Królestwie Polskimwprowadzono gminy zbiorowe zmianowanym przezwładze wójtem, natomiast wewsi powrócono dofunkcji sołtysa.Odbicie takiejsytuacji znajdziemy w Chłopach WładysławaReymonta. Maciej Borynatak opowiadaDomninikowej 
o piastowaniu urzędu: Sołtysem byłem bez trzy roki, tom dopłaciłgotowymgroszem. A com 
namarnował siebie i konisków! com się nakłyźnit i nabiegał, że i ten pies polowy nie więcej... A upadek w gospodarstwie był i marnacja, żejaże mi moja nie dała dobrego słowa... 
-335
Cytat dobrze ilustruje znaczenie wiejskich urzędów. A i dla nas może być pouczający. 
U narodzin Niepodległej nie zmieniano wiele,administracja gminna pozostała w spadku po zaborcach, tyle że ją spolonizowano. Nowa ustawa o samorządzie terytorialnym dojrzewała 15 lat, została uchwalonaw 1933roku i nazwana ustawą scaleniową. Weszła w życie rok później. Wprowadzała na całym terytorium II Rzeczypospolitej gminyzbiorowe zwybieralnym wójtem i sołtysem nawsi, zatwierdzanym przez starostę powiatowego.Taki kształt pozostał do 1950 roku, kiedy sołtysów podporządkowano prezydiomgromadzkich radnarodowych. Z tego czasu pochodzą urzędowe zapisy pierwszego powojennego sołtysa zObjazdy, Feliksa Kozuba i w takim kształcie są dokumentem żywej historii. 
ISP 
Nr. domu (wzgl. nazwisko właściciela domu) 
ł 
kjfosuntk do Po
Zawód Dela P«xynol»i-Skqd przybył Dała btu
oc wszech* Nazwisko i imię Imiona rodriców ttcnowiiko noić r*go (miejsce
wodzenia
v zawodyie pańilwowa cfcowięzliu zamieszkania) *łf H po
>. a£ SS.|
wciskowego 
LJrf' nu', 7 8 ac v 9 'UUhL 
¥ %T
.ęSÓjCiC
m m Ib' 
*.
"7 
w 
i: & vy<U*K W
(lk.iL&£_. i ł 
tyjfUuUu 
• W* -// 
U j
* 
ifo 
W w 
w U n • ć/4f&iu l&Au m ' 
.W -Wit 
Zr
h-U-U
TbiM** 4r] % ;łV 'Mw iVf rfU*A<*• m 
•j
/fat 4U-ifOnęł, ty*
.lSd.1i*LS m~r * % ńli
f rXU *+ł* toto 
Fragment Księgi sołtysaFeliksa Kozuba 
(Źródło: domowearchiwum Kozubów) 
Powszechnie znany przez mieszkańcówFelek sumiennie wypełniał rubryki, rejestrując nowoprzybyłych mieszkańców Prowadził pierwsze biuro meldunkowe, współpracując zesłupskim PUR-em.Są wśród zapiskówsołtysa nazwiskapierwszych powojennych mieszkańców wsi.Wśród nich Błażej Łyszcz urodzony w1908 roku w Kieleckiem,który przybył do Objazdy we wrześniu 1939 roku,pracował jako robotnik przymusowy,a po wojnie sprowadziłżonę i zamieszkali w drewnianym domku,którego też już niema.Są wśród zapisanych przezsołtysa nazwiskaz datami urodzenia z XIX wieku.Księga sołtysa, była urzędowym dokumentem pierwszej powojennej administracji natych ziemiach,świadectwem obecnościludzi zróżnych stron przedwojennej Polski-z Wilna,spod Pińska,Suwałk, Rzeszowa,Włodawy, Sandomierza. Wielu pozostało na stałe, inni byli we wsi czasowo, co odnotował sołtys. Polska przychodziłado Wobesde,nazwanej Objazdą, bywrastać tu wziemię losami swych obywateli.Ludzie przynosili z różnych stron swojenawyki, zwyczaje, tradycje, by tu, w Objeździe, tworzyćzintegrowaną społeczność. 
Księga sołtysa Feliksa Kozuba to tylko kilkanaście kartek-od stronysiódmej do dwudziestej,z numerami porządkowymiod 40 do 274,dalsze zapisybez numeracji porządkowej. Przeleżały wszufladzie jego domupozostawione same sobie.Są cenną pamiątką, mają wartość dokumentu historycznego, ale kiedyś były dokumentem urzędowym. 
# * # 
Zamknęło się koło czasu.Dokumenty pierwszego sołtysa Objazdy nie będą przedmiotem badań historycznych, są jednak ważnym uzupełnieniem lokalnej historii. Świadomość regionalna i narodowa jest wielopłaszczyznowa i dobrze jest, jeśli poczucie tożsamości kulturowej wiąże się z przestrzenią geograficzną. 
Tuż powojnie sołtyspotrzebny był odzaraz, jak wtedy,gdy kształtowałsię jego urząd.Był pierwszą instancją,pewniejszą niż odleglewładze.Jego osobistyautorytet wspierał kształtującą się administracjęi był weryfikowany wcodziennych kontaktach. 
Rola sołtysana wsi niezmieniała się,mimo zmian urzędowego usytuowania i tak jest dodziś. Ustawa osamorządzie gminnym z 1990 r., ustawa ofunduszu sołeckim przyjęta w 2011 r., akty prawa miejscowego (statuty sołectw i gmin) wyznaczają zadania i kompetencje sołtysów.Jednak przepisy nie precyzują dokładnie zadań i obowiązków sołtysa.Te określonesą w statuciesołectwa uchwalanym przez radę gminy i są na tyle ogólne, że to kim sołtys jest i czym się zajmuje, zależy na ogół od tradycji i osobowości piastującego urząd. Może być tylko doręczycielem i inkasentem, ale może być autentycznym liderem organizującym wiejską wspólnotę. Tak więc 
o randze urzędudecyduje osobistyautorytet sołtysa. 
# # # 
PaniJadwiga Fudalaod 27 lat jest sołtysem wRowach i twierdzi, że telata minęły, jak biczem trzasnąć.Jest dumna,że przyjej współudziale mieszkańcy przekształcili rybacką wioseczkę w znane w całej Polsce letnisko.Dzięki wspólnemu działaniu powstała wiejska świetlica, biblioteka, remiza, przebudowano starą kapliczkę, ustawiono tablice historyczne,obelisk upamiętniający pierwszychrybaków,odbywają się plenery rzeźbiarskie. 
Rowianie swoją akceptacją i podpowiedziami dają mi silę, abym mogła iść do wójta w każdej sprawie. Bez akceptacji mieszkańców nie da się nic zrobić, z nimi wszystko. Nie narzekam na Urząd i pracowników, wręcz odwrotnie, ale trzeba umieć rozmawiać i dochodzić swego-mówi sołtys Rowów pani Jadwiga Fudala. -Tylko dodam, że cieszy mnie wszystko, co zrobię dla moich mieszkańców i razem z nimi, bo traktuję ich jak swoją rodzinę. Nigdzie indziej nie mogłabym mieszkać. Tu znam wszystkich. Oni „wychowywali" mnie, apotem uznali, że mamstanąć iich reprezentować przed urzędem-uzupełnia. 
Wrzesień 2021. Powiatowedożynki w Objeździe 
Korowód dożynkowywyrusza sprzedkościoła naszkolne boisko, gdzieodbywają się główne uroczystości. (Źródło: domowearchiwum) 
# # # 
W Objeździe ponad 25 latsołtysowała pani Halina Lempek,najlepiej znająca problemy mieszkańców. Przez wiele lat była zlewniarką, miała codzienny kontakt z rolnikami. Przychodzili do niej, gdy potrzebna była pomoc i rada. Było tak, jak opowiadał Boryna: most się zawalił, chodnik źle położony, zawsze winien byl sołtys. 
Po latach paniHalina zrozrzewnieniem wspomina tamten czas,chociaż sprawowanie przez nią urzędu sołtysa przypadło na trudny czas przemian ustrojowych. Jednak tamtelata uświadomiły jej rzecz bardzoważną: politykanie jestsprawą sołtysa, problemy mieszkańcówwsi nie mają barw politycznych. 
Teraz sołtysem wObjeździe jest paniMagdalena Petryk.Jest młoda, rozumie kłopoty strażaków, rodziców szkolnychdzieci i potrzeby młodzieży.Comiesięczne kontakty z mieszkańcami przy okazji przyjmowania opłat za wodę, opłaty śmieciowej i podatków gminnych są okazją do rozmówo bieżących problemach. 
Słucham, co mówią starsi mieszkańcy, jakie są ich potrzeby. Dlatego zgłosiłam naszą miejscowość do postawienia paczkomatu i udało się, stanął w Objeździe i służy wszystkim którzy korzystają z wygodnych zakupów w sieci. Z myślą o wszystkich mieszkańcach złożyłam wniosek o bankomatidodatkoweprzystankiautobusowe-opowiada oswoich inicjatywach pani sołtys. 
Sam sołtys niewiele może,ograniczają go przepisy dotyczące praw właścicielskich,RODO i zakres kompetencyjny.Dlatego ważna jest stała i umiejętna współpraca z urzędem gminy,strażą gminną i innymi instytucjami. Objazda nieodległa od Rowów ma problemy właściwe wsiom popegeerowskim i porolniczym -brak wizji rozwojumimo położenia w pasienadmorskim.Mimo topani Magda,sołtys wsi Objazda, nie wykluczakandydowania na następną kadencję,chociaż sołtysowanie nie jest jedyną jej ambicją. 
*# # 
Dobre relacjespołeczne i znajomośćmieszkańców, nawetich indywidualnych ograniczeń i talentów, są drogą do sukcesu sołtysa-mówią doświadczeni wiejscy liderzy.Samotne działaniezazwyczaj skazane jestna porażkęi prowadzi do zniechęcenia i rozczarowania.Dlatego sołtys-lider wspólnotypodejmuje współpracę, włącza do planudziałania stowarzyszenia,organizacje,koła gospodyń,nawet osoby indywidualne-zdolne pomócw realizacji wiejskich inicjatyw.Zmieniła się i zmienia rola sołtysów. Z inkasentów pieniędzyza mlekoi podatki wyrastają na lokalnych liderów. Bo tak naprawdęwieś sołtysem stoi. 
We września 2021 roku Objazda miała zaszczyt organizować powiatowe dożynki. Pani sołtys wewspółpracy ze środowiskiem znakomicie wywiązała się z przyjętego zadania. 
Wrzesień 2021. Powiatowe dożynki w Objeździe 
Sołtys wsi Objazda,pani Magdalena Petrykw asyściestrażaka -Marcina Weltrowskiego,w kościele wObjeździe. (Źródło: domowe archiwum) 
Daj, ać ja pobruszę... 
:li& ctuiirHrc i niunra ruóltudtnn aJlccułttflina 
"vn&: jęoi ftąiS (Śpij]tikcJD iitolcti&i 
fiu mv kuś lOćUi-b-ccuz^niks.mc urop-T mol;.:: 
bor iit?a)ioinfl>'ttryutto pKfuoię^f tóstoęo? 
Iuifulim tnjlcŁrrnttii marc*1.ifflurnffrp).ipt£(Tcuciu-Cliicfi> 
ni&nr& umi;i 1:ocr miiciuwi^iv<t.1:Uw/crii•ito'i 
iwl. i«6ccfrfffua pAfHct> ; rón: uocamr lu-umlrc* l^sc&m" iV~ 
-..iV •* .„•. _*.t* >..1. t».».j>t«. —.Tr*..% r.»rr^.# 
Liberfundationis claustri sanctae Mariae Yirginis in Heinrichów, czyli Księgę założenia klasztoru świętej Marii Dziewicy w Henrykowie, znaną jako Księga henrykowska spisywał syn niemieckich kolonistów, zakonnik Piotr, który przybył wmaju 1227 roku z Lubiąża z dziewięcioma innymi zakonnikami tworzącymi pierwszy konwent zakonny w Henrykowie, opat onego klasztoru. Doprowadził historię ulokowanego w 1228 roku klasztoru do roku 1259 zasiadając, jak podpowiada mi wyobraźnia, przez cztery lata (1268-1273) w chwilach wolnych od modlitwy i codziennych obowiązków nad czystymi pergaminowymi kartami i starannie kaligrafującłacińskie słowagęsim piórem maczanym wrobionym zmyślnym sposobem inkauście. Opisywałdzieje założenia i uposażania klasztoru, badając dokumenty i przesłuchując świadków.Inny zakonnik cysterskiego zgromadzenia, którego imienia nie znamy, doprowadził historię opactwado roku 1310. Dla ścisłości warto dodać,że badacze wyróżniają kilka charakterówpisma, co może wskazywać na jegozmiany z upływem lat piszącego bądź udziałinnych zakonników. 
Przez wieki dokument znali nieliczni zapaleńcy, poszukiwacze najdawniejszych historii, ogólną wiedzą o kronice musieli wykazać sięstudenci polonistyki, dlatego pierwszezdanie zapisanew staropolskiej wersjiprzedostawało sięz trudem do powszechnej świadomości, trudniej niż Rejowe Polacy nie gęsi. 
Przeszkodą były nie klasztorne mury, aleprzede wszystkim znajomość łaciny 
-tylko przez nielicznych,choć łacina była uczonym językiem pierwszych zabytków piśmiennictwa polskiego. Paradoksalnie źródłem do dziejów języka polskiego są pisane połacinie kroniki i rocznikioraz kodeksydyplomatyczne.W nichpojawiały się polskie nazwymiejscowe i imiona.Natomiast, jak pisał WitoldTaszycki wewstępie do Najdawniejszych zabytków języka polskiego, najwcześniejszym pomnikiem języka polskiego o charakterze ciągłym jest zdanie z Księgi henrykowskiej. 
Księga ma jeszcze jeden istotny walor:Dzięki Księdze henrykowskiej możemy własnymi oczyma obserwowaćprocesy; których bez niej tylko na podstawie rozważań czysto teoretycznych przyszlobysię namdomyślać-pisał dalej prof. W.Taszycki. 
Zsatysfakcją przyjmujęfakt,że dzięki Internetowi, rozwojowi technik cyfrowych, mogę bez trudu pokonać przeszkody.Księga henrykowska, której rękopiśmienny oryginał przechowujeBiblioteka Kapitulna we Wrocławiujest dostępnadla każdego pod internetowymadresem: digital.fides.org.pl/dlibra/docmetadata/744,zarówno w wersji oryginalnej,czyli po łacinie, jak i wpolskim tłumaczeniu, z objaśnieniami. Dodatkową zachętą do poznania zabytkuniech będzie fakt jego światowej rangi. 
# # * 
A było tak: w lutym 2014 roku archidiecezja wrocławska piórem arcybiskupa Józefa Kupnego podpisała wniosek i z inicjatywy prezydenta Wrocławia Rafała Dutkiewicza zwróciła się o wpisanie Księgi henrykowskiej na listę Pamięć Świata UNESCO. W uzasadnieniu słusznie wskazano, że księga jest unikatowym źródłem do poznania procesów wymiany kulturowej, które w średniowieczu zdecydowały o kształcie przyszłej Europy. W październiku 2015 Księga henrykowska została wpisana na funkcjonującą od 1992roku listęPamięć Świata,na którą codwa latawpisywane są zabytki o szczególnym znaczeniu cywilizacyjnym. Znajdują się na niej między innymi: De revolutionibus Mikołaja Kopernika, rękopisy FryderykaChopina a także Tablice 21 Postulatów Gdańskich z Sierpnia 1980. 
Z Księgi henrykowskiej w tłumaczeniuRomana Grodeckiegowarto poznać fragment ze zdaniem dla nas najważniejszym: day utiapobrusa, a tipoziwai, które można tłumaczyć:pozwól,ja będę mełł, aty odpocznij. W oryginale znajduje się na 24 stronie,9 wierszod dołu. 
# # * 
O pierwszym posiadaczu tego zrębu i dlaczego nazywa się on Brukalice Niechaj tedy będzie wiadomo wszystkim, którzy zajrzą do tej książki, że za dni dawnych, gdy panowie książęta tejśląskiejprowincji w różnych miejscach rozdawali szlachcie i wlodykom dziedzictwa i włości, bylpewien Czech, imieniem Boguchwał Slużyl on księciu panu Bolesławowi Staremu, temu, co klasztor lubiąski. Ten to książę dal w tym miejscu, które obecnie nazywa się Brukalice, wspomnianemu Boguchwałowi obszar ziemi do 4 wołów. Lecz że w owym czasie ziemia była tu w okolicy lesista i zupełniepozbawiona osadników, tenże Boguchwał Czechprzywłaszczył sobie wswojej okolicy część puszczy dokładnie w liczbie 3 wielkich pługów. Gdy zaś tam przez pewien czas przemieszkiwał, pojął za żonę córkęjakiegoś kleryka, chłopkę grubąi zupełnie niezdarną. Lecz trzeba wiedzieć, że za owych dni były tu w okolicy młyny wodne ogromnie rzadkie, przeto żona tego Boguchwała Czecha stała bardzo często przy żarnach mieląc. Litując się nad nią mążjej Boguchwał mówił: „Daj, bym ja też mełł!" — tojest po polsku: „Daj, aćja pobruczę a typoczywaj!".T ak ów Czech na zmianę mełł z żoną i często obracał kamień tak jak żona. Co widząc sąsiedzi, chociaż wówczas nieliczni, nazywaligo: „BoguchwałBrukał" istąd pochodzi, żeniego całe potomstwo nazywa się Brukalice. (str.52-53) 
# * * 
Profesor (historykmediewista) RomanGródecki wprzypisach dołączyłróżniące się nieco od własnegoobjaśnienie ZenonaKlemensiewicza.Ta prawdziwahistoria czeskiego chłopa i jego polskiej żony zapisanapo łacinieprzez niemieckiegoopata Piotra wklasztorze cystersóww Henrykowiejest opowieścią poruszającą wyobraźnię. Jedno polskiezdanie wniej zapisane wypełniło półtoragodzinnywykład profesora Kazimierza Nowosielskiego z Uniwersytetu Gdańskiego: Daj, aćja pobruszę, a ty poczywaj (woryginalnym zapisie:day, utia pobrusa, a ti poziwai)-gdański naukowiec, poeta wierny swemu pochodzeniu,zwraca uwagę na prozaiczność, a jednocześnie doniosłość ciężkiej pracy nad darem ziemi, nad ziarnem, które pod obracanym kamieniem zmienia się w mąkę, z której z kolei niezbędnydo życia chleb. W dalszej części Kazimierz Nowosielskipoetycko opisuje scenę dwojgamałżonków przywspólnej pracy, podkreślając ewangeliczny charakter zdarzenia. 
Tak więc u początków polskiej kultury nie stoi obraz jakiejś utraconej Arkadii ale wprost przeciwnie: ujej źródeł stoi prawda o nieomijalnosci ogromnego trudu w porządku zamieszkiwania na danej i zadanej nam ziemi. 
Jedno zdanie,a zawiera całe bogactwo syntaktyki,kontekst kultury materialnej, rodzinnej, obyczajowej trzynastowiecznego pogranicza,gdzie kształtowały się podwaliny polskościŚląska. 
Ponadto wciążtrwa spóro brzmienie końcówek: polskie,czeskie czy w dialekcie 
sląskim? Pomijając kwestięczy to zdanie polskie, czy czeskie, na pewno ma ono wielkie znaczenie nie tylko jeśli chodzi o historię języka,ale także zpunktu widzenia historii kultury-mówi dr Jan Kamieniecki z Wydziału FilologicznegoUniwersytetu Wrocławskiego. -Zawsze mówię moim studentom, że wtedy pierwszy raz mężczyzna zachował się elegancko wobec kobiety. 
(za Gazetą Wrocławską). I zostało to zapisane-dodajmy. 
Współcześni Ślązacy używają słowa brusić, mającego takie samo znaczenie jak polski czasownikostrzyć.Słowo to w niektórych regionach przyjmuje brzmienie pobrusza. Natomiast wewsi Brukaliceniedaleko Henrykowa,gdzie ongiśBoguchwał lub Bogchwał narażając sięna uszczypliwośćsąsiadów i przezwisko Brukał,wyręczał w ciężkiejpracy swą żonę, znajduje sięoryginalna atrakcja turystyczna-wystawiony w 1970r. pomnik pierwszego zapisu polskiego zdania. Pierwszaojczyzna wjęzyku, nie zapomnijmy. 
Zakończenie 
Opowieści zamknięte w formę historycznego reportażu, których bohaterami są w takim samym stopniu ludzie i książki, mogą być dla dzisiejszych młodych ludzi mało atrakcyjne, dlatego są niedługie, mają wątki detektywistyczne i posiłkują się fotografiami,które dokumentują przedstawione zdarzenia.Mimo toobawiam się,czy fakty, opisanewypadki, wreszcie zamknięta w nich historia nie będą zbyt odległe w sensiespołecznym i literackim. Ale taki był tamten świat, który odchodzi,świat poprzecinany drogami wędrówek,ucieczek, murów,świat, wktórym dorastałami który kształtował moje i kolejne pokolenia, i którego pamięć warto przechować jako memento.)ts>tc.m bowiem przekonana do racji szczecińskiego dziennikarza Bogdana Twardochleba,że jeśli dzisiejsi mieszkańcy chcą z tą ziemią współistnieć; muszą znaćjej dzieje.Stąd i moja nadzieja,że odkrywanietajemnic i zagadek z okolicjeziora Gardno i nadmorskich miejscowości możebyć ciekawedla Czytelnikówpublikacji 
Mury żyją dłużej. MariuszSzczygieł wswojej najnowszejksiążceFakty muszą zatańczyć zapisał ważne spostrzeżenie. Fotografował przez lata widok z okien pokojów,w których nocował.Zauważył,że w nowym miejscu-dla większościludzi -pierwszą czynnością jest sprawdzenie, co jest za oknem, jakby rozpoznanie miejsca było jednoznaczne z poczuciem bezpieczeństwa.Moje reportażesą właśnie takim spojrzeniem przez okno historii na miejsce,w którym po 1945 roku urządzamy naszą małą ojczyznę. Poznanie-właściwie rozpoznanie-jego topografii,historii, kultury zapisanej w materialnych świadectwach określaregionalną i osobistą tożsamość mieszkańców regionu, determinuje również możliwości rozwoju. Powoli, jakby nieśmiało, wśródstarej, często zniszczonejzabudowy, pojawiają się nowe domy z ekologicznymi sposobami zasilania w postaci paneli słonecznych, pomp ciepła i punktówładowania samochodówelektrycznych. Nie znaczyto wcale, że to,co dawnemusi ulec zniszczeniui dewastacji.Stara gorzelnia,dawny junkierski pałac, kuźnia,szachulcowa chata zyskują pod okiem młodych gospodarzy nowe 
-345
funkcje wdawnym anturażu.Powstają nie tylkoskansen, muzealny obiekt,ale miejsca z ich nową funkcją, tętniące życiem.Po prostu jesteśmy usiebie, nasłupskiej ziemi, na Pomorzu,w Polsce i Europie. 
Mimo woli zostaliśmy depozytariuszami materialnego dziedzictwaprzejętych ziem. To, co stworzyliNiemcy, ito co stworzyli Polacy-należy do wspólnej kultury europejskiej. Pierwszy z obowiązków -to nie pozwolić, by zabytki uległy zniszczeniu bądź materialnej degradacji. Niejest świadectwem patriotyzmu, jeśli pozwala się na ich niszczenie, lekceważy się ich wartość (bo to nie nasze), zaciera sięich niemieckość Przeciwnie, winna być ona w pełni szanowana -pisałjan Józef Lipski wtsc)\\Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy. Uwagi 
o megalomanii narodowej i ksenofobii Polaków. 
Moi rodzice jakoosadnicy kresowi otrzymaliponiemieckie gospodarstworolne, w zasadzie z dobrodziejstwem inwentarza,co zostało udokumentowane między innymi Wykazem ruchomości z wyceną sprzętów.Było tego naokoło 125 zł. 
Mieszkaliśmy 2km za wsią. Byłam najstarsza z rodzeństwa,więc dość szybko powierzono mistosowne dowieku gospodarskieobowiązki.Mimo tozwykłą koleją po siedmioklasówce ukończyłam najpierwliceum pedagogiczne, późniejstudia. 
— J Wypełnił nr 2-ch e?zemplar/.tch W/ór Nr I. 
Wykaz Ruchomości 
p. 
sssrsr
FORMULARZ SPISOWY. 
1
*• •• -V .-?
I) Adres . 
/ Atu* /. CfUG /o<>
z) Nizwi<k<> 
Ini. t
tC (? 7W ś*L«-iy •g. ezfcrp K+eeth — „— 'fj' 
i) Mulice I łdr.i uattnkania r>r,,J uriyKNdtm na Ziemi, Odryilunt * Koitapt-Ai/euj/ićł Nt ton 'f$zyw ss<r
i r-t
Data przybycia na Zionie /fi-f -W —„— > Z Ua Izb składa alę 
c tfu* ro-ltrs /J 
r. jcck* n+łUj. (u,ir* /OA 
tfT. (/ V^ 
ld«nc)c rochomo<ct u/.ytk 
Nr arkuwai awkJewsjiincso 
Oświadczenie posiadacza. 
-
— 
Wykaz ruchomości wFormularzu spisowym z19461 (Źródło: domowearchiwum) 
Pisałam pracę magisterską pod kierunkiem prof.Marii Janion. Pani Profesor przyjeżdżała do Gdańska tylko na seminaria i prowadziła je w sposób wyzwalający naszą samodzielność,ale i skrajne uczucia-od uwielbienia i podziwudo złości,że tyle od nas wymaga,a wiosna przechodzi obok.Często się buntowałam. Ale zawsze uważnie śledziłam kolejne wydawnictwaMariiJanion i jej wywiady. Nauczyła mnie patrzeć na procesy społecznei polityczne wliteracki sposób.Jesteśmy zakotwiczeni w kulturze-także naszeżycie codzienne.Poszukiwanie sensówzdarzeń jest wtedy łatwiejsze. 
Lubiłam się uczyć-to zostało.Jestem na emeryturze,ale uczę się niemieckiego i obsługi komputera.Pasjonuję sięInternetem-daje tyle możliwości!Mogę odwiedzać odległe biblioteki i podróżować z Google Earth. 
Odkrywanie jest codziennym zajęciem. Czasem są to losy zwykłych ludzi, którzy zmagają się zwłasnymi kłopotami,czasem książki odsłaniającenowe światy. Wiecznie szukam i chyba nigdy nie zaznam pewności bytu. Zmieniają się realia, uczucia są te same: ciekawość i empatia,poszukiwanie i pochylenie się nad drobiazgiem, by dotrzećdo zapomnianego,do historii kamienia,dzwonu, człowieka. 
Moja babcia mawiała: rzuć za siebie, znajdziesz przed sobą. Kiedyś tego nie rozumiałam,wydawało sięto nielogiczne.Teraz tomoja dewiza.Wiem,że trzebaobdarzać dobremnie oglądającsię zasiebie-tylko wtedywokół siebieodnajdziemy życzliwość i przyjaźń. W perspektywie historycznej znaczy to zostawić za sobą rozpoznaną przeszłość i świadomie na jej fundamencietworzyć nowe. 
Podziękowania 
Dziękuję Wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki: sąsiadom i rozmówcom powierzającym mi swoje opowieści ifotografie z domowych archiwów. 
Dziękuję Pani Beacie Kazimieruk za cierpliwą współpracę redakcyjną i korektorską. 
Dziękuję Panu Zbigniewowi Babiarzowi -Zychowi za cenne uwagi redakcyjne i zachętę do wytrwałości. 
fJ?/ r--X*o\ ii r^d \g.' 
sjg; 
V F/ 
-347 
. 
Bibliografia 
Książki i czasopisma 
1. 
Bartosiewicz Katarzyna:Nowożytne zabytki sztukiprotestanckiej na terenie obecnego powiatusłupskiego, Słupsk 2021. 

2. 
Białkowski Michał: Początki odnowy posoborowej w Kościele katolickim w Polsce (do 1972). Zarys wybranych problemów, „Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce" 


(http://cejsh.icm.edu.pl, dostęp:21.01.2022.) 
3. 
Bienek Horst: Czas bez dzwonów, Wydawnictwo„Wokół nas" 1999. 

4. 
Bóttger Ludwig:DieBau-und Kunstdenkmaler, Heji4KreisStolp,Sttetin 1894. https://zbc.ksiaznica. szczecin.pl/dlibra/publication/711/edition/609?language=pl, dostęp:31.03.2021 

5. 
Burska Lidia:Awangarda i innezłudzenia. O pokoleniu 1968w Polsce, Wydawnictwo „Słowo"2013. 

6. 
Czarnik Andrzej: Gardna Wielka,Słupsk 2001. 


7. Davies Norman: BożeIgrzysko, Znak2010. 
8. Dąbrowski Jarosław: Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim: (https://cmentarze.slupsk.pl/ gminy/gmina-ustka/137-rowy, dostęp:28.03.2022 
9. Drogosz Mariusz,ks.: Krytyka idei „nowego ateizmuw twórczości Davida Berlińskiego, „Studia Pelplińskie"53(2019), s. 133-149,pdf 
10. 
LindmajerJózef,Machura Teresa:Dzieje Słupska,Słupsk 1986. 

11. 
Frydrychowicz Romuald,ks. dr:Dzwony kościelne w diecezji chełmińskiej, Toruń, 1926.(https:// kpbc.umk.pl/publication/68498), dostęp 12.08 2019. 


12. 
Gutsche Edda:Malarze, miejscowości i widoki Pomorza Zachodniego w pierwszej połowie XX wieku, Część li2. Pruszcz Gdański 2012. 

13. 
Hammarskjold Dag:Drogowskazy, Tłum.ks.Jan Zieją,Znak 1967. 


14. Hryciuk Grzegorz: Represje niemieckie na Kresach Wschodnich IIRzeczypospolitej 1941-1944, cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmetal.element.desklight.../79T12_Hryciuk.pdf(dostęp: 15.08.2021). 
15. 
Januszajtis Andrzej: Powrótgdańskiego dzwonu, „NaszGdańsk" 2010.(https://www.portalpomorza.pl/wiadomosci/37330,powrot-gdanskiego-dzwonu, dostęp:12.02.2022) 

16. 
Knoop Otto:Legendy pomorskie, przekład:Dariusz Kaczor,Izabela Kowalska. Wydawnictwo Region, 2013. 

17. 
Kowalski Adam:Dzwon -kaznodzieja. O strukturalnych podobieństwach kazań i sygnałów dzwonów w późnymśredniowieczu, (https://www.anthropos.us.edu.pl/anthroposl/teksty/dzwona.htm, dostęp: 15.08.2021). 

18. 
Krupik Wojciech: Częstochowska Hodegetria,Jasna Góra 2020. 

19. 
Kufel RobertRomuald, ks.:Słownik biograficzny księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945-1956. T.l-4," ZielonaGóra 2016-2019. 


20. 
LipskiJanJózef: Dwieojczyzny, dwa patriotyzmy. Uwagi o megalomanii narodowej i ksenofobii Polaków, Warszawa1981. 

21. 
Marcin Majewski:Ludwisarstwo stargardzkie i pomorskie, katalog wystawy, Stargard2003. 

22. 
Machura Warcisław:Dawne miejsca pamięci o żołnierzach na terenie powiatu słupskiego, Słupsk2011. 

23. 
Mazurkiewicz-Palacz Krystyna:Dawne cmentarze w powiecie słupskim, Słupsk,2012. 

24. 
Monitoring archeologiczny na obszarze MFWBałtyk Środkowy II. Załącznik nr 2 do raportu końcowego Żegluga PomorzaZachodniego XV-XVIIIw.,(dostęp:15.09.2001). 

25. 
Moskwajacek: Niewygodny prorok. Biografia ks.jana Ziei, Kraków2020. 

26. 
Poniński Antoni: Kapłani pracujący w diecezji włocławskiej na terenie województwa bydgoskiego zaangażowani wpoczątki ruchuksięży-patriotów,„Studia Włocławskie"16,396-418,2014, dostęp: 16.02 2022. 

27. 
Dawid Rubinowicz:Pamiętnik, doc.,dostęp: 12.01.2019. 


28. 
RoślickiJózefMaciej: Pragmatyczny wizjoner. Refleksje o KsiędzuJanieZieji, Cz. I-II. Studio Projektu Graficznego-, „Art.-Wena"2019. 

29. 
Słownik biograficzny polskiego ruchu młodowiejskiego, Tom 5,redakcja: ElżbietaWojtas-Ciborska, Warszawa 2020. 

30. 
Skórka Stanisław,O.(CSSR),Toruń 2014,maszynopis 


31. 
Sroka DanutaM.: Fotografa chłopów pomorskich,Słupsk 2012. 

32. 
Szultka Zygmunt:Szkoły z polskimjęzykiem nauczania w synodzie słupskim od reformacjido początku XIX wieku,Słupsk 2018 

33. 
Trąba Mariusz, ks. dr.:Duchowieństwo wobec śmierci i uroczystości pogrzebowych Bolesława Bieruta, „Wieki Starei Nowe" 3(8),228-298,2011 (dostęp: 16.02.2022). 


34. 
Trenkle-Lippl Ilse:Kirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940 (Transkribiert und bearbeitet von Ilse Trenkle-Lippl),pdf 

35. 
Wróblewska Elżbieta:LudwisarnieBenningków, Wittwercków iAnthonych,Semper 1999. 


36. Zub Roman:Kronika Objazdy, PDF z rękopisu,Biblioteka im. RomanaZuba wObjeździe. 
Publikacje internetowe: 
1. http://www.dawnaoliwa.pl/bibloteczka/1956_oliwa.html, dostęp23.02.2021. 
2. http://www.polacynawschodzie.pl/, dostęp: 15.08.2021. 3. https://muzhp.p1/pl/e/1705/powrot-religii-do-szkol, dostęp:17.02.2021. 4. http://www.korona.lebork.pl/historia/kronika-parafii-od-1958-do-2004-r/,dostęp: 23.01.2022. 5. https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/19-debina, dostęp:21.01.2022. 6. https://cmentarze.slupsk.pl/, dostęp23.03 2022. 
7. 
http://dwarody.pl/drzewo/, dostęp:15.032021. 

8. 
http://www.wbc.poznan.pl/pdf,dostęp: 9.02.2019. 9. http://igrek.amzp.pl/details.php?id=l1771971, dostęp:27.04.2022. 


Przypisy końcowe 
1 
Autorką wszystkich niesygnowanych tekstów poetyckich jestCzesława Dlugoszek. 
2 Elżbieta Wróblewska: LudwisarnieBenningków, Wittwercków i Anthonych, Warszawa 1999,str.138. 
3 Ks. drRomuald Frydrychowicz:Dzwony kościelne w diecezji chełmińskiej, Toruń 1926. 
4 Adam Kowalski: Dzwon -kaznodzieja. O strukturalnych podobieństwach kazań i sygnałów dzwonów w późnym średniowieczu, [na:] https://www.anthropos.us.edu.pl/anthroposl/teksty/dzwona.htm (dostęp: 15.08.2021) 
5 Anna Grochowska: Święte Wzgórze? Wawel w literaturze, sztuce i kulturze polskiej w latach 1795-1918, Libron 2021. 
6 
AndrzejJanuszajtis: Powrótgdańskiego dzwonu, Nasz Gdańsk 2010[na:] https://www.portalpomorza. pl/wiadomosci/37330,powrot-gdanskiego-dzwonu (dostęp: 12.02.2022) 
7 
Horst Bienek: Czas bez dzwonów, Wydawnictwo„Wokół Nas"1979. 
8 https://www.muzeum-kaszubskie.pl/artykuly/aktualnosci-3/399-dzwony-z-wiezy-poklasztornej, (dostęp: 15.01.2022): Niemcy dokonywali grabieży dzwonów na potrzeby niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. 15 marca 1940 r. Hermann Góring wydal rozporządzenie o przeprowadzenie ewidencji a następnie rekwizycji dzwonów znajdujących się na terenach okupowanych i inkorporowanych do III Rzeszy. Proceder ten przybrał na sile, kiedy niemiecki przemysł zbrojeniowy zaczął odczuwać brak surowców. Proces rekwizycji dzwonów nasilił się w 1941 r. po napaści Niemiec na ZSRR. Proboszczowie otrzymywali od okupanta specjalne ankiety, w których mieli zawrzeć informacje na temat dzwonów w ich parafach. (...) 
Przy zabieraniu dzwonów obowiązywały na tym terenie następujące zasady: kościołom parafialnym należało pozostawić jeden dzwon najmniejszy, podczas gdy kościołyfilialne musiały oddać wszystkie. Zarekwirowanym dzwonom Niemcy przypisywali odpowiednie kategorie: 
Kategoria A -obejmowała dzwony powstałe po 1875 roku, nie posiadające wartości historycznej. Miały one być przekazywane bezpośrednio do hut, do natychmiastowego przetopienia. 
Kategorie BiC -obejmowały dzwony uznane za zabytkowe i artystyczne. Tego rodzaju dzwony wysyłano do specjalnych składnic, gdzie miały oczekiwać na przetopienie w wypadku wyczerpania się zasobów kategorii A. 9 Według stanu z 1 lipca 1952, za: Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 
1.VII 1952 r., PRL,GUS, Warszawa,s.203. (dostęp:12.12.2022.) 10 Por.: KatarzynaBartosiewicz:Nowożytne zabytki sztukiprotestanckiej na terenieobecnego powiatu słupskiego, Słupsk 2021. 11 Otto Knoop:Legendy pomorskie, przekład: Dariusz Kaczor,Izabela Kowalska.Wydawnictwo Region 
2013. 12Tłumaczenie za: W.Machura: Dawne miejsca pamięci o żołnierzach na terenie powiatu słupskiego 13 Ks. Robert Romuald Kufel: Słownik księży pracujących w Kościele gorzowskim 1945-1956, t. IV, Agencja 
Wydawnicza PDN,2019. 14 Por. Katarzyna Bartosiewicz:Nowożytne zabytki sztuki protestanckiej na terenie obecnego powiatu słupskiego, Słupsk 2021. 
15 Opracowując biogramy księży korzystałam z czterotomowejpublikacji: ks. Robert Romuald Kufel: Słownik biografczny księżypracującychw Kościelegorzowskim 1945-1956.T.l-4,Zielona Góra2016-2019. 16 A. Poniński:Kapłani pracujący w diecezji włocławskiej na terenie województwa bydgoskiego zaangażowani w 
początki ruchuksięży-patriotów,„ StudiaWłocławskie" 16-2014,s.396-418, (dostęp:16.02 2022) 
-352
17 archiwum.zakrzewo.com.pl (dostęp: 16.02.2022) 
18 Por. G.Hryciuk,Represje niemieckie na Kresach Wschodnich IIRzeczypospolitej 1941-1944, 
„Pamięć i Sprawiedliwość" l(12)/2008,s. 79-112[na:] http://cejsh.icm.edu.pl (dostęp: 17.03.2022) ^Polacy na Wschodzie [na:] http://www.polacynawschodzie.pl (dostęp: 18.04.2022) 20Mariusz Trąba:Duchowieństwo wobec śmierci i uroczystości pogrzebowych Bolesława Bieruta, „Wieki Stare i Nowe" 3(8),228-298,2011 (dostęp: 16.02.2022) 21 Jacek Moskwa:Niewygodny prorok. Biografia ks.Jana Ziei, Kraków 2020. 22 O.Stanisław Skórka(CSSR),Toruń 2014,maszynopis 23 Michał Białkowski:Początki odnowy posoborowej w Kościele katolickim w Polsce (do 1972). Zarys wybranych problemów, „Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce" http://cejsh. icm.edu.pl (dostęp: 21.01.2022) 24 Wojciech Krupik: Częstochowska Hodegetria,Jasna Góra 2020. 
25 
Słownik biograficzny polskiego ruchu mlodowiejskiego, Tom 5, redakcja: Elżbieta Wojtas-Ciborska, Warszawa 2020, str. 492-493. Z tej publikacji pochodzi również zamieszczona fotografia ks. Jana Ziei. 
2ćJan Zieją:Życie Ewangelią. Spisane przezJacka Moskwę, wydawnictwo„Znak", 2010. 
27 Józef Maciej Roślicki: Pragmatyczny wizjoner. Refleksje o Księdzu Janie Zieji, b.r.m., W zapisie nazwiska bohatera niniejszej publikacji posługuję się odbiegającą obecnie od normy ortograficznejformą „Zieji" (zamiast Ziei). Wybór kształtu zapisu wiąże się z próbą zachowania pewnej konsekwencji, gdyż forma „Zieji" częściej występuje w dokumentach i tekstach różnych czasów -wyjaśnia w Uwagach redakcyjnych Józef Maciej Roślicki. 
28 Powrót religii do szkól [na:] muzhp.pl/pl/e/1705/powrot-religii-do-szkol 
(dostęp: 17.02.2021) 29 www.korona.lebork.pl/historia/kronika-parafii-od-1958-do-2004-r/ (dostęp: 17.022021) 30 Cyt. za: Jolanta Nitkowska-Węglarz: Śladami mormonów na Pomorzu, [na:] www.gazetakaszubska. 
pl/72161/sladami-mormonow-pomorzu (dostęp: 11.11.2021.) 31 Ilse Trenkle-Lippl: Kirchenchronik der Parochie Rowe 1832 bis 1940 (Transkribiert und bearbeitet von Ilse Trenkle-Lippl),pdf 32 Por.Jarosław Dąbrowski: Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim, [na:]https://cmentarze.slupsk.pl/ gminy/gmina-ustka/137-rowy (dostęp: 17.10.2021) 33 Zygmunt Szlutka:Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX 
wieku,Słupsk 2018. 34 Andrzej Czarnik: Gardna Wielka,Słupsk 2001. 35 https://cmentarze.slupsk.pl/gminy/gmina-ustka/19-debina (dostęp: 17.10.2021) 36 Krystyna Mazurkiewicz-Palacz:Dawne cmentarze w powiecie słupskim, Słupsk,2012. 
37 
Walter Dominie: Kronika Ustki zredagowana w 1936 roku. Tłumaczył: Władysław Goliński. [na:] biblioteka.ustka.pl/images/stories/literatura/golinski/art44.pdf(dostęp:3.10.2022) 38 http://dwarody.pl/drzewo/ (dostęp: 15.0220210) 
39 
Paweł Olbrycht: Migracje zarobkowe Polaków-przeszlość i teraźniejszość. „Zeszyty Naukowe Ruchu 
Studenckiego" Nr2 (2014),doc. (dostęp:25.07.2022) 40 Dawid Rubinowicz:Pamiętnik, doc.(dostęp: 12.01.2019). 41 Henryk Markowski:Wojewódzki Oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Katowicach wiatach 1945-1951. http://www.sbc.org.pl/Content/7023/doktorat2752.pdf (dostęp:20.07.2022) 42 Roman Zub: Kronika Objazdy, pdf z rękopisu,Biblioteka im. RomanaZuba wObjeździe. 43 Pagel Karl-Heinz: Der Landkreis Stolp in Pommern. b.m.w.1989(dostęp:15.10.2022) 44 http://igrek.amzp.pl/details.php?id=11771971 (dostęp:22.04.2022) 45 Baer & Rempel była niemiecką firmą w Bielefeld, która wiatach 1865-1958 produkowała maszyny 
do szycia,od.1934 roku jako spółka akcyjna pod firmą PhoenixNahmaschinen-AG Baer &Rempel 46 http://www.wbc.poznan.p1/.pdf (dostęp: 9.02.2019) 47 Zygmunt Szultka Szkoły z polskim językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku 
XIX wieku,Słupsk 2018,s. 90. 
-353

Spis treści 
Wstęp. 7 
Część I Dzwony 11 
Tajemnica dzwonnicy zObjazdy 13 Dzwon, czyli camfana 21 Dzwony z Wytowna 25 Kamień Hindenburga wObjeździe 33 Rowskie dzwony Historia i legenda 37 Legenda 37 Jakub von Ramel 38 W każdej legendzie jestziarno prawdy 38 Kościół w Rowach na wzgórzuLippize 38 Następny był budynek z murupruskiego zbudowanyw 1750 r 38 Uroczystość konsekracji kamiennego kościoła (1845 r.) 39 Pierwsza wojnaświatowa 39 Jeszcze razOtto Knoop 40 
75. rocznicakonsekracji kościoła wRowach 40 Nowe dzwonyw Rowach 41 Z parafialnej kroniki Rowów.S(na)pisał pastor Kypke 42 
Część II Kapliczki powiatu słupskiego 43 
Kapliczki -znaki pamięci i wiary 45 
Część III Parafia Wytowno 59 
Kształtowanie wspólnoty i administracji kościelnej 61 KsiądzJan Zieją (1946-1948) 64 Ksiądz WincentyMatłowski (1948-1949) 66 Ksiądz Paweł Aleksa(1949-1951) 61 
Ojciec AdolfOFM Cony-Romuald Waluk 67 Ksiądz HenrykSuliński (1952-1957) 71 Ksiądz Roman Zięba(1957-1959) 73 Marginalia: Historia jednegolistu-w rocznicęzakończenia II wojny światowej 75 ListJózefa Chodźki 79 Turek Bronisława. 1893-1965 „otcurki" 82 Ksiądz EdmundRadtke (proboszczparafii pw. św.Franciszka z Asyżuw Wytownie w latach 1959-1972) 88 Marginalia: Rok 1966w Kronice Objazdy Romana Zuba 93 Marginalia: Rok 1968 95 Ksiądz Ryszard Pawlukowski (1972-1985) 102 Ksiądzjózef Pietras (1985-1986) 105 Ksiądz Wojciech Przybylski (1986-1989) 106 Marginalia: Odpustw kościelepw. Matki Bożej Częstochowskiej wObjeździe (Częstochowska Hodegetria) 109 Andrzej Delikta Pisałem ikonęMB Częstochowskiej do kościoła parafialnegow Objeździe 115 Marginalia: Nicnie dziejesię przypadkiem. O tym,dlaczego ks.Jan Zieją nauczyłsię języka szwedzkiego 117 Dag Hammarskjold 117 Ks.Jan Zieją 121 Dagmara 123 Zakończenie 123 Obchody 70.rocznicy działalności ks.Jana Ziei naSłupskiej Ziemi wiatach 1945-1949 125 
Część IV Księża parafii pw. Matki Bożej Częstochowskiej w Objeździe utworzonej w 1989 roku 129 
Ksiądz Stanisław Fortuński,pierwszy proboszcz parafii pw.Matki Bożej Częstochowskiej wObjeździe 131 Ksiądz MariuszDrogosz-od 2015 roku proboszcz parafii pw.Matki Bożej Częstochowskiej wObjeździe 135 
Proboszcz 137 Kosznajder 141 W Muzeum II Wojny Światowej wGdańsku 144 
Część V Powroty do przeszłości 149 
Zmartwienie pastoraFranza Kypke.Mormoni wrowskiej parafii 151 Jak przenoszono siedzibęparafii z Rowówdo Objazdy? 159 Rowy.Od wsi rybackiej doletniskowej 175 Czy wRowach łowią jeszcze śledzie? 183 Śledziowe co nieco 191 Zwyczaje śledziowe 193 Śledzik 193 Pogrzeb śledzia 193 Park śledzia 193 Śledź wpiosence 194 Śledź wjęzyku 195 Muzeum Śledzia 195 Po prostu Dębina 197 Drogą św.Jakuba doObjazdy 201 Krótka historiawsi zapisana wmurach 215 Zielone Świątki(Pięćdziesiątnica) w dobie koronawirusa. Stara Gorzelniaw Objeździe 221 W Darłowie i Bad Zwischenahn 225 Czarny Anioł z wileńskiegocmentarza na Rossie 229 
Część VI Ludzie i książki. Dokumenty zmian na Pomorzu ... 233 
Fotografia chłopów pomorskich — red. DanutaM.Sroka 235 Malowane dzieje Antoniego Dmocha 239 Elegia dlaPowiatu Słupskiego(2001-2020) 243 Mury żyją dłużej 247 Historia piszesię losami ludzi,czyli jak Bronek Kapałkazostał Pomorzaninem..253 Dwie historie 257 
Część VII Muzyka-język -podróże 263 
Siła muzykowania-Jak powstała kapelaSlowińcy? 265 
Mandoliniści pana Zuba 275 
Koncert Dar Serca (7.03.2020)Nasze skarby -nasze szkraby 281 
Szkoła Podstawowaw Objeździema imię i sztandar! 285 
Szkoła wObjeździe nastarych fotografiach 291 
Na Zydlągu,czyli Siedlung-Wobesde (Objazda-Kolonia) 299 
Czym żyje prowincja?O książce prof. Zygmunta Szułtki:Szkoty z polskim 
językiem nauczania w synodzie słupskim od reformacji do początku XIX wieku 313 
Grenlandia, mójdrugi dom 323 Latarnia Rozewie na linorycie BolesławaRogińskiego 331 Sołtysem wieś stoi 335 Daj, aćjapobruszę. 341 Zakończenie 345 Podziękowania 347 Bibliografia 349 
Książki i czasopisma 349 Publikacje internetowe: 351 Przypisy końcowe 352 



ytMSf 
/<6c<_ 
7 
c*t~o <. 6 y OLA^D 
/t~> <L.<s?CO^
t,;*-' "jpr ;* H/4 •• 
6 /*> 
7^Łvtf> 
7 
//v
<—^—O '*^C ^-0 
* » 
-t fl O *3 l M*. -CO 
.{••A;*r{
-*•> w-ł-.
rr>*> 
•••li Vi 
(
i-O 5L-u 4 (^ ( Ł ^ j£>C^ 
•>(5 <L s"> 
• c
^-O-V— ^r-ł^-ł V~a..^, /^>/-0 *<-*• >rv 14 -. X-<~-'' 3U> O-ij f C ' W 
' i.V * • . •
d*6./<£ /4-rCs & /c^O ^ ^ 
'V^ł £6"L<~<^/ vi
' ,{\rv ^ i^** <^V ^ cwi^y/ >-o<Lx* gjoL~j 
r _ R </HH 
,-<Lc rć > I ' 
TV) ^'-O^L.cw^ te * /^-o -X* j <-•-* 
• j j" . * 
-Ci\,<r->:at
^>"W» /•£*-** Ja—O* r^-0« / ' ^^«-r 
o . /^ .' 7 
tTL^ G^y ^V> #hv-»-<-4
*' C ^CvJ <v-t» C<y? '. £# >0 '^<Xl-^|